Toshkent bank kolleji



Download 0.95 Mb.
Pdf ko'rish
bet3/17
Sana25.09.2019
Hajmi0.95 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17
Bu holda marketing nazoratini amalga oshirish rejasi quyidagi ko‘rinishda
bo‘ladi.
8-chizma. Marketing nazorati rejasi.
Foydalilikni nazorat qilish kerak bo‘lgan holda, uni alohida tovar,
sotish hududi, taqsimot kanali, bozor segmenti bo‘yicha o‘tkazish maqsadga
muvofiqdir. Marketing nazorati rejalashtirilgan va olingan natijalarni taqqos-
lash maqsadida amalga oshiriladi, shuning uchun kerakli grafik tuzish
maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Nazorat 
choralari tarkibi 
Tahliliy 
material 
O‘tkazish 
muddati 
Tayyorlash 
sanasi 
Javobgar 
shaxs 
Mahsulot sotish 
tahlilini 
tayyorlash 
Ishlab 
chiqarish 
hisobotlari 
Har bir oy 
o‘suvchan 
tartibda 
Kelasi 
oyning 2- 
sanasigacha 
Xizmat 
(sotishga 
javobgar) 
Bozor ulushi 
tahlilini o‘tkazish 
Statistik 
ma’lumotlar, 
yig‘malari 
Yilda bir 
marta 
Birinchi 
chorak 
Marketing 
xizmatiga 
javobgar 
Marketing va 
sotuvga ketgan 
xarajatlar haqida 
tahlilni 
tayyorlash 
Korxona 
moliyaviy 
hisobotlari 
Yarim yilda 
bir marta 
Iyul, 
Yanvar 
Xizmat 
(moliyaviy 
hisobotga 
javobgar) 
Iste’mol talabi va 
munosabati 
o‘zgarishi tahlili 
Xaridorlar 
so‘rov 
anketasi 
Ikki yilda 
bir marta 
Tahlil 
o‘tgandan 
so‘ng 10 kun 
ichida 
Xizmat 
(marke-
tingga 
javobgar) 
Foydalilik 
tahlilini o‘tkazish 
Moliyaviy 
faoliyati 
haqida 
hisobot 
Har 
chorakda bir 
marta 
Aprel, 
Iyul, 
Oktabr, 
Yanvar 
Xizmat 
(marke-
tingga 
javobgar) 

21
 ko‘rsatkichlar                           haqiqiy
 kattaligi                                    ko‘rsatkichlar
  Rejadagi
            ko‘rsatkichlar
 vaqt
9-chizma. Marketing nazoratini rejalashtirish.
Marketing nazoratini tayyorlashda e’tibor berish lozim bo‘lgan masa-
lalar quyidagilardan iborat:
1. Nazorat ishonchliligi foydalanilayotgan ma’lumot ishonchliligi va
hajmiga bog‘liq, shuning uchun maxsus shakllarni ishlab chiqish va
ishonchli ma’lumot manbalaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
2. Agar sizda bir qancha axborot manbalari bo‘lsa tekshirish uchun
taqqoslab ko‘ring.
3. Foydalilik nazorati har bir tovar qoldig‘i, sotish hududlari, taqsi-
mot kanallari, bozor segmentlari bo‘yicha hisobotlarga tayangan holda olib
borildi va moliyaviy xizmatlardan haqiqiy rentabellikni aniqlash bo‘yicha
qo‘shimcha ishlarni bajarishni talab etadi.
1.4. Bozorni tanlash
Har qanday tadbirkor o‘z faoliyatini uch jarayoniga jalb etadi:
– tashqi muhitdan resurslarni olish;
– resurslarni mahsulotga aylantirish;
– mahsulotni tashqi muhitga – bozorga chiqarish.
Boshqarishning muhim vazifasi tashqaridan resurs olish va bozorga
mahsulot chiqarishni muvofiqlashtirishdir. Agar korxonada ushbu muvo-
zanat buzilsa, uning faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Hozirgi
zamon bozori ushbu muvozanatni quvvatlashda bozorga mahsulot chiqarish
jarayonining ahamiyatini ancha oshiradi.
Tadbirkorlik faoliyatlari har qanday bozorni tanlashlaridan oldin uni
to‘liq, har tomonlama tahliliy jihatdan o‘rganib ushbu bozorga kirish uchun
kerak bo‘lsa katta xarajatlar qiladilar.
Yangi bozorga kirish uchun zarur bo‘lgan tahlil va marketing tadqiqot-
larini o‘tkazmay turib, tavakkalchilik asosida faoliyat yuritishlar bu bosh-
langan biznesning uzoqqa bormasligidan dalolat beradi va umuman bunday
faoliyat maqsadga muvofiq emas.
 

22
Mahsulotlar kiritiladigan bozorni aniqlashda quyidagilar o‘rganiladi:
– bozorga kiritiladigan tovarlarni iste’molchilar didlariga qarab o‘zgartirib
borish;
– iste’molchilarning yoshlari, an’analari, ijtimoiy va iqtisodiy dara-
jalari bo‘yicha guruhlash;
– reklamani iste’molchilarning qabul qilish jihati;
– tadbirkorlik faoliyatining raqobatga bardoshliligi.
Yuqoridagi bozor to‘g‘risidagi ma’lumotlarni bilish tadbirkorga va mu-
taxassisga o‘z faoliyatlari haqida to‘g‘ri qaror qabul qilishlari uchun oydin-
lik kiritadi.
Tadbirkor uchun bozorni o‘rganish va u xohlagan natijaga erishish uchun
faoliyatini bozor muhitiga mos ravishda olib borishi kerak bo‘ladi. Bozorni
o‘rganishda bo‘lajak iste’molchilarning tadbirkor taklif qilayotgan tovarlarga
nisbatan ehtiyojlarini aniqlash bozorga kirish imkoniyatini yaratadi.
Ushbu o‘rganish esa tadbirkorga ishlab chiqarishni boshqarish va uni
to‘g‘ri tashkil qilishi uchun ahamiyatlidir.
Bozorni o‘rganish va bozorga kirish jarayonida iste’molchilarga taklif
qilinayotgan tovar haqidagi ma’lumotlarni shunday tarqatish kerakki, unda
keng aholi ushbu tovarni hayotiy zaruriyat deb bilsin.
Iqtisodi rivojlangan mamlakatlar korxonalari tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
unda olib borilgan bozor haqidagi ma’lumotlarning samaradorligi quyi-
dagicha o‘rganiladi:
– bozorda sotiladigan tovarlarni aniqlash;
– sotishni tahliliy o‘rganish va uning istiqbolini belgilash;
– iste’molchilarni o‘rganish;
– raqobatchilarni o‘rganish;
– sotiladigan tovarlarga nisbatan raqobatni o‘rganish orqali faoliyat
natijasi oshib borishi mumkin.
Maqsadli bozorni tanlash usullari quyidagilardan iborat:
1. Haqiqatda siz qanday tovarlarni (xizmatlarni) sotayapsiz?
– Odamlar o‘zlariga kerakli mahsulotlarga pul sarflaydilar, bu bilan
o‘zlarining muammolarini yechadilar.
2. Sizning mahsulotingizga kimning ehtiyoji bor?
3. Iste’molchilarning qaysi turlari sizning mahsulotingizni sotib olish-
lari mumkin?
– Yoshi, jinsi, daromadi, mashg‘ulotlari turi, ma’lumotlari, oilaviy
ahvoli, oila a’zolarining soni va hokazolar.
4. Bozorni qanday segmentlash (guruhlash) kerak?
5. Bozor bo‘shlig‘ingizni qanday aniqlaysiz?
Barcha bozorlarning darajalashtirilgan tahlili alohida bozorlarda paydo
bo‘ladigan holatlar va xavf-xatarlarni o‘z vaqtida aniqlashga va ular strategi-
yasini ishlab chiqishda hisobga olish uchun imkon beradi. Bozorni, ham-

23
madan avval bozor holatini to‘lig‘icha tadqiq qilish korxonalarga xatolardan
qochish, xo‘jalik qarorlarini qabul qilishda xavf-xatarni kamaytiruvchi qurol
bo‘ladi.
Bozor tadqiqotining mazmuni:
Mazmuni
Narxlash
Son ko‘rsatkichlari
Ijobiy Salbiy
1. Bozor imkoniyatlari.
x
x
2. Bozor hajmi.
x
x
3. Bozorning to‘lov darajasi.
x
x
4. Bozorning o‘sish sur’atlari.
x
5. Sotuvchilar o‘rtasida bozorning taqsimlanishi.
x
x
6. Iste’molchilarning bir maromdaligi.
x
x
7. Narxlarning rivojlanishi.
x
x
Sifat ko‘rsatkichlari
1. Iste’molchilar tarkibi.
x
x
2. Xarid sabablari.
x
x
3. Xarid qilish jarayonining turi.
x
x
4. Iste’molchi axborot olishining usuli.
x
x
5. Bozor tizimi elementlari o‘rtasida kuchlarning
taqsimlanishi.
x
x
10-chizma. Bozor tadqiqotining mazmuni.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida bozor muhitini o‘rganishning bir qancha
turlari mavjud bo‘lib, ulardan biri quyidagi chizmada keltirib o‘tilgan:
Bozorni o‘rganish
Imkoniyatlarni
  o‘rganish
Bozor sharoitini
Subyektlarni
Xo‘jalik faoliyatini
o‘rganish va
o‘rganish
tahlil qilish
tahlil qilish
Talabni
Iste’molchilarni
Mahsulotning
tahlil qilish
o‘rganish
raqobat bardosh-
ligini tahlil qilish
Taklifni
Raqobatchi fao-
Raqobat-
tahlil qilish
liyatini o‘rganish
bardoshlikni
va tahlil qilish
o‘rganish

24
Iste’molchining
Tovar bilan
tovarga bo‘lgan
qiziqayotgan
talabini tahlil
iste’molchilarni
qilish
o‘rganish
Bozorning
Savdo usullarini
istiqbollarini
o‘rganish
tahlil qilish
Tadbirkorlik faoliyatini transport,
huquq va boshqa sharoitlarni o‘rganish
11-chizma. Marketing tadqiqotlarining tuzilishi.
Tayanch so‘zlar: marketing va ayirboshlash, ehtiyojni qondirish,  mar-
ketingli qarorlar, korxona manfaatlari,  salbiy talab, yashirin talab, mavjud
bo‘lmagan talab, pasayayotgan talab, doimiy bo‘lmagan talab, to‘laqonli
talab, o‘ta yuqori talab, noratsional talab, konversion marketing, marke-
ting maqsadlari, marketing strategiyasi, milliy iqtisodiyot manfaatlari,
korxona bozorlari, ochiq va yopiq tizim.
Nazorat uchun savollar:
1. Marketing tushunchasi va uning mohiyati nimadan iborat?
2. Marketingning shiori nimadan iborat?
3. Marketingda qarorlar qabul qilish asoslari nimalarni tashkil etadi?
4. Marketingning o‘ziga xos xususiyatlari nimadan iborat?
5. Marketing tarkibiy tuzilishiga ko‘ra qanday turlarga bo‘linadi?
Tavsiya etiladigan adabiyotlar:
1. I.A. Karimov. “O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish
yo‘lida”.  – T.: O‘zbekiston, 1995.
2. I.A. Karimov. “O‘zbekiston-bozor munosabatlariga o‘tishning o‘ziga xos
yo‘li”. – T.: O‘zbekiston, 1996.
3. J.J. Jalolov. Marketing. O‘quv qo‘llanma. – T.: 1999.
4. B.Yu. Xodiyev, A.A. Qobulov, S.T. Ishmurodov, M.O. Xadayev, M.S. Yu-
supov, Sh.A. Meliboyev.  «Kichik tadbirkorlikda marketing» (o‘quv-amaliy
qo‘llanma) –T.: YEH TEMPUS dasturi «Matador-2000» loyihasi, 2004.
5. Åð¸ìèí Â.Í. Ìàðêåòèíã: Îñíîâû ìàðêåòèíãa è èíôîðìàöèè. Ó÷åáíîå
ïîñîáèå. /Â.Í. Åð¸ìèí. – Ìàðêåòèíã: “ÊÍÎÐÓÑ”, 2006. 656 ñ. 2 ýêç.
6. Áàëàøîâà Å.Â., Òèõåíêî Ì.Í., Âàíååâ À.Í. Áèáëèîòå÷íûé äèçàéí.
Ó÷åá. ïîñîáèå / Å.Â. Áàëàøîâà, Ì.Í. Òèõåíêî, À.Í. Âàíååâ. –Ì.6 Ãàðäàðèêè,
2006. 288 ñ.
7. Áàñîâñêèé Ë.Å. Ìàðêåòèíã: âîïðîñû è îòâåòû. – Ì.: Èíôðà, 2006. 134 ñ.

25
II MAVZU. MARKETINGNING TAMOYILLARI,
VAZIFALARI VA TURLARI
Reja:
2.1. Marketingning asosiy tamoyillari.
2.2. Marketingning  maqsadi va vazifalari.
2.3. Marketing turlari.
2.1. Marketingning asosiy tamoyillari
Marketing faoliyati quyidagi tamoyillar asosida amalga oshiriladi:
1. Bozor holatini va tadbirkorlik faoliyatining ishlab chiqarish-sotish
imkoniyatlarini chuqur va har tomonlama o‘rganish.
2. Bozorni segmentlash.
3. Ishlab chiqarish va sotishning iste’molchilar talabiga mos kelishi.
4. Ishlab chiqarish va sotishga yangilik kiritish.
5. Rejalashtirish.
Ushbu tamoyillarni yanada chuqurroq ko‘rib chiqamiz.
1. Bozor muhitini chuqur va har tomonlama o‘rganishda tadbirkor
asosiy e’tiborini quyidagilarga qaratishi lozim:
– bozor ehtiyojlariga;
– narx-navo siyosatiga;
– bozor sig‘imiga;
– tovarning iste’mol xususiyatlariga;
– sotish kanallariga;
– talabni shakllantirish va rag‘batlantirishni tahlil qilishga.
Bunday tadqiqotlarni olib borish tadbirkorlik faoliyatining strategiyasi
va taktikasini aniqlashga imkon beradi.
2. Bozorni segmentlanish, guruhlarga bo‘lib o‘rganish tadbirkorlik faoli-
yatlarining samaradorligini va oldiga qo‘ygan maqsadiga qaratilganligini
oshiradi, chunki tadbirkor o‘zi uchun faoliyatiga mos keladigan bozor
segmenti, u faoliyat olib borishi kerak bo‘lgan iste’molchilarning aniq
guruhini aniqlashi darkor.
3. Tadbirkorlik faoliyatida ishlab chiqarish va sotish jarayonida faol va
salohiyatli ehtiyoj talablariga tezkorlik bilan javob berishi tadbirkorlik faoliya-
tida ishlab chiqarish-sotish faoliyatini bozor holati va aniq iste’molchilar
ehtiyojiga bog‘liq holda boshqarishning jadalligi va moslashuvini ko‘zda tutadi.
4. Yangilik kiritish – tadbirkor faoliyatining zamonaviylashtirib yangi-
langan tovarning doimiy takomillashuvi, yangi tovarlar, yangi texnologi-
yani yaratish, ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik ishlarida yangiliklar kiri-
tishni ko‘zda tutadi. Bundan tashqari yangilik kiritish faoliyatiga yana yangi
bozorlarga kirishda yangicha uslublarni qo‘llash, talabni shakllantirish va
o‘tkazishni rag‘batlantirishga yangiliklarni kiritish mumkin.

26
5. Rejalashtirish ushbu tamoyil bozor holatini va bozorni kelajakdagi
bashoratini ishlab chiqishga asoslangan marketing tadqiqotlariga asoslangan
ishlab chiqarish-sotish resurslarini ko‘zda tutadi.
Yuqorida sanab o‘tilgan tamoyillarga muvofiq quyidagilar marketing-
ning asosiy vazifalari bo‘ladi:
 bozorni kompleks tadqiq qilish, holat tahlili va bashorat qilish;
 marketing strategiyasi va dasturlarini ishlab chiqish;
 tovar siyosatini amalga oshirish;
 narx-navo siyosatini amalga oshirish;
 ayirboshlash siyosatini amalga oshirish;
 talabning shakllanishi va sotishni rag‘batlantirish;
 marketing xizmatlari tuzilmasini shakllantirish;
 marketing faoliyatini nazorat qilish va uning samaradorligini narx-
lash.
Marketing tamoyillari va vazifalarini amalga oshirish tadbirkorlik faoli-
yatini bozorga mos holda boshqarishni ta’minlaydi.
2.2. Marketingning maqsadi va vazifalari
Marketingning asosiy maqsadi, uning vujudga kelish, shakllanish va
rivojlanishining obyektiv sabablari, zarurati bilan belgilanadi. Yuqorida
qayd qilinganidek, marketing eng avvalo tovarlar to‘planib, sotilmay qol-
gan va iqtisodiyot inqirozi kuchaygan sharoitda, uni shu inqirozdan chiqarish
quroli sifatida ixtiro qilingan, yaratilgan ekan. Uning maqsadi nihoyatda
keng va murakkab masalalarni hal qilishga qaratilgandir. U ishlab chiqarishni
xaridor ehtiyojiga moslashtirib, talab va taklifni muvozanatiga erishgan hol-
da, uni tashkil etgan korxona, tashkilotlarga yuqori foyda keltirishdir. Bunga
erishish uchun marketing quyidagi muhim vazifalarni hal etmog‘i lozim:
 xaridorlar (iste’molchilar) ehtiyojini o‘rganish va aniqlash;
 tovarlarga bo‘lgan ichki va tashqi talablarni o‘rganish;
 korxonaning faoliyatini xaridorlar ehtiyojiga moslashtirish;
 avvalo talab va taklif to‘g‘risida olingan ma’lumotlar asosida bozorni
o‘rganish;
 tovarlar reklamasini tashkil etish, xaridorlarning tovarlarni sotib
olishga qiziqishini orttirish;
 tovar yaratuvchi yoki uni sotuvchi korxona tadqiqotlarini   amalga
oshirish uchun ma’lumotlar to‘plash va tahlil qilish;
 tovarni bozorga chiqarishdagi barcha xizmatlar to‘g‘risida ma’lumotlar
olish;
 to‘ldiruvchi tovarlar va o‘rnini bosuvchi tovarlar to‘g‘risida axborot-
lar yig‘ish;
 tovarlarga bo‘lgan talabni istiqbollash, ularni amalga oshirishni na-
zorat qilishdan iboratdir.

27
Marketing axborotlarini tizimli tahlil qilish, talab va taklifning taxminiy
hisobini ishlab chiqishga imkon beradi. Busiz esa sotishning maqbul dara-
jasini belgilash mumkin emas. Bunday darajada odatda, minimum, maksi-
mum oralig‘ida hisoblab chiqiladi. Marketing maqsadiga erishishda reklama
ham muhimdir. Reklamaning vazifasi – mavjud bozor segmentini mus-
tahkamlash, yangi xaridorlarni jalb qilish, yangi bozorlar tashkil qilish-
dir. Marketing tizimida reklamaning asosiy xususiyati – uzluksiz ta’sir va
doimiy yangilanishdir. Shu bilan birga xaridor psixologiyasi tovar va firma
markasiga bog‘lanib qolish xususiyati (imidj) ga ham egadir.
Sotishni rag‘batlantirish – marketingning vazifalaridan biri bo‘lib,
bozorga chiqarilgan tovarni rejalashtirilgan sotish darajasini ta’minlashga
imkon beradi. Bu ishlab chiqarish xarajatlarini qoplash va foyda olish de-
makdir. Sotishni rag‘batlantirishning quyidagi faol shakllari mavjud –
ko‘rgazma-savdo, yarmarkalar, maxsus savdo agentlari xizmatidan foy-
dalanish va arzon baholar. Baho sistemasi yordamida taklif va talab o‘rtasidagi
nisbatlar tartibga solinadi. Bu masala hozirgi kunda bizning korxonalar
uchun qiyin muammolardan biridir.
Marketing tizimida sotish siyosati – bu tovar davriy harakatini tashkil
etish jarayonidir. U tovar massasining ishlab chiqaruvchidan to
iste’molchigacha bo‘lgan harakatining har bir bosqichida qabul qilinadigan
qarorlarga ta’sir qilishning aniq tahlilini talab qiladi. Bu holda sotish de-
ganda ishlab chiqarish bilan savdo orasidagi barcha aloqalar tushuniladi. U
ulgurji va chakana savdoni, tashish va saqlashni o‘z ichiga oladi. Bizning
iqtisodiy sharoitimizda marketingning tovar siyosati kabi vazifasi ham muhim
ahamiyatga ega. Har tomonlama o‘ylab yuritilgan tovar siyosati resurs-
lardan samarali foydalanish imkonini beradi. Tovar siyosati har bir ish-
lab chiqarilgan mahsulotning aniq iste’molchilar guruhiga mo‘ljallangan
bo‘lishini ta’minlaydi. Ya’ni, har qanday tovar aniq iste’mol manziliga ega
bo‘lishi kerak. Bizning ichki bozorimiz, unga chiqarilgan tovar assorti-
mentining, amalda mavjud bo‘lmagan «o‘rtacha» deb ataluvchi iste’molchiga
mo‘ljallanganidan juda ham yutqazadi. Chunki xaridor qiziqishi va didiga
qarab taqsimlangan tovarlar tanlash imkonini bermaydi. Marketingli yon-
dashuvda bunday vaziyatlar yuz berishidan mustasno.
Yuqorida sanab o‘tilgan marketing harakatlarining barchasidan bir vaqtda
foydalanish lozim. Mana shundagina marketingli faoliyat iste’molchidan
sanoat korxonalariga va savdoga, ulardan esa qarama-qarshi yo‘nalishdagi
uzluksiz axborot oqimini ta’minlaydi. Bu esa o‘z vaqtida ishlab chiqarishda,
tovar assortimentiga, sotish shartlariga, xizmat ko‘rsatish sohasiga
o‘zgartirishlar kiritishga imkon beradi. Marketingning sanab o‘tilgan maqsad-
lari va vazifalari bozor faoliyatini tashkil qilish to‘g‘risida to‘liq tushuncha
bera olmaydi. Chunki bozor muammolarini to‘liq hal qilish uchun tayyor
retseptning o‘zi bo‘lishi mumkin emas. Marketingni qo‘llashdan oldin

28
avvalambor, sharoitni, eng asosiy ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasini
hisobga olish lozim. Chunki marketing – murakkab, harakat va sabr-toqat
talab qiluvchi, shu bilan birga tez samara beruvchi ishdir. U bir tomondan
aholining yetarli darajada yuqori bo‘lgan ehtiyoji va talabiga, uning xarid
qobiliyatiga, ikkinchi tarafdan tovar va xizmatlarni tanlashdagi erkinlikka
javob berishi kerak. Bozor harakatining katta radiusini ta’minlash uchun
tovar assortimentini tez o‘zgartirish, u ommaviy ravishda o‘zlashtirishga
javob beradigan bo‘lishi lozim. Bularning barchasi talab va taklifni muvo-
zanatlashtirishga imkon beradi. Bundan tashqari, marketingli faoliyat yuri-
tish uchun, korxonani boshqarish va rejalashtirish tizimidan, taqsimot,
ichki bozordagi va tashqi savdodagi aloqalar, yuqori darajada jihozlangan
bozor kanallari orqali realizatsiya qilishdan iborat tashkiliy masalalarni
hal qilish zarur.
Iqtisodiyotimizning inqirozli vaziyati, qondirilmagan talab, turmush
darajasining pastligi, iqtisodiy va ijtimoiy sohadagi muvozanatning yo‘qligi
uchun, bir qarashda marketingdan foydalanish mumkin emasdek tuyuladi.
Ammo masalaning tub mohiyati shundaki, marketing mana shu kamchi-
liklarni tugatishga yordam qiladi. Shuning uchun bizning iqtisodiyotimizda
marketingdan foydalanish mumkin bo‘lib qolmasdan, balki zaruriyatdir.
Iqtisodiyotni mahkamachilik-buyruqbozlik uslubiga asoslangan boshqarish
bir butun qiyinchiliklar «dastasini» yuzaga chiqardi. Bular xomashyo bi-
lan yetarli darajada ta’minlanmaganlik, ishlab chiqarish jarayonida fan-
texnika yutuqlaridan foydalanmaslik, ishonchsiz va didsiz reklama, korxo-
na faoliyatini tezkor boshqarish va iqtisodiy rejalashtirish tizimining
nomukammalligi, moliyaviy dastaklarning samarasizligi, ishlab chiqari-
layotgan tovar sifatini yaxshilash stimulining harakatsizligi, bozorda yuz
berayotgan jarayonlar to‘g‘risida aniq, to‘liq va o‘z vaqtida ma’lumotga ega
bo‘lmaslik va boshqalardir.
Respublikamiz erkin bozor munosabatlariga o‘tar ekan, barcha tarmoq
korxonalari moliyaviy-xo‘jalik faoliyatining asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichi –
foyda bo‘lib qoladi. Boshqa baholash ko‘rsatkichlari o‘z kuchini nisbatan
yo‘qota boradi. Chunki rejalashtirish mehnat jamoalarining o‘ziga beriladi.
Shunday qilib, rejalar faqatgina aholining tovarlar, xizmatlarga bo‘lgan
talabini, ishlab chiqarish sohasini esa mashina, asbob-uskunalar va boshqa
ishlab chiqarish vositalariga bo‘lgan talabini hisobga oluvchi ijtimoiy-iqti-
sodiy mo‘ljalgina bo‘lib qoladi. Tovar va xizmatlarning yuqori sifatliligi,
ularni reklama qilish – bu marketingning muhim tamoyili, raqobat kurashi
sharoitida korxona yashovchanligining asosiy shartidir.
Egiluvchan baholar – bizning korxonalarimiz uchun xo‘jalik mexaniz-
mini takomillashtirishi, xo‘jalik hisobi va o‘z-o‘zini moliyalashtirishning
yangi unsuridir. Tartibga solib  turuvchi shartnomalar va erkin baholar –
yangi strategiyasining eng muhim – shu bilan birga o‘zlashtirilgan usulidir.

29
Raqobat – monopollashgan iqtisodiyotimiz uchun, bu ham yangilik-
dir. Lekin, korxona bozor sharoitida yashab qolishni istar ekan, raqobat
qonunlarini o‘zlashtirishi shart. Bu sharoitda har bir korxona ishlab chiqarish
jarayoni va tovarlarni sotishga yangicha yondashishi lozim. Xomashyo sotib
olishdan tortib, to qo‘shimcha xizmatlarni tashkil qilishgacha bo‘lgan bar-
cha jarayonlar harakati zanjirining tig‘iz koordinatsiyasini ta’minlash lo-
zim. Yagona yondashish va ishlab chiqarish jarayonlarining koordinatsiyasi
yo‘qligidan sanoat tovarlari va oziq-ovqat mahsulotlarini realizatsiya qilishda
nomutanosibliklar vujudga keladi, ya’ni bozorda ular ma’lum vaqt ortiqcha
bo‘lishi yoki ma’lum vaqtdan keyin ular bo‘lmasligi ham mumkin. Nati-
jada ishlab chiqarish miqdorini yana oldingi hajmda tiklashga to‘g‘ri keladi.
Shunday qilib, foyda – xo‘jalikning asosiy maqsadi sifatida barcha marke-
ting dasturlarida hisobga olinishi shart.
Bugungi kunda barcha tovar ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar va
shu bilan birga boshqa soha xodimlari ham marketing nuqtayi nazaridan
fikrlay olishlari va undan samarali foydalanishlari lozim.
Marketing tadqiqotlari asosida qarorlar qabul qilish tadbirkorlik faoli-
yatidan bozorga mumkin qadar moslashishni va davlat iqtisodiy siyosatiga
to‘liq javob berish bilan birga, ishlab chiqarishning samaradorligi va foy-
daliligini oshirish, mehnat natijalaridan moddiy manfaatdorlikni oshirishga
asoslangan, o‘zining rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish va amaliyotga
joriy qilishni har vaqt talab qiladi. Hozirgi sharoitda ehtiyojlar cheksiz va
resurslar cheklangan davrda eng kam xomashyo, materiallar, mehnat va
moliya resurslari sarfi bilan talabni ko‘proq, to‘laroq qondirishga imkon
beradigan marketing strategiyasining ma’nosi ham ana shunda.
Marketing tadqiqotlari asosidan foydalanish tadbirkorlik faoliyati man-
faatlari va maqsadlarini, jamiyat maqsadlari va manfaatlari bilan birlashti-

Download 0.95 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
haqida tushuncha
toshkent axborot
toshkent davlat
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
o’rta ta’lim
махсус таълим
fanlar fakulteti
Referat mavzu
umumiy o’rta
Navoiy davlat
haqida umumiy
Buxoro davlat
fizika matematika
fanining predmeti
universiteti fizika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
davlat sharqshunoslik
jizzax davlat