Sintetik ammiak ishlabchiqarish kinetik asoslari Reja



Download 141.11 Kb.
Sana26.01.2020
Hajmi141.11 Kb.
Sintetik ammiak ishlabchiqarish kinetik asoslari
Reja:


  1. Atmosfera azoti va uni ajratib olish.

  2. Sintetik ammiak sintezi:

  3. Texnik gazlar aralashmasini tozalash usullari;

  4. Sintetik ammiak sintezining texnologik sxemasi.





Tayanch iboralar: Gazlarni tozalash, siklonlar, gazlarni suyuqlik yordamida tozalash, kompressor, azot va vodorod texnologiyasi, o`rta harorat katalizatorlari.

Azot inson va tirik jonzotlar hayotida katta ahamiyatga ega bo`lgan rangsiz, ta`msiz va hidsiz gaz. U eng ko`p tarqalgan elementlardan biri. Er qobig`ining massasini 1,10-2,0% ni tashkil qiladi. Asosiy qismi atmosferada (75,6% massa bo`yicha, 78,09% hajmi bo`yicha) bo`lib 4108 m3ga tengdir. Bog`langan holda havoda, daryolar, dengizlar, okeanlar suvida uchraydi. Er qobig`ida u asosan uch xil: erkin, minerallar va ionlarga ega bo`lgan birimalarni hosil qiladi. Sanoat ahamiyatiga ega bo`lgan natriyli selitra va kaliyli selitrasi ko`rinishida, kometalarning gaz bo`lutlarida, quyosh atmosferasida qayd etilgan.

Azot hamma tirik mavjudotlar tarkibida bor. Oqsillarni 17% gacha azot elementidan iborat, inson organizmida jami 3% ni tashkil qiladi. Azot tabiatda moddalar aylanishida ishtirok etadi. Demak uni tuproqdagi miqdori azot bog`lovchi bakteriyalar yoki mikroorganizmlar faoliyati tufayli hosil bular ekan. Atmosfera azotini yutib, azot tutuvchi birikmalarga aylantiradigan o`simliklar va mikroorganizmlar birgalikda har yili bir gektar erga 200-500 kg azot berishar ekan. Azot D.Rezerford tomonidan 1772 yilda kashf etilgan. Fransuz kimyogari A.Lavuaze XVIII asrning oxirida taklif etgan “azot” so`zi grekchadan tarjima qilganda «hayotiy emas» degan ma`noni bildiradi. Lekin haqiqatan ham shundaymi? Azot kisloroddan farq qilib, haqiqatan ham nafas olish va yonishga yordam bermaydi. Lekin odam doimo sof kislorod bilan nafas olishi mumkin emas. U kislorodning oddiy neytral suyultiruvchisi emas. Ayni azot va kislorod aralashmasigina sayyoramizda yashovchilarning ko`pchiligi uchun nafas olishga eng yaroqli hisoblanadi. Bu gazning nisbat inertligi insoniyat uchun nihoyatda foydalidir. Agar u kimyoviy reaksiyalarga moyilroq bo`lganida er atmosfersi hozirgi ko`rinishida mavjud bo`lmagan bular edi. Kuchli oksidlovchi bo`lgan kislorod azot bilan reaksiyaga kirishib, azotning zaharli oksidlari hosil qilgan bular edi. Lekin, agar azot geliy singari haqiqatan inert gaz bo`lganida kimyoviy ishlab chiqarishlar ham, kuchli mikroorganizmlar ham atmosfera azotini bog`lay olmagan, hamda barcha tirik organizmlarning bog`langan azotga ehtiyoji qondirilmagan bular edi. Ko`pchilik moddalarni ishlab chiqarish uchun zarur bo`lgan ammiak, nitrat kislota, eng muhim mineral o`g`itlar bo`lmas edi. Erda hayot ham bo`lmas edi, chunki azot barcha organizmlar tarkibiga kiradi.

Suyuq azotdan sovutish qurilmalarida foydalaniladi. Azot kimyoviy aktivligining kamligi avvalo uning molekulasining tuzilishiga bog`liq. Ikki atomdan iborat azot molekulasini parchalash uchun juda katta 984,6 kj/mol energiya kerak. Molekulasi parchalanmay turib azot kimyoviy bog` hosil qilmaydi. Atomar azot esa ancha aktiv xususiyatga ega. U odatdagi haroratda oltingugurt, fosfor,mishg`yak va ba`zi metallar, Masalan,simob bilan reaksiyaga kirishadi. Lekin azotni alohida atomlar holida olish murakkab ish hisoblanadi. Hatto 30000S da olingan azotning 0,1% igina erkin atomlarga ajrala oladi. Azot kimyoviy laboratoriyalarda quyidagi reaksiyalarga binoan hosil qilinadi:



(NH4)2Cr2O7 → N2 + Cr2O3 + 4H2O

Eng toza azot natriy nitridini parchalab olinadi: 2Na3N→6Na + 3N2

Havo tarkibida 78,03% hajm azot, 20,95% hajm kislorod, 0,94% hajm argon va boshqa inert gazlar juda kam miqdorda bo`ladi. Havoning tashkil qiluvchi elementlarining fizik xossalari quyidagi jadvalda berilgan:

Gaz

T suyuq 0S

T qaynash 0S

Kislorod

- 218,4

-182,95

Argon

-189,2

-185,7

Azot

-209,9

-195,8

Tozalangan va quritilgan atmosfera havosi kompressor yordamida R1 bosimidan R2 gacha siqiladi. Siqilish havo isib qolishiga sabab bo`lgani uchun uning harorati T1 dan T2 gacha ko`tariladi. Suvli sovutgichdan o`tishda siqilgan havo T1 haroratgacha sovutiladi va qarama-qarshi oqimga issiqlik almashtirgich orqali drossellash jo`mragiga keladi. Bu jo`mrak ochilishi bilan siqilgan havo kenglikka chiqadi va siyraklanadi. Kengayish mexanik ish bo`lib, uni bajarish uchun energiya sarflash kerak. Agar energiya sarflanmas ekan, bu ishga kerakli energiya miqdori ichki energiyasi kamayishi tufayli sodir bo`ladi, bu esa gazning haroratini pasayishiga olib keladi. Yanada sovutilgan havo oqimi issiqlik almashtirgich orqali chiqib kelayotganda kirayotgan havoni drossellashdan avval anchagina sovutadi va u o`z navbatida kengayganda harorat yanada pastga tushadi. Moslamani ma`lum vaqt tinimsiz ishlashi natijasida drossellash jo`mragiga keladigan havo oqimi shunchalik sovugan bo`ladiki, uni kengaytirish havoni qisman suyuqlanishiga olib keladi. Suyuq havo (Tsuyuq=-194,20S) ajratkichda ajratilib olinadi, gazsimon havo esa issiqlik almashtirgichdan chiqib ketadi. Shu yo`sinda olingan suyuq havo tarkibiy qismlarga rektifikasiya minoralarida (uni ish tamoyili bilan keyinroq tanishasiz) ko`p marotaba suyuq havo-bug` muvozanati o`rnatilishi orqali ajratiladi va sof holdagi azot gaz holatida bo`lsa, sariq rangdagi harflar bilan "azot" deb yozilgan qora rangli ballonlarga solinadi, suyuq holatda bo`lsa qora rangli Dyuar idishlariga quyiladi va kerakli sohalarga jo`natiladi. Shu yo`l bilan dunyo bo`yicha olingan azotning miqdori 72 mln. tonnani tashkil qiladi.

Sanoat sharoitlarida azotni bog`lashning asosiy usuli ammiak sintezi bo`lib qolmoqda. Ammiak - kimyo sanoatida eng ko`p ishlab chiqariladigan mahsulotlardan biri, butun dunyoda u yiliga 70 mln. tonnadan ko`proq ishlab chiqariladi. Ammiakning o`zi cheklangan miqdorda va odatda suvdagi eritmalar holida (ammiakli suv-suyuq o`g`it sifatida, navshadil spirt tibbiyotda) ishlatiladi. Lekin ammiak, atmosfera azotidan farq qilib, birikish va almashinish reaksiyalariga ancha oson kirishadi. U azotga qaraganda oson oksidlanadi ham. Shu sababli ammiak ko`pchilik azotli moddalarni olishda boshlang`ich mahsulot sifatida ishlatiladi.

Ammiak sintezi quyidagi reaksiya bo`yicha chiqindi mahsulotlarsiz boradi:

N2 + 3H2 → 2NH3 + Q

Bu jarayon uchun xom-ashyo sifatida tabiiy gazni ikki bosqichli bug`li konversiyasi mahsulotlari olinadi: CH4 + O2→ 2CO +2H2 + Q

Bu bosqichda ishlatiladigan havo kislorodi bilan havo azoti ham aralashmaga kiradi. So`ngra hosil bo`lgan uglerod (II) - oksid suv bug`i bilan reaksiyaga kirishadi.

CO + H2O→ CO2 + H2 + Q

Metanni suv bug`i bilan konversiyasining yig`indi reaksiyasi issiqlik yutilishi bilan boradi: CH4 + H2O→ CO + 3H2+ Q va hosil bo`lgan havo azot bilan 1:3 nisbatdagi aralashtirilib, tozalanib sintez minorasiga kiritaladi.

Vodorod koks gazining qayta ishlash natijasida ham hosil bo`ladi. Vodorod olishning sanoat usullaridan yana biri - osh tuzining suvli eritmasining elektrolizidir.

2NaCI + 2H2O→ H2↑+ CI2↑+2NaOH

Azot–vodorod aralashmasidan ammiak olishda katalizatorlar ishlatiladi, shuning uchun gazning tozaligi juda yuqori bo`lishi kerak. Masalan,katalizatorga berilayotgan tabiiy gazda (metanning konversiya jarayonida) 2 mg/m3 dan kam miqdorda oltingugurt bo`lishi kerak.

Ammiakning chiqishi ko`p sabablarga bog`liq: harorat, bosim, gazning katalizator bilan kontakt vaqti, aralashma tarkibi, katalizator aktivligi, qurilma tuzilishi. Sanoatda bosim 10-100 MPa ushlab turiladi. Bosimga qarab quyi bosimli (10-15 MPa), o`rta bosimli (25-60 MPa) va yuqori bosimli (60-100 MPa) jarayonlar qayd etiladi va o`rta bosimli jarayon ko`proq tarqalgan.

Azot-vodorod aralashmasining bir qismigina katalizatordan o`tgandan keyin ammiakka aylanadi(bunda ammiak 14-20% tashkil qiladi). Kontakt qurilmadan chiqayotgan gaz aralashmasidan ammiak kondensasiyalanib ajratiladi, reaksiyaga kirishmagan azot - vodorod aralashmasi kompressor yordamida yana kontakt qurilmaiga yuboriladi. Bu aralashmaga hosil bo`lgan ammiak miqdoriga yangi azot - vodorod aralashma qo`shiladi.



Rasmda sanoatimizda tarqalgan o`rta bosimli texnologik jarayon sxemasi keltirilgan.

Rasm. Sintetik ammiak sintezining prinsipial texnologik sxemasi.



1- azot-vodorod aralashmasini hosil qiluvchi turbokompressor; 2-bosim ; 3-kontakt qurilmasi; 4-sovitkich; 5,8- ; 6-seperator; 7-suvli sovitkich; 9- sirkuliyasion turbokompressor.

Ammiak sintezi texnologik jarayonning eng muhim qurilmai sintez minorasidir. U mustahkam, havfsiz bo`lib, uzoq vaqt ishlashi lozim. Minoraning tanasi xrom va vanadiy tutgan po`latdan yasaladi. Ichki tuzilishi - nayli kontakt qurilma qo`sh issiqlik almashinish naylar bilan ta`minlangan.

Minora silindr shaklida bo`lib, devor qalinligi 176-200 mm, balandligi 12-20 m, ichki diametri 1,0-2,8 m.dir. Minora vertikal o`rnatiladi. Tepasi va tagida po`lat qopqoqlari bor. Minora issiqlikni ushlab turadigan sirtqi izolyasiya qatlami bilan o`ralgan. Azot-vodorod aralashmasi minoraga pastki tomonidan tepaga qarab devorlari va katalizator qutisi orasidagi oraliqqa yo`naltiriladi. So`ngra markaziy nay orqali katalizator qutichasiga, keyin issiqlik almashinuvchi naylaridan o`tib, minora tagidan chiqib ketadi. Zamonaviy ammiak sintezi minoralari bir kecha-kunduzda 1360 tonna ammiak ishlab chiqaradi.

Oddiy moddalardan ammiak sintez qilish nazariyasi ancha murakkab. Bu yerda jarayonning kimyoviy muvozanatni siljitish prinsipiga asoslangan optimal sharoitlarigina ko'rsatib o'tiladi.

Bu reaksiya ekzotermik bo'lganligi uchun temperaturaning pasayishi muvozanatni ammiak hosil bo'lish tomoniga siljitadi. Lekin bunda reaksiyaning tezligi juda kamayib ketadi. Shu sababli ammiak sintezini 500—550 °C da katalizator ishtirokida olib borishga to'g'ri keladi. Katalizator to'g'ri reaksiyani ham, teskari reaksiyani ham bir xil darajada tezlashtirishi sababli temperaturaning ko'tarilishi muvozanatni boshlang'ich moddalar tomoniga siljitadi, bu esa sanoatda ammiak ishlab chiqarish uchun nomaqbuldir. Demak, muvozanatning siljish prinsiplariga muvofiq yuqori temperaturaning ta’siriga aks ta’sir ko'rsatish uchun bosimdan foydalanish zarur. Ammiak sintez qilish uchun 15 dan 100 MPa, gacha bosim ishlatiladi. Qanday bosimda foydalanishiga qarab, sintetik ammiak ishlab chiqarishning uch xil usuli bor: past bosimli (10—15 MPa), o'rtacha bosimli (25—30 MPa) va yuqori bosimli (50—100 MPa) usul. Bulardan eng ko'p tarqalgani o'rtacha bosimli usuldir.

Zararli qo'shimchalar: vodorod sulfid, uglerod (II) oksid, suv va b. ammiak hosil bo'lish tezligiga salbiy ta’sir etadi. Ular katalizatorning aktivligini pasaytiradi. Shu sababli azot-vodorod aralashmasi qo'shimchalardan, ayniqsa oltingugurtli birikmalardan yaxshilab tozalanadi.


Lekin, shunday sharoitlarda ham azot-vodorod aralashmasining faqat bir qismigina ammiakka aylanadi. Boshlang'ich moddalardan ancha to'liq foydalanish uchun hosil bo'lgan ammiak past temperatura ta’sirida suyuqlikka aylantiriladi, azot-vodorod aralashmasining reaksiyaga kirishmagan qismi qaytadan reaktorga yuboriladi.

Reaksiyaga kirishmagan moddalar reaksiya mahsulotlaridan ajratiladigan va yana foydalanish uchun qaytadan reaksion apparatga yuboriladigan texnologik jarayon sirkulatsiya jarayoni deyiladi.

Bunday sirkulatsiya tufayli azot-vodorod aralashmasidan foydalanish darajasi 95% ga yetkaziladi.

Ammiak sintezi atmosfera azotini bog'lashning juda muhim usulidir.

Sintetik ammiak ishlab chiqarish sxemasi 10.3- rasmda ko'rsatilgan. 3 hajm vodorod va 1 hajm azot aralashmasi kompressor 1 bilan so'riladi va zaruriy bosimga qadar siqiladi. So'ngra azot-vodorod aralashmasi moy ajratkich 2 ga (moy zarrachalarini yo'qotish uchun) va qidirilgan ko'mir to'ldirilgan filtr 3 ga o'tadi. Tozalangan aralashma katalizatorli (aluminiy, kaliy, kalsiy, kremniy oksidlari qo'shilgan g'ovak temir) kontakt apparati 4ga yuboriladi, bu yerda ammiak hosil bo'ladi: Ammiak – azotning vodorod bilan hosil qilgan eng oddiy birikmasi; o‘tkir hidli, rangsiz, zaharli gaz, kaynash temperaturasi 33,35°, suyuqlanish temperaturasi – 77,7°. 1 l A.ning og‘irligi 0,7713 g, suvda yaxshi eriydi. A.ning suvdagi eritmasi kuchsiz asos. U tabiatda sof holda nihoyatda oz miqdorda uchraydi, azotli organik mod-dalarning parchalanishidan hosil bo‘lib turadi. A. toshko‘mirni quruq haydashda qo‘shimcha mahsulot sifatida olinadi, ammo, asosan, azot bilan vodoroddan sin-tetik usulda hosil qilinadi: N2=3H2 2NH3=22 kkal, reaksiya faollovchi ok-sidlar (A12O3, KjO, CaO, SiO2, goho MgO) yordamida suyuqlantirilgan Fe,O4dan qaytarish usuli bilan olingan temir (katalizator) ishtirokida, 300–1000 atm bosim va 500–550° temperaturada olib boriladi. Laboratoriyada ammoniy tuzlaridan olinadi. Ammoniy tuzlari, mas, (NH4)2SO4, NH4NO3 ishqoriy metall tuzlariga o‘xshaydi, lekin ishqorlar ta’-sir etganida A. ajralib chiqadi. A.ning suvdagi eritmasi novshadil spirtdir. A. asosan nitrat kislota olishga sarfla-nadi. A. ham, ammoniy tuzlari singari qishloq xoʻjaligida o‘git sifatida ishlatiladi. Undan sovituvchi vosita sifatida ham foyda-laniladi. A. O‘zbekistonda – Chirchiq, Farg‘ona va Navoiy kimyo kombinatlarida sin-tez qilinadi, buning uchun lozim bo‘lgan azot havodan, vodorod esa Buxoro tabiiy gazidan konversiya usuli bilan olinadi.

Suyuq ammiak sanoatning turli sohalarida va qishloq xo’jaligida ishlatiladi, xalq xo’jaligi va eksport uchun tayyorlanadi. Uch xil: "А", "Аk" va "B" markalarda chiqariladi. "A" marka nitrat kislota ishlab chiqarish, azotlash uchun, sovituvchi modda sifatida hamda himoya muhitini vujudga keltirish uchun ishlatiladi. "Аk" marka eksportga chiqariladi. "B" marka o’g’itlarni ishlab chiqarish va qishloq xo’jaligida azotli o’g’it sifatida foydalanish uchun ishlatiladi.

Suvli texnikaviy ammiak - tarkibida mexanik aralashmalar bo’lmagan o’ziga xos o’tkir hidli rangsiz tiniq suyuqlikdir. Suv va spirt bilan har qanday nisbatda aralashadi. Suvli texnikaviy ammiak ikki turda: "A" va «B» markalarda chiqariladi. - "A" marka sanoatning turli sohalarida; - "B" marka esa qishloq xo’jaligida azot o’g’iti sifatida foydalaniladi. Iqtisodiyot nuqtai nazarida ushbu turdagi azot eng arzon hisoblanadi. Kuzda ammiak tuproqqa solinganda eng yuqori samaraga erishiladi, chunki u tuproqda qattiq o’g’itlardagi ammoniyli azotdan yaxshiroq ushlab qolinadi.

Suvli ammiak reaktivi - tarkibida mexanik aralashmalar bo’lmagan o’ziga xos o’tkir hidli rangsiz tiniq suyuqlikdir. Ushbu, hayot uchun kerkasiz gazni 1772-yilda shved kimyogari Karl Sheele «aynigan havo» deb atagan. Lavuazye esa unga biz tanigan nomni, ya'ni, «azot» nomini qo‘yib bergan. Ushbu nom yunon tilida «a-» old qo‘shimchasidan keyin kelgan «zote» o‘zak so‘zidan yasalgan. Yunon tili qoidalariga ko‘ra, «a-» old qo‘shimchasi o‘zidan keyin kelgan so‘zga inkor ma'nosini beradi. «Zote» so‘zi esa yunonlarda «tiriklik», «hayot» va «jon» ma'nolarini bergan. Shunga ko‘ra, «azot» termini «jonsiz» deb tarjima qilinsa o‘rinli bo‘ladi. Bunda Lavuazye ushbu elementning nafas olish uchun kerkasiz bo‘lganiga ishora qilgan va uni tiriklik uchun keraksiz modda deb o‘ylagan.

Biroq, ta'kidlash joizki, elementning «azot» nomi faqat farang tilida, hamda, kimyo farang tili orqali ommalashgan rus tilida shunday o‘rnashib qolgan. o‘zbek tiliga esa ushbu atama rus tilidan kirib kelgani sababli, bizda ham shu nom saqlanib qolgan. Davriy jadvaldagi 7-raqamli element dunyoning aksar mamlakatlarida, xususan, ingliz tili hukmron bo‘lgan davlatlarda «nitrogen» deb nomlanadi. Ushbu nomning ma'nosi «selitra tug‘diruvchi» degani bo‘lib, haqiqatan ham selitra moddasi tarkibida ko‘p miqdorda azot atomlari mavjud bo‘ladi.

Azot zaharli emas. Biz har nafas olganimizda va chiqarganimizda havodan katta miqdorda azotni yutamiz va qayta chiqaramiz. Shu sababli, odatiy sharoitlarda u bizga ziyon yetkazmaydi. Sof azotdan iborat muhitda esa odam uzoqqa bormay jon beradi. Lekin, bu shunchaki, kislorod yetishmasligi tufayli sodir bo‘ladi va azotning o‘zi tanani zaharlamaydi. Vodorod ham xuddi shunday. U ham nafas olishga yaroqsiz, lekin o‘zi zaharli emas.

Azot faqat bir holatda odamga zarar yetkazishi mumkin. Azot suvda va yog‘ kislotalarda kam miqdorda eriydi. (Kislorod va vodorod bilan ham shu holat sodir bo‘ladi). Tanamizga o‘pka orqali kirib kelayotgan azotning bir qismi qonda va to‘qimalarda eriydi. Bu - oddiy holat va undan tanamizga zarracha ham zarar yo‘q.

Lekin, azot katta bosim ostida berilayotgan bo‘lsa, u qonda va to‘qimalarda ko‘proq yig‘ilib qola boshlaydi. Bunday holat odatda g‘avvoslar rosa chuqur suv ostida ishlayotganida, shuningdek, daryo va ko‘llar tubida tunnel qazish ishlarida ishlayotganda yuzaga keladi. Lekin, gaz hali erigan holatda bo‘lgan paytda u xatarli emas.

Lekin, bunday sharoitda ishlayotgan odam, keskin ravishda birdaniga suv tubidan yuqoriga chiqa boshlasa, bosim ham tezkor o‘zgara boshlaydi. Qon va to‘qimalardagi erib to‘plangan ortiqcha azot esa bunday keskin bosim me'yorlashishiga birdaniga moslasha olmaydi. Shunda, o‘sha erigan azot shiddat bilan yana gaz holatiga qayta boshlaydi va bog‘im va mushaklarda o‘ta kuchli og‘riq keltirib chiqaradi. Bu og‘riq nihoyatda qattiq bo‘lishi bilan birga, hayot uchun o‘ta xatarli hamdir. Dengiz ostiga sho‘ng‘ib tubdan marjon va marvaridlar olib chiqadigan, yoki baliq ovlaydigan odamlar ko‘pincha shunday holatga tushib jon beradi. Sohil bo‘yi odamlari mazkur holatni «qon qaynashi» ham deydi. Fanda esa ushbu vaziyatni «kesson kasalligi» deyiladi.

Shu sababli ham, chuqur suv ostida ishlaydigan g‘avvoslar odatiy sharoitlarga birdaniga qaytib chiqmasdan, balki, maxsus dekompressiya kameralarida bir muddat o‘tirish orqali asta-sekin qaytishadi. Ya'ni, organizmdagi yig‘ilib qolgan ortiqcha azot sekin-astalik bilan, oz-ozdan chiqariladi.

Azot molekulasi ikki atomdan iborat bo‘ladi. Bu sizga kislorod va vodorodni eslatgan bo‘lsa kerak. Lekin, vodorod va kisloroddan farqli ravishda, azot molekulasidagi atomlar bir-biri bilan ancha mustahkam bog‘langan bo‘ladi. Azot atomlarning bir-biri bilan bog‘lanish mustahkamligi shu darajada pishiqki, ularni alohida holatda, yakka atom holatida ajratish juda qiyin va azot atomi boshqa element atomlari bilan bog‘lanishi ham mushkul.

Natijada, azot molekulalari boshqa elementlarga nisbatan odatda loqayd va unchalik ham kirishimli bo‘lmaydi. Azotning boshqa elementlar bilan reaksiyaga kirishishi va azotli birikmalar hosil qilishi juda qiyin. Buning uchun maxsus sharoitlar talab etiladi. Oddiy sharoitlarda esa azot nisbatan inert bo‘lib qolaveradi. Azot shuningdek kislorodli muhitda yonmaydi ham. Shuningdek, azotli muhitda ham deyarli hech qanday modda yonmaydi. Shu sababli ham, azot inert element sanaladi.

Lekin, azot inert gaz ekanligi, uni umuman foydasiz deyish uchun asos bo‘la olmaydi. Odamzot uchun o‘ta foydali bo‘lgan ayrim o‘rinlarda aynan azotning inertlik xossasi qo‘l keladi.

Masalan, chog‘lanma lampa ichida juda ingichka metall sim bo‘lib, u orqali elektr toki o‘tganida u chog‘lanib, o‘zidan yorug‘lik tarqata boshlaydi. Agar, shunday lampochka ichida oddiy havo to‘ldirilgan bo‘lganida, ichkaridagi ingichka metall sim darhol kislorod bilan birikib, kuyib ketgan bo‘lardi. Shu sababli, avvallari lampochka ishlab chiqarishda, ichkaridagi havoni shunchaki so‘rib olib, vakuum hosil qilinar edi. Lekin, vaqt o‘tishi bilan, vakuum ham bu holat uchun unchalik ham yaxshi yechim emasligi oydinlashdi. Vakuumda qizigan ingichka sim metali oson bug‘lanib ketar ekan va bu lampochkaning xizmat muddatini birmuncha qisqartirib yuborishi aniqlandi. Chunki, qizigan metall bug‘lanib, borgan sari yana va ingichkalashib ketar ekan va oxiri u uzilib, chiroq o‘chadi. Shu sababli, keyinroq chog‘lanma lampalarning ichida azot bilan to‘ldiriladigan bo‘ldi. Azot yetarlicha inert bo‘lgani uchun, u ingichka simning metali bilan reaksiyaga kirishmagan, hamda, uning bug‘lanib ketishiga ham yo‘l qo‘ymagan. Azotning o‘zi rangsiz bo‘lgani sababli, u bilan to‘ldirilgan lampochka ham o‘z tiniq va shaffofligini yo‘qotmagan. Shu tariqa, lampochkaning xizmat muddati ham sezilarli uzaygan.

Ba'zi metallarni payvandlash uchun o‘ta yuqori haroratda qizdirish talab etiladi. Bu esa, o‘z navbatida, metallni havodagi kislorod bilan reaksiyaga kirishib ketishiga sabab bo‘ladi. Shu sababli, bunday holatda metallni oksidlanib qolishdan himoyalash uchun, payvandlash joyini muttasil azot bilan shamollatib turiladi. Azot payvand chokiga kislorod tushishini to‘sib qo‘yadi.

Lekin, azotning o‘zi hayot uchun keraksiz degan fikr butunlay noto‘g‘ri. Garchi u nafas olishda ishtirok etmasa-da, lekin, tarkibida azot tutuvchi ko‘plab moddalar borki, ular organizm uchun o‘ta muhim va ularsiz hayot imkonsiz bo‘lgan bo‘lur edi. Odam va Yerdagi barcha tirik mavjudotlar organizmidagi favqulodda muhim hayotiy moddalarning barchasi tarkibida azot tutadi.

Organizm o‘zidagi azotni qayerdan oladi? Odam ham, boshqa jonivorlar ham havodagi azotni o‘z-o‘zidan qabul qila olmaydi. Bizga olgan nafas bilan o‘pkamizga kirib keladigan azotning umuman foydasi yo‘q va qanday kirgan bo‘lsa, shunday chiqib ketadi. Bizning organizmimizga azot, o‘zimiz iste'mol qilayotgan ozuqa moddalar tarkibidan kirib keladi.

Odam iste'mol qiladigan ozuqaning katta qismi go‘shtdan iborat bo‘ladi. Aynan go‘sht tarkibida azot ko‘p. Unda, go‘sht yemaydigan o‘txo‘r hayvonlar azotni qayerdan oladi? Ular esa, o‘z ozuqasi tarkibidan - o‘simliklardan azot qabul qiladi. Agar biz shu tariqa zanjirni qarab chiqsak, bizga ham, boshqa jonivorlar organizmiga ham azot o‘simliklar orqali kirib kelishi ma'lum bo‘ladi.

o‘simliklar o‘zi azotni qayerdan oladi? o‘simliklar azotga tuproqdagi muayyan azotli birikmalarni o‘zlashtirish orqali ega bo‘ladi. Bunday azotli birikmalarni nitratlar deyiladi. Yuqorida esga olingan selitra moddasi ham nitratlar turkumiga mansubdir.

o‘simliklar va hayvonlar hayotini yakunlab, tanasi chirishga o‘tganida, ularning tanasida mavjud bo‘lgan azotning katta qismi tuproqqa singib, o‘simliklar uchun qayta iste'mol uchun yaroqli bo‘lib qoladi. Tabiiyki, o‘simliklar ushbu azotni ham o‘zlashtiradi. Bunday tarzda azot bilan to‘yingan tuproq unumdir va serhosil bo‘lib qoladi. Hayvonlarning ovqat hazm qilishidan ortgan chiqindi moddalari, ya'ni, tezagi ham ko‘p miqdorda azotga ega bo‘ladi. Shu sababli, hayvon tezagi bilan yerni azotlash uchun muhim sanaladi. Biz buni oddiygina qilib o‘g‘it deymiz. Ayniqsa, yil davomida ko‘p miqdorda to‘plash mumkin bo‘lgan uy chorva hayvonlari, yoki, ot va mol fermalardagi go‘ng dehqonchilik uchun muhim o‘g‘itlash manbai hisoblanadi.

Azotli birikmalarning bu tarzda tuproqdan o‘simliklarga, o‘simliklardan hayvonlarga va hayvonlardan yana tuproqqa qaytish sikl zanjirini fanda azot va azotli birikmalarning tirik organizmlardagi aylanishi deyiladi.

Lekin, tirik organizmlar va tuproq bo‘ylab azotning aylanishini susaytiradigan va oxir oqibatda bu siklning harakatdan to‘xtab qolishiga sabab bo‘la oladigan ikkita aks omil mavjud. Birinchisi - yerga solingan go‘ng, yoki, o‘lgan hayvon tanasi chirish jarayonida undagi azotning katta qismi tuproqqa singishga ulgurmay, shunchaki, ikki atomli molekula ko‘rinishida havoga tarqab ketadi; havodagi azotni esa o‘simlik ham, jonivorlar ham o‘z-o‘zidan yana qayta qabul qila olmaydi. Ikkinchi omil esa - tuproqning yomg‘ir suvlari bilan yuvilib turishi natijasida nitratlarning ham yuvilib ketishi hamda, oxir-oqibatda, daryo, dengiz va okeanlarga ketib qolishi jarayonidir. Agar tuproqdagi azotning bu tarzda yo‘qotilish o‘rni muttasil qoplanmas ekan, Yerda hayot allaqachon to‘xtagan bo‘lar edi. Lekin, azotli birikmalar o‘rinma-o‘rin tuproqqa qorishishda davom etmoqda va hayotni ta'minlab turuvchi eng muhim sikllardan biri - azot aylanish sikli o‘z maromida xatosiz ishlayapti. Tuproqdan yo‘qotilayotgan azotli birikmalarning o‘rnini to‘ldirishning yagona yo‘li - havodagi azotni o‘zlashtirishdir. Lekin qanday qilib? Biz o‘simlik va hayvonlar havodagi azotni o‘zlashtira olmasligini ta'kidlagan edikku? Unda azotli birikmalarni havodan tuproqning o‘zi o‘zlashtiradimi?

Yo‘q albatta. Tuproq o‘zi havodagi azotni ajratib ola olmaydi. Bunda unga havoda chaqnaydigan chaqmoq yordam beradi. Har safar havoda chaqmoq chaqqanida u hosil qilgan chaqnash chizig‘i bo‘ylab favqulodda yuqori harorat yuzaga keladi va bu harorat ta'sirida o‘sha yaqin atrofdagi azot molekulalari kislorod bilan birikishga majbur bo‘ladi. Chaqmoq chaqish energiyasi azotni shunga majbur qiladi. Hosil bo‘lgan azot-kislorod birikmasi yomg‘irlar tarkibida eriydi va yomg‘ir bilan birgalikda azot kislotasi ko‘rinishida yerga tushadi. Azot kislotasi molekulasi bir atom azot, bir atom vodorod va uch atom kisloroddan iborat bo‘ladi (HNO3). Aynan shu azot kislotasi tuproqqa tushgach, nitratga aylanadi.

Azot kislotasi o‘ta xavfli kislotalar sirasiga kiradi va u bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muomala qilinsa, u teri va ko‘z uchun o‘ta yomon ta'sir ko‘rsatishi mumkin. U o‘tkir kimyoviy kuyishga sabab bo‘ladi. Lekin, yog‘ayotgan yomg‘ir tarkibidagi azot kislotasi miqdori shu darajada oz bo‘ladiki, u deyarli ta'sir qilmaydigan bo‘ladi. Har kuni Yerning turli nuqtalarida u yoki bu darajada yomg‘irlar yog‘ib o‘tadi. Taxminiy hisob-kitoblarga ko‘ra, chaqmoqdan keyingi yomg‘irlar bilan har kuni yerga 250 000 tonna atrofida azot kislotasi kelib tushadi.

Bir qarashda bu juda katta raqamdek ko‘rinadi. Lekin, ushbu miqdorning Yer sirti bo‘ylab taqsimlanishiga e'tibor qaratsak, aslida bu unchalik ham katta son emasligi oydinlashadi. Bu miqdor azot va azotli birikmalarning tabiatdagi aylanish siklini kerakli tezlikda ta'minlab turish uchun yetarli emas. Unda qanday qilib, tuproq unumdorligiga mos azot aylanish sikli saqlanib kelmoqda?

Bu savolning javobi tuproqda yashaydigan muayyan turdagi bakteriyalar bilan bog‘liq. Tuproqning eng yuqorigi, sirt qatlamlarida, havodagi azotni biriktira olish qobiliyatiga ega bakteriyalar mavjud. Aynan ushbu bakteriyalargina tabiatda havodagi erkin azotni o‘ziga bog‘lash xossasiga egadir. Ular azot atomlarning boshqa element atomlari bilan bog‘lanishiga xizmat qiladi va shu orqali tuproqni azotli birikmalar bilan to‘yintiradi. Ular hosil qilgan azotli birikmalarni esa o‘simliklar o‘zlashtiradi. Bunday bakteriyalar asosan, beda, no‘xat, loviya, yeryong‘oq singari muayyan turdagi o‘simliklar, ya'ni, dukkaklilar ildiziga yopishgan holda, uncha katta bo‘lmagan to‘p-to‘da ko‘rinishida yashaydi. Aniqlanishicha, 4000 m2maydonga ega yerda yiliga 18 kg azot bog‘lanar ekan.

Qadimgi Rim zamonasidayoq odamlar avvaliga ushbu o‘simliklar ekib, hosil yig‘ib olingan yerlarga keyingi yil boshqa ekinlar ekilsa, hosildorlik sezilarli miqdorda keskin ortishini yaxshi bilishgan.

Haqiqatan ham, tabiatda ushbu azot bog‘lovchi mittigina bakteriyalarning ahamiyati beqiyos ulkan.

Yuqorida aytilganidek, azot boshqa elementlar bilan unchalik ham yaxshi reaksiyaga kirishmaydi. Mabodo, azot biror element bilan birikma hosil qilsa ham, ushbu birikma juda beqaror tuzilishga ega bo‘ladi va u imkon qadar tez parchalanishga intiladi. Ammiakli selitra shunday birikmalarga bir yorqin misoldir. Uning molekulasida ikkita azot atomi, to‘rtta vodorod va uchta kislorod atomlari mavjud. Oddiy sharoitlarda, ammiakli selitra - oddiy tuzga o‘xshash, juda beozor modda bo‘lib ko‘rinadi.

Biroq, arzimagan issiqlik berib, ammiakli selitrani qizdirilsa, u tezkor parchalanishga uchrab, kattagina energiya ajralib chiqishiga sabab bo‘ladi. Energiya ajralib chiqishi shu qadar jadal boradiki, arzimagan qisqa muddat ichida butun hajmni egallagan barcha selitra tezkor shiddat bilan parchalanib, kattagina portlashni keltirib chiqaradi. Ya'ni, ammiakli selitra portlovchi modda sanaladi. Vodorod va ammiakli selitraning portlashga sabab bo‘luvchi sharoitlariga e'tibor qarating: vodorod faqat kislorod bilan muayyan nisbatga yetganda portlaydi; agar vodorodni kisloroddan uzoqroq tutilsa, vodorod xavfsiz bo‘lib, o‘z-o‘zidan portlamaydi. Ammiakli selitraga esa bunday nisbatni kutishning ham keragi yo‘q. U o‘z-o‘zidan ham portlashi mumkin.

Masalan, 1947-yilda Texasdagi Texas-siti bandargohida ammiakli selitra ortilgan kema portlagan. Portlash shu darajada kuchli bo‘lganki, Texas-siti shaharchasi xuddi bombardimonchi samolyotlar tomonidan bombardimon qilingandek vayron bo‘lgan edi o‘shanda.

Portlovchi moddalarning yana boshqa turlaridan misol tariqasida nitrosellyuloza, nitroglitserin, hamda, trinitrotoluol moddalarini keltirish mumkin. Diqqat qilgan bo‘lsangiz, ushbu moddalarning hammasining nomida «nitro-» qismi mavjud. Bu shundan dalolat beradiki, ushbu moddalarning molekulasi tarkibida albatta azot atomi mavjud bo‘ladi. Siz trinitrotoluolning boshqa nomini ko‘proq va tez-tez eshitgan bo‘lsangiz ajab emas. OAVda «trotil» nomi bilan tilga olinadigan portlovchi modda aslida aynan shu trinitrotoluol bo‘ladi.

Tinchlik paytida portlovchi moddalar tog‘-kon ishlarida, hamda, qor ko‘chkilari yoki sel xavfini oldini olishga mo‘ljallangan qutqaruv ishlari paytida qo‘llaniladi. Portlovchi moddalar ishlab chiqarishda azot manbai vazifasini o‘tovchi nitratlar muhim hom-ashyo sifatida katta o‘rin tutadi. Birinchi jahon urushigacha bo‘lgan yillarda nitratlarning asosiy manbai Chili davlati shimolidagi dasht hududi bo‘lgan. U yerdan butun dunyoga Chili selitrasi nomi bilan mashhur bo‘lgan tabiiy selitra tashib ketilar edi. Bu cho‘llarda nitratlar ko‘rinishidagi katta miqdorda tabiiy selitra to‘planib qolishiga sabab, millionlab yillar avval tarkibida azot kislotasiga boy ko‘llarning asta-sekin qurib bitishi natijasidan yuzaga kelgan ulkan selitra g‘arami mahsulidir. Keyingi yuz minglab yillar davomida esa ushbu cho‘llarda selitrani yuvib ketishga qodir darajadagi yomg‘ir yog‘magan. Natijada, bu joylarda tabiiy selitra ko‘p va mo‘l miqdorda saqlanib kelgan.

Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan, Britaniya imperiyasi Germaniyaga olib boradigan barcha dengiz yo‘llarini to‘sib tashlaydi. Natijada, nemislar Chilidan kelayotgan selitra ortilgan kemalardan mahrum bo‘lishadi. Urush harakatlari kengayishi bilan, Germaniya portlovchi moddalar va mineral o‘g‘itlarga bo‘lgan ehtiyojni qondira olmay qiyin holatga tushib borar edi. Bu esa nemis harbiy qo‘mondonligi va umuman Germaniya hukumatini murakkab vazifa oldida qoldirdi: havoda yetarlicha azot mavjud bo‘lib, lekin uni bog‘lash va undan sintetik selitra hosil qilish imkoniyatini o‘ylab topish kerak bo‘lgan. Bu esa, o‘sha paytda hali hech kim uddalay olmagan mushkul vazifa edi.

Vazifaning yechimini yarim yahudiy va yarim nemis bo‘lgan kimyogar olim Frits Gaber topdi. U azot va vodorodni o‘zaro biriktirish va bur orqali sintetik ammiak olish usulini ixtiro qildi. Buning uchun azot va vodorodni muayyan metallar ishtirokida, yuqori bosim ostida katta haroratlargacha qizdirish kerak bo‘lar ekan. Agar kerakli sharoit barqaror ushlab turilsa, azot va vodorod atomlari birikib, tarkibida bitta azot atomiga bog‘langan uchta vodorod atomlaridan iborat sintetik ammiak hosil bo‘ladi.

Ammiak olish bilan esa muammo osongina hal bo‘lgan. Chunki, ammiakdan nitratlarni hosil qilish unchalik ham qiyin texnologiya talab etmaydi. Nitratlardan esa, portlovchi moddalar ham, mineral o‘g‘itlar ham tayyorlash qiyin emas. Shu orqali, birinchi jahon urushida Germaniya mushkul vaziyatdan chiqib ketgan edi. Natijada, nemislar yana ikki yil urushni davom ettirishdi va ittifoqchi mamlakatlarning keskin sayi-harakatlari evazigagina urushda mag‘lubiyatga uchradi. Agar Gaberning ixtirosi bo‘lmaganda, nemislar 1916-yildayoq, ya'ni, ikki yil ertaroq kapitulyatsiya qilishlari mumkin edi.

Gaber ixtiro qilgan ushbu sun'iy sintetik ammiak olish usulini Gaber jarayoni deyiladi. Gaber jarayonini faqat urush uchun portlovchi moddalar ishlab chiqarish maqsadida emas, balki, tinch maqsadlarda, mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish uchun qo‘llash kerak. Sintetik ammiak asosida ishlab chiqariladigan ammiakli selitra va karbamid mineral o‘g‘itlari dunyodagi oziq-ovqat xavfsizligi uchun ham g‘oyat muhimdir. Bugungi kundagi 7 milliarddan ziyod insoniyatning oziq-ovqatga bo‘lgan ehtiyojini mazkur usul asosida ishlab chiqariladigan mineral o‘g‘itlarsiz qondirishning iloji yo‘q. Tabiiy bioo‘g‘itlar bilan bu ishni uddalay olmagan bo‘lar edi.

Aytgancha, Germaniyani deyarli sharmandali kapitulyatsiyadan qutqargan va uning oziq-ovqat xavfsizligiga ham beqiyos xizmat ko‘rsatgan kimyogar olim Frits Gaberga Germaniya unchalik ham munosib rahmat aytmagan. Aksincha, 1933-yilda hukumat tepasiga millatchi fashistlar to‘dasi kelgach, Gaberning yarmi yahudiy ekanini ro‘kach qilib, uni qattiq ta'qib va tazyiqqa olishgan edi. Natijada, Gaber mamlakatni tashlab qochishga majbur bo‘lgan.

Ammiakning ko‘pchilik yaxshi tanisa kerak. Dorixonalarda sotiladigan va ko‘pchilikning uyidagi dori qutisida albatta topiladigan nashatir spirti - ammiakning suvdagi eritmasidir. Odatiy, me'yoriy sharoitlarda ammiak havodan yengil bo‘lgan gaz ko‘rinishida bo‘ladi.

Azot, vodorod va kisloroddan faqrli ravishda, ammiakning keskin o‘tkir hidi bo‘ladi. Uning hidi shu darajada keskin bo‘ladiki, arzimagan miqdorda gazsimon ammiak mavjud havo muhitida odamning burni achishib, ko‘zlari yoshlanadi va nafas yo‘llarida bo‘g‘ilish alomatlari yuzaga keladi. Biz bilgan nashatir spirti va dehqonlar qo‘llaydigan ammiakli suvdagi ammiak miqdori juda past (10% dan ham oz) miqdorda bo‘ladi va shu sababli u nisbatan xavfsiz sanaladi. Lekin, ammiakning sof holatdagisi bilan va hatto suv bilan aralashmalari bilan ham o‘ta ehtiyotkor munosabatda bo‘lish, maxsus himoya vositalarisiz u bilan ishlamaslik kerak. Ammiak mavjud xonada ishlashda albatta havo muhitini muttasil yangilab turuvchi soz holatdagi ventilyatsiya ishlab turishi shart. Aks holda, ammiakli havodan nafas olgan odam nafas siqishi va ko‘z va og‘izdagi shilliq pardalarga ammiak o‘tirish natijasida keskin zaharlanadi. Tanaga, ya'ni, teriga yoki ko‘zga suyuq ammiak tushishi esa o‘ta kuchli kimyoviy kuyishga olib keladi.

Ammiakning suvda oson erishining bir g‘alati jihati mavjud. Tabiatda boshqa hech qaysi gaz ammiak gazi singari suvda oson erimaydi. Yodingizda bo‘lsa, kislorod haqidagi bobda, kislorodning suvda oz miqdorda erishi haqida gapirib o‘tgan edik. o‘sha erigan kislorod tufayli baliqlar jabrasi orqali nafas ola oladi.

Bir litr suvda 49 sm3 kislorod erishi mumkin. Azot va vodorod gazlari esa 1 litr suvda 24 sm3 miqdorda eriydi xolos. Biroq, 1 litr suvda naq 0,9 m3 gazsimon ammiak erishi mumkin. Bu gazlarning suvda erishiga oid eng katta ko‘rsatkichdir. Boshqa hech bir gaz bunchalik ko‘p miqdorda suvda erimaydi.

Azot, vodorod va kisloroddan farqli o‘laroq, gazsimon ammiakni suyuq ammiakka aylantirish, ya'ni, suyultirish juda oson. Buning uchun uni –33 ºC gacha sovitish kifoya qiladi. Bosim ostida esa gazsimon ammiakni hatto xona haroratida ham suyultirsa bo‘ladi.

Bu darajada oson suyuqlanadigan gaz juda foydalidir. Suyuqlik bug‘lanayotganida, u o‘z atrof-muhitidagi issiqlikni olib chiqib ketadi. Bunga sabab, suyuqlik molekulalarining gazsimon holatga tezroq o‘tishi uchun shu tariqa qo‘shimcha energiyaga ega bo‘ladi. Siz teriga suv yoki spirt bilan ho‘llagandan keyin, o‘sha joy qurish jarayonida terining mazkur qismi sovuqlikni sezishini his qilgan bo‘lsangiz kerak.

Agar ammiakning bosim ostida suyuqlantirilsa va keyin uni ushbu bosimdan halos qilinsa, ammiak tezkor gaz holatiga qaytish jarayonida o‘zini o‘rab turgan barcha buyumlardagi issiqlik haroratini o‘zi bilan olib chiqib ketadi. Agar shu jarayonni, ya'ni, ammiakni bosim ostida suyultirib, keyin uni gaz holatiga qaytarib, u orqali issiqlikni olib chiqib ketilishini ta'minlab, keyin yana o‘sha gazsimon ammiakni suyultirib, uni yana gazga aylantirish orqali sikl yo‘lga qo‘yilsa, har bir sikl davomida ammiak gazi yana va yana ko‘proq issiqlik miqdorini o‘zi bilan olib chiqib ketaveradi. Natijada, bu sikl ishlan turgan muhitdagi havo harorati soviydi. Biz maishiy turmushda foydalanadigan muzlatgich va sovutgichlar, konditsionerlarning ishlash mohiyati aynan shu jarayonga asoslangandir. Ya'ni, ammiak juda yaxshi xladagent sanaladi. Biroq, ammiak eng xavfsiz xladagent emas. Bunday xladagent qo‘llangan uskunalarni ehtiyot qilish va ularni teshilib qolishiga olib keladigan keskin zarbalardan ihota qilish darkor. Chunki, undagi ammiak moddasi tashqariga chiqsa va bug‘lanib, gaz holatida havo muhitini egallasa, yuqorida aytilganidek, nafas yo‘llariga bo‘g‘uvchi ta'sir ko‘rsatib, og‘iz va ko‘z shilliq pardalarini zararlaydi. Bu esa salomatlikka jiddiy xatar solishi tayin. Biroq, shunga qaramay, ammiakli xladagent eng arzon xladagent bo‘lib, shu sababli, maishiy texnikada keng qo‘llanishda davom etmoqda.

Suyuq ammiak ko‘p jihatda suvga o‘xshash. Olimlarning fikricha, markaziy yulduzdan olisroqda joylashgan, ya'ni, sharoiti Yer sharoitidan ko‘ra sovuqroq bo‘lgan sayyoralarda suyuq ammiakdan iborat ummonlar mavjud bo‘lishi ehtimoli katta ekan. Bu esa, xuddi Yerdagi butun hayot sistemasi suv asosida shakllangani singari, o‘sha sayyoralarda ham ammiak asosida shakllangan hayot turini vujudga keltirishi mumkin degan taxminlarga sabab bo‘lmoqda.

Azot kislorod bilan bir necha usulda bog‘lanishi mumkin. Azotning kislorod bilan birikmalari ichida eng taniqlisi - azotning chala oksidi sanaladi (azot I oksid). Uning molekulasida ikkita azot va bitta kislorod atomi mavjud bo‘ladi.

Azot (I) oksidi kislorod va azot atomlariga osongina parchalandi. Aralashmaning o‘zi esa 1/3 qismi kisloroddan iborat bo‘ladi. Bu atrof muhitdagi havodagidan ko‘ra kattaroq konsentratsiyadir. Shu sababli ham, chog‘lanib turgan har qanday narsa azot (I) oksidi muhitida darhol yorqin olov chiqarib yonib ketadi.

Avvalgi zamonlarda azot chala oksidini og‘riq qoldiruvchi modda (anestetik) sifatida qo‘llashgan. Ya'ni, u bilan nafas qolgan bemor tanasidagi og‘riqlarni sezmay qolgan. Buni birinchi marta 1840-yilda bir tish doktori o‘zida sinab ko‘rib aniqlagan edi. Hozirda ham tish shifokorlari bu moddadan foydalanib turishadi. Lekin, azot chala oksidining boshqa bir nojo‘ya ta'siri ham mavjud. Ya'ni, undan nafas olgan odamlar o‘z xatti-harakatlarini nazorat qila olmay qolishi mumkin. Bunday odamlar xuddi mast-alast singari, o‘zini g‘alati tuta boshlaydi va sababsiz kulib, irjayib, tirjayib hiringlay boshlaydi. Ba'zilar esa, o‘zini tuta olmay, besabab janjal ko‘tarishi, baqir-chaqir qilib, yoki, xandon otib kulib hammani g‘ashiga tegishi kuzatiladi. Shunday nojo‘ya ta'sirlari tufayli, azotning chala oksidini quvontiruvchi gaz ham deyishadi. Lekin, bu juda omadsiz va noo‘rin tanlangan nomdir. Chunki, bunda quvontiradigan narsaning o‘zi yo‘q. Chunki, azotning chala oksidi me'yordan ortib ketsa, hayot uchun xavfli bo‘lib, o‘limgacha olib kelishi mumkin.

Ammiak sintezi reaktsiyasi qaytar bo’lib, issiqlik chiqishi bilan sodir bo’ladi: 3 NH2 + H2 2NH3 Shu bilan birga reaktsiya hajm kamayishi bilan boradi. Le Shatele tamoyiliga muvofiq haroratning ko’tarilishi ammiakning parchalanishini tezlatadi, bosim oshishi aksincha reaktsiya mahsulotlari hosil bo’lishiga omil bo’ladi. Asosan katalizator ishtirokida 500 0C jarayon olib boriladi. Katalizator sifatida temir 19 Bug’ Suv S u v ishlatiladi. Uning tarkibiga faollashtiruvchi moddalar (alyuminiy oksid)- 3-4%, kaliy 1 %, kaltsiy 2-3 % kremniy 0,7 % gacha kiritilib tayyorlanadi. Katalizator H2S, PH3 larda qaytmaydigan holda zaharlanadi. Zaharlanish SO, SO2, N2O, O2 lar ta’sirida bo’lsa faolligini tiklash mumkin bo’ladi. O’rta bosimda ammiak ishlab chiqarish texnologiyasi Bu texnologiyaga ko’ra o’rta bosim 3. 107 n/m2 ni tashkil etadi. Ammiak ikkita kondensatorda- suvli (2) va ammiakli (bug’latgich) (5)da ajratiladi. Dastlabki tozalangan va siqilgan azot vodorodli aralashma tsirkulyatsion gaz bilan sintez kolonnasiga kirishdan oldin kondensatorlar oralig’ida aralashtiriladi. Bu o’z navbatida SO2 va SO dan gazlarning yana bir marta – 10 oC tozalanishiga olib keladi. Gaz issiqlik almashinish apparatining naylari orasida dastlabki sovutiladi. Sovutish ammiakning qaynashi hisobiga sodir bo’ladi. Rasm. Ammiak ishlab chiqarishning texnologik sxemasi O’rta bosimda ishlab chiqarishning xarakterli xususiyatlaridan biri suyuq ammiak bilan birga gazsimon ammiak ishlab chiqarish mumkinligidadir. Shu zavodning o’zida ammiakdan azot kislotasi, mochevina va ammiakli selitra ishlab chiqarish imkoni tug’iladi. Gazli aralashma, kollonna (4) dan chiqqanda 3-4 % ammiak bo’lgan holda sintez kollonnasining yuqorigi qismiga uzatiladi. U erda halqali harakatlanib, katalizator qutichalar orqali birinchi issiqlik almashinish apparatiga (5) tushadi.U erda aralashma 300-400oC haroratga ko’tarilib, markaziy nay orqali ikkinchi issiqlik almashinish apparatiga tushadi (8). U erda katalizator massa orqali o’tib harorat 400-450 oS gacha ko’tariladi. 20 XULOSA Xulosa qilib aytganda, Sintez kollonnasidan so’ng 15-20 % li ammiakli azot vodorodli aralashma «Nay ichida nay» sistemasidagi suvli kondensatorga tushadi. Unda ammiak kondensatsiyalanib, ajratiladi. Va gaz ajratgichda yig’iladi va omborga yuboriladi. Reaktsiyaga kirishmagan gazli aralashma ijektor orqali so’rilib, yangi portsiya bilan aralashtiriladi va sintez kollonnasiga qayta yuboriladi. So’ngi yillarda tokchali tipidagi sintez kollonnalari ishlab chiqarishga qo’yilmoqda. Ularning diametri 1 m, katalizatorlar 5-6 tokchadan iborat.


Ma`ruzani o`zlashtirish sinov savollari:

1.Sanoatda ammiak olish uchun qanday xom-ashyolar zarur?

2.Sanoatda azot va vodorod qaysi texnologiya asosida olinadi?

3.Sanoatda ammiak olish jarayonining fizik-kimyoviy asoslari nimadan iborat?

4.Sanoatda ammiak olishning texnologik sxemasini tavsifi qanday
Foydalanilgan abiyotlar:
1. M.S. Mirkomilova “Analitik kimyo” O’zbyokiston – 2003 y

2. M.S. Mirkomilova “Analitik kimyo” O’zbyokiston – 2001 y

3. K,Axmerov, R. Sayfiddinov “Umumiy va anorganik kimyo”

O’zbyokiston – 2003 y

4. V.P. Vasilev “Analitik kimyo” O’zbyokiston – 2000y

5. SH.Nazarov va boshk “Analitik kimyo” Ukituvchi – 2000 y



6. N.L. Parpiev va boshk. “Anorganik kimyo nazariy asoslari”

O’zbyokiston – 2000 y
Download 141.11 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
nomidagi toshkent
guruh talabasi
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
samarqand davlat
tashkil etish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
ta’limi vazirligi
matematika fakulteti
navoiy nomidagi
vazirligi muhammad
bilan ishlash
fanining predmeti
nomidagi samarqand
Darsning maqsadi
maxsus ta'lim
pedagogika universiteti
ta'lim vazirligi
Toshkent axborot
o’rta ta’lim
Ўзбекистон республикаси
sinflar uchun
haqida umumiy
fanlar fakulteti
fizika matematika
Alisher navoiy
Ishdan maqsad
universiteti fizika
Nizomiy nomidagi
moliya instituti
таълим вазирлиги
nazorat savollari
umumiy o’rta
respublikasi axborot
Referat mavzu
махсус таълим