Reja: O’zbekiston Respublikasida shaxsning huquqiy holati tushunchasi



Download 137.5 Kb.
Sana22.04.2020
Hajmi137.5 Kb.

O'zbekistonda inson va fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklarin, burchlari va ularning kafolati

REJA:


1. O’zbekiston Respublikasida shaxsning huquqiy holati

tushunchasi.

2. Fuqarolik tushunchasi.O’zbekiston Respublikasida

Fuqarolikka ega bo’lish va uni yoqotish asoslari. Chet el

fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan shaxslarning huquqiy

holati.


3. O’zbekiston Respublikasida inson va fuqarolarning

konstitutsiyaviy huquqlari, erkinliklari va burchlari tizimi.

O’ZBEKISTONDA INSON VA FUQAROLARNING ASOSIY HUQUQLARI,

ERKINLIKLARI VA BURCHLARI

1. O’zbekiston davlat mustaqilligiga erishgach, ijtimoiy-siyosiy hayotning barcha

tarmoqlarini demokratlashtirish yo’liga o’tdi. Jahon tajribasidan ma’lumki, shaxsning asosiy huquq hamda erkinliklarini qat’iy himoya qilmasdan va amalda ta’minlamasdan turib, jamiyatni demokratlashtirish mumkin emas. Xalqimizning boy ma’naviy salohiyati, uning tasarrufida bo’lmish ulkan tabiiy boyliklar va texnikaviy imkoniyatlar, mustahkamlanib borayotgan xalqaro aloqalar demokratik rivojlanish hamda inson huquqlariga rioya etilishi uchun zarur shart-sharoitlarni bosqichma-bosqich yaratish imkonini bermoqda. O’zbekiston Konstitutsiyasi inson huquq va erkinliklari borasida BMT ning 1948 yilda qabul qilingan “ Inson huquqlari Umumjahon deklaratsiyasi”ifodasini topgan qoidalarni yahlit mushtaraklikda mujassamlashtirib olgan. O’zbekiston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bo’lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat’I nazar, qonun oldida tengdirlar. Imtiyozlar faqat qonun bilan belgilab qo’yiladi hamda ijtimoiy adolat prinsipiga mos

bo’lishi shart.

Inson huquqlari jahonda yetakchi maqomga ega. Har qanday rivojlangan demokratik fuqarolik jamiyatini barpo etishda inson huquqlari roliga yetarli bermaslik mumkin emas. Asosiy huquq va erkinliklarning rag’batlantirilishi hamda himoyalanishi yanada muhimrog’i,k jamiyatda har bir inson huquqlari kafolatlarining amaldagi tizimining tashkil etilishi huquqiy davlat qurishning bosh sharti hisoblanadi.

O’zbekiston Respublikasi o’zining ichki va tashqi siyosatida BMT ning ikkinchi Umumjahon konferensiyasida 1993-yili tasdiqlangan “ Inson huquq va erkinliklarining universalligi” talablariga qat’iy rioya etib, ular himoyasi barcha davlatlarni qonuniy ravishda tashvishlantirib turuvchi muammo ekanligi haqiqatidan kelib chiqadi. Bugun jahonda 300 dan ortiq hujjat inson va fuqarolar huquqi sohasidagi xalqaro-huquqiy hujjatlar tizimini tashkil etadi. Ularning aksariyatini BMT ning xalqaro-huquqiy hujjatlari tashkil etadi. Universal maqomdagi hujjatlardan tashqari, inson huquqlarini ta’minlash va himoyalashning mintaqaviy tizimlari faol shakillantirmoqda. Bugungi kunda Evropa, Amerika va Afrika tizimlari mintaqada inson huquqlarini ta’minlashning ko’proq rivojlangan tizimi hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi hozir inson huquq va erkinliklarini himoyalash sohasidagi 60 dan ortiq xalqaro-huquqiy hujjatlarga qo’shilgan.

Inson huquqlari-inson shaxsi va turmushining tarkibiy qismi. Odatda, inson huquqlarining uch bo’g’ini bir-biridan farqlanadi: fuqarolik va siyosiy huquqlari; yashash huquqi, qiynoqqa solishning, adolatli sudlov huquqi, shaxsiy hayotning daxlsizligi huquqi, fikr va so’z erkinligi huquqi, uyushmalarga birlashish huquqi va boshqalar; iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar; bilim olish huquqi, mehnat qilish huquqi, ijtimoiy ta’minot olish huquqi, malakali tibbiy xizmatdan foydalanish va uchinchi bo’g’in huquqi, deb ataluvchilar (tinchlikda bo’lgan huquq, rivojlanishga bo’lgan huquq va h. k).

Mazkur qoidaq O’zbekiston qonun hujjatlarining butun bir tizimida mustahkamlab qo’yilgan. Unga ko’ra; fuqarolarning faqat ayrim qatlamlari-nafaqa oluvchilar, nogironlar, talabalar, bolalar, urush va mehnatfaxriylariga qonunga binoan biror-bir imtiyozlar berilishi mumkin. Belgilangan imtiyozlar ijtimoiy adolat va qonun oldida tenglik prinsiplariga asoslanishi darkor. Jamiyatda shaxsning tutgan o’rni, fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklari hamda burchlari konstitutsiyaviy huquq normalarida o’z ifodasini topqdi. Inson va jamiyat, shaxs va davlat munosabatlaridagi qator muammolar yechimini topishda, avvalambor huququy holatiga qanchalik yondashilganligi katta ahamiyatga ega. Shaxsning huquqiy holatining asoslari, uning tarkibiy qismlari har bir taraqqiy etgan mamlakatlar konstitutsiyalari, konstitutsiyaviy qonunlari va qonunlarida mustahkamlab qo’yilgan. Har bir shaxs jamiyat a’zosi sifatida namoyon bo’lar ekan, shu jamiyat va uning a’zolari oldida ma’lum mas’uliyatlarni o’z bo’yniga oladi. Chunki shu jamiyat a’zosi sifatidagina u ma’lum mavqeiga ega ekan, shu sababli jamiyatning faol a’zosiga aylanishi lozim.

Jamiyat o’z navbatida davlat bilan ham ma’lum munosabatlar o’rnatadiki, bunday munosabatlarning eng yuqori ko’rinishi, o’zining har bir a’zosining huquq va erkinliklari davlat tomonidan himoya qilinishi, himoya qilinishining muammosini qanchalik darajada hal qilinganligi bilan ifodalanadi.

Davlat jamiyat hayotidagi barcha ijtimoiy –iqtisodiy, siyosiy munosabatlari tartibga solib borish vazifasini amalgam oshirishda huquqiy vositalardan qanchalik mohirona foydalana olsa, jamiyat hayoti ham shunchalik erkin muhitga ega bo’ladi.

Shaxsning huquqiy holati asosan ikki mezon asosida belgilanadi. Birinchidan, shaxsning jamiyat a’zosi sifatidagi munosabatlarida, ikkinchidan, shaxsning muayyan davlat bilan yuzaga keladigan munosabatlar asosida.

Shaxs huquqiy holatini belgilovchi, ya’ni shaxsning tartibga solinishi jamiyatda amalda bo’lgan ijtimoiy normalar ta’sirida yuzaga keladi. Bunda urf-odat, odob-axloq normalarining, jamiyatda mavjud va shakllanayotgan an’analarning alohida o’rni mavjud.

Shunga qaramay, ijtimoiy normalar shaxsning huquqiy holatiga salmoqli ta’sir o’tkazmaydi.

Shaxs bilan davlat o’tasidagi munosabatlar hujjatlar bilan tartibga solinadi. Davlat mavjud bo’lgan barcha huquq sohalarining vazifasim ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan bo’lsada, eng asosiy tomoni-konstitutsiyaviy huquq sohasi asosida shaxsning huquqiy holatiga ma’lum baho berish mumkin.

Shaxsning huquqiy holatiga ta’sir etuvchi qator omillar mavjudki, ular bevosita shaxsning jamiyat va davlat bilan bo’lgan munosabatlarida ko’rinadi. Avvalambor shaxsning muayyan davlat bilan uzviy huquqiy munosabatda bo’lishi, ya’ni shu davlat fuqaroligiga ega bo’lishlikning o’zi alohida huquqiy holatni belgilab beradi.

Fuqaroligi bo’lmagan, ya’ni hech bir davlat fuqaroligini olmagan shaxslarning huquqiy holati muayyan davlat alohida holatda bo’ladi.

Ikki fuqarolikka yoki ko’p fuqarolikka ega bo’lgan shaxslarning huquqiy holati ham ma’lum munosabatlarda o’zgacha holat kasb etadi. Demak, fuqarolik, fuqarolikka ega bo’lmaslik, ko’p fuqarolik masalalari shaxsning huquqiy holatiga ta’sir etuvchi omildir.

Ikkinchidan, shaxsning huquqiy holatiga ta’sir etuvchi omillardan yana biri, shaxsning ma’lum yoshga to’lishi va natijada muomala layoqatiga ega bo’lishi hisoblanadi.

Huquqiy layoqatga ega bo’lish ham alohida ahamiyat kasb etadi, ya’ni o’z hatti-harakatiga ongli ravishda yondasha olishlik lozim.

O’zbekiston qonunlari bilan inson huquq va erkinliklarini davlat tomonidan qonuniy cheklashlarga qo’yiladigan aniq talablar quyidagicha belgilangan:

1. faqat qonunga asoslanish;

2. boshqalarning huquq va erkinliklarini xurmatlash, axloq talablarini, demokratik jamiyatda jamoat tartibi va ijtimoiy farovonlik talablarini qondirish maqsadlarida amalgam oshirish.

Shu bilan birga huquq va erkinliklarni cheklashga favqulotda hollardagina yo’l qo’yiladi. Shaxs huquqiy maqomining konstitutsiyaviy printsplari.

Inson va fuqarolar huquqi va majburyatlarining birligi Inson va fuqarolar huquq va erkinliklarini tadbiq qilishda alohida shaxslarning huquq va erkinliklarini buzishga yo’l qo’ymaslik Shaxs huquqiy maqomining Konstitutsi-yaviy prinsiplari Xalqaro huquqning umume’tirof etilgan qoidalarida huquq va erkinliklarning ifodalanishi Inson, fuqarolar huquqi va erkinliklarining bevosita amal qilishi O’zbekiston Respublikasi hududida va uning tashqarisida o’z fuqarolarini huquqiy himoya qiladi hamda O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va boshqa xalqaro huquqiy normalar asosida inson va fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlaydi Inson (fuqaro) huquq va erkinliklarining odil sudlov tomonidan muhufazalanishi Inson va fuqarolar asosiy huquq hamda erkinliklarining beganalashmasligi Inson va fuqarolar huquqlari hamda erkinliklarining tengligi

2. Fuqarolik deganda jismoniy shaxsning ma’lum bir davlat bilan mustahkam huquqiy bog’lanishiga aytiladi. Bunda fuqaroning shu davlatga nisbatan huquq va burchlari hamda uning suveren hukumatga bo’ysunishida ifodalanadi. Mazkur huquqiy aloqa insonning tug’ilganida yuzaga kelib, uning butun umri davomida saqlanib qoladi. Ushbu bog’liqlik insonning tug’ilgan va yashayotgan hudud bilan cheklanmay, davlat tashqarisida ham o’z kuchini yo’qotmaydi. Fuqarolar huquqi va burchlarini davlat o’zi belgilab beradi. Turli mamlakatlarda fuqarolarning huquq va burchlari bir xil emas. Ular mamlakatning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy darajasiga bog’liq.

Fuqarolik tushunchasi jamiyatning hozirgi davr demokratik, huquqiy davlati tomon rivojlanishida katta yo’lni bosib o’tdi. U jamiyatning demokratik rivojlanishida qo’lga kiritilgan ulkan yutuqlardan biri. Fuqarolikning jamiyat taraqqiyotidagi ijobiy tomoni shudan iboratki, mamlakatda istiqomad qilib turgan har bir kishining muayyan, aniq sanab o’tilgan huquqlari, jamiyatdagi o’rni mamlakatning konstitutsiyasida, maxsus qaror yoki qonunda yozib qo’yilgan va ularga rioya qilish, ularni bajarish barcha fuqarolardan talab qilinadi. Ya’ni jamiyatda boshboshdoqlik, o’zboshimchalik, zo’ravonlik, qonunsizlikga o’rin qo’ymaydi. Chunki, bunday xatti-harakatlar fuqarolik haqidagi qonunga xilofdir.

Fuqarolik tushunchasi qadimiy Yunoniston va Rimda mavjud bo’lsa-da, asosan, feodalizm inqirozga uchrab, jamiyatdagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayot demokratiya va bozor munosabatlari zaminiga o’ta boshlaganda, hozirgi shaklida paydo bo’la boshladi va ilk bor “shaharli“ ( fransuzcha “situayyan”, inglizcha “situzen”, ruscha “gorojanin-grajdanin” va h. k ), ya’ni qoloq qishloqdan, mustabid feudal munosabatlardan ozod degan ma’noni bildirgan. Mustaqillik e’lon qilingandan so’ng, o’zbek tilida o’tmishdagi “grajdanlik” so’zi o’rniga “fuqarolik” degan atama qabul qilindi. O’zbekiston Respublikasi mustaqil taraqqiyot yo’liga chiqib olgach, o’z oldiga asrlar davomida o’zbek xalqi orzu qilgan demokratik, adolatli, fuqarolar jamiyati va huquqiy davlat qurish vazifasini qo’ydi, qabul qilgan fuqarolik to’g’risidagi huquqiy hujjatlarda esa o’zining insonparvarlik ruhida ekanini namoyon qildi. Fuqarolik deganda, insonni huquqiy yoki siyosiy- huquqiy tomondan himoyalanishi va qonuniy manfaatlarining ushbu davlat ichida va uning tashqarisida himoyalanishi tushuniladi. O’zbekiston Respublikasi fuqaroligi, yangi turdagi jamiyat va shaxs o’rtasidagi munosabatlardan kelib chiqib, quyidagi ijtimoiy qoidalarga asoslanadi: mamlakatimiz hududida istiqomat qiluvchi barcha millatlar va elatlar tili, dinidan qat’I nazar teng huquqliligi; erkaklar va ayollarning tengligi; fuqarolarning shaxsiy, ijtimoiy kelib chiqishi, mulki, ijtimoiy mavqeidan qat’Iy nazar qonun oldida tengligi; fuqarolikni qay tarzda qilganligidan qat’i nazarularning huquqiy holatining bir xil belgilanganligi; butun O’zbekiston hududida yagona fuqarolik o’rnatilganligi; “ikki davlat fuqarosi” bo’lish qonun bilan man etilganligi; fuqarolikni olish va to’xtatish tartibi huquqiy hal etilganligi; ota-onalarning fuqaroligi o’zgarganda bolalar fuqaroligining o’zgarishi tartibi aniq belgilanganligi; fuqarolik masalalari bo’yicha huquqiy aktlarni qabul qiluvshi va ijrosini tekshiruvchi davlat organlari tizimi birligi; fuqarolik masalalariga oid qarorlar yuzasidan shikoyat qilish tartibining aniq ravshanligi; fuqarolik bo’yicha xalqaro shartnomalar turlari, xarakteri qonunda aniq belgilanganligi. 1948-yilda BMT tomonidan qabul qilingan Inson huquqlari to’g’risidagi Umumjahon Deklaratsiyasiga binoan, har bir kishi tabiiy, ajralmas, daxlsiz huquq va erkinliklarga egadir. Barcha davlat idoralari inson huquqlari va erkinliklarini oily ijtimoiy qadriyatlari, deb bilib, ularni ta’minlashga va muhofaza qilishga majburdirlar.

O’zbekiston Konstitutsiyasining 21-moddasiga ko’ra O’zbekiston Respublikasining butun hududida yagona fuqarolik o’rnatiladi. Qoraqalpog’iston Respublikasining fuqarosi ayni vaqtda O’zbekiston Respublikasining fuqarosi hisoblanadi.Fuqaro tomonidan huquqlarning amalga oshirilishi boshqa kishilarning huquqlariga zid bo’lmasligi lozim. Har bir kishi Konstitutsiyada belgilangan vazifalarni bajaradi, jamiyatning normal rivojlanishi uchun shu vazifalar bajarilishi zarur. Konstitutsiyaning qoidalariga bevosita amal qiladi va barcha davlat idoralari, mansabdor shaxslar, jamoat tashkilotlari, fuqarolar tomonidan ijro etilishi majburiydir. Konstitutsiyada mustahkamlab berilgan barcha huquqlar va erkinliklar sud yo’li bilan himoya qilinishi lozim. O’zbekiston Respublikasining Oliy Kengashi tomonidan 1992-yil 2-iyulda “O’zbekiston Respublikasining fuqaroligi to’g’risidagi” qonunda fuqarolik masalalari, uning huquqiy holati qonun yo’li bilan mustahkamlangan. O’zbekiston Respublikasining fuqaroligi shaxs bilan davlatning doimiy siyosiy-huquqiy aloqasini belgilaydi, bu aloqa ularning o’zaro huquq va burchlarida ifodalanadi. O’zbekiston Respublikasida har bir kishi fuqaro bo’lishi huquqiga egadir. Hech kim fuqarolikdan yoki fuqarolikni o’zgartirish huquqidan mahrum qilinishi mumkin emas. O’zbekiston Respublikasi o’z idoralari va mansabdor shaxslar orqali fuqarolar oldida mas’uldirlar, fuqaro esa davlat oldida mas’uldir. Quyidagilar O’zbekiston Respublikasining fuqarolari bo’ladilar:

1. Kelib chiqishi, ijtimoiy va mulkiy holatidan, irqi va millatidan, jinsi, ma’lumoti, tili, siyosiy qarashlari, diniy e’tiqodlaridan, mashg’ulotining turi va saviyasidan qat’iy nazar, ushbu qonun kuchga kirgan vaqtda O’zbekiston Respublikasida doimiy yashab turgan, boshqa davlatlarning fuqarolari bo’lmagan hamda O’zbekiston Respublikasining fuqarosi bo’lish istagini bildirgan shaxslar;

2. Davlat yo’llanmasi bilan O’zbekiston Respublikasidan tashqarida ishlayotgan, harbiy hizmatni o’tayotgan yoki o’qiyotgan shaxslar, agar ular O’zbekiston Respublikasining hududida tug’ilgan bo’lsalar yoki doimiy yashaganliklarini isbot qilgan bo’lsalar, boshqa davlatlarning fuqarolari bo’lsalar va ushbu qonun kuchga kirganidan keyin kechi bilan bir yil ichida O’zbekiston Respublikasining fuqarosi bo’lishi istagini bildirgan bo’lsa;

3.O’zbekiston Respublikasi Qonunlariga muvofiq O’zbekiston Respublikasining fuqaroligini olgan shaxslar. O’zbekiston Respublikasi fuqarosi bo’lgan erkak yoki ayolning chet el fuqarosi bilan yohud fuqaroligi bo’lmagan shaxs bilan nikohdan o’tish, shuningdek, bunday nikohning bekor qilinishi er yoki xotinning fuqaroligini to’xtatishiga olib kelmaydi. Konstitutsiyaning 22-moddasiga muvofiq O’zbekiston Respublikasi o’z hududida ham, uning tashqarisida ham o’z fuqarolarini huquqiy himoya qilish va ularga homiylik ko’rsatishni kafolatlaydi. Fuqarolikni qabul qilish, o’zgartirish va yo’qotish alohida davlatlarning ichki qonunchiligi – Konstitutsiyalar, fuqarolik qonunlari va qonunchilik aktlari asosida amalgam oshiriladi. Fuqarolikning kelib chiqishi naturalizatsiya (tabiiy – tug’ilganda yoki fuqarolikni qabul qilganda) yo’li bilan, xalqaro shartnoma asosida va ayrim hollarda – fuqaroligini yo’qotgan shaxslarning reintegratsiya (tiklanish) orqali va taqdim etish yo’li bilan amalgam oshiriladi. Fuqarolikni qabul qilishning asosiy yo’li tug’ilish orqali kelib chiqadi, qolgan barcha usullari kam uchraydi. Sababi, ko’p kishilar tug’ilishi bilan fuqarolikni qabul qilib, o’z umri davomida o’zgartirmaydi. Fuqarolikni tug’ilish bilan amalga oshirish keng tarqalgan. Xorijiy davlatlarning qonunchiligi tug’ilish bo’yicha fuqarolikka ega bo’lish bo’yicha 2 ta asosiy maqsadni belgilaydi. “Qon huquqi” (jus singuinus) asosida chaqaloqning fuqaroligi ota-onasining fuqaroligi bilan belgilanib, tug’ilgan joyiga bog’lanmaydi. Bu maqsadga Evropaning ko’p mamlakatlari, jumladan, Avstriya, Norvegiya, Finlandiya, Italiya va boshqalar amal qiladi. “Zamin huquqi” (jus soli) asosiga ko’ra, fuqarolik chaqaloqning tug’ilgan joyidan kelib chiqib, uning ota-onasi fuqaroligi bilan bog’liq bo’lmaydi. Masalan, Braziliya qonunchiligida belgilanishicha, bu davlat hududida tug’ilgan har bir shaxs Braziliya fuqarosi hisoblanadi. Shu asosda Lotin Amerikasidagi ko’p mamlakatlar fuqaroligi belgilanadi. Rivojlangan davlatlarda nisbatan ko’proq ikkala asos qo’shilmasi, ya’ni aralash asos qo’llaniladi. Ushbu asosga ko’ra, shu davlatda yoki undan tashqarida tug’ilgan mahalliy fuqarolar farzandlari, shuningdek, shu asosga bo’ysungan davlat hududida tug’ilgan chet ellik fuqarolar farzandlari shu davlat fuqarosi deb tan olinadi. Aralash asosni AQSh, Angliya, Fransiya, Hindiston va boshqa mamlakatlar qo’llaydi. Fuqarolikni qabul qilishning usullaridan biri naturalizatsiya (fuqarolikni qabul qilish) bo’lib, bu umuman fuqaroligi bo’lmagan yoki boshqa davlat fuqarosi bo’lgan shaxs tomonidan fuqarolik olinishidir. Naturalizatsiya tartibda fuqarolik quyidagi hollarda qabul qilinadi:

a) fuqaroligi bo’lmagan yoki fuqaroligini o’zgartirmoqchi bo’lgan shaxs so’rovnomasiga asosan;

b) bir davlat fuqarosining boshqa davlat fuqarosi bilan nikohdan o’tishi asosida;

v) fuqaroligi bo’lmagan yoki boshqa davlat fuqarosi bo’lgan bolani farzandlikka olishda. Naturalizatsiya asosida fuqarolik berish yoki rad etish davlatning huquqidir. Naturalizatsiya asosida fuqarolik berish yakka tartibda yoki manfaatdor shaxs (farzandlikka olishda) roziligi bilan amalga oshadi. Barcha mamlakatning qonunchiligi bir qator cheklanishlaega ega bo’lib, ular asosida shaxslarga siyosiy, ijtimoiy, diniy, milliy va boshqa sabablardan kelib chiqqan holda naturalizatsiyada rad etiladi. Reintegratsiya (dastlabki fuqarolikni tiklash) huchraydi. Qoida bo’yicha reintegratsiya jarayonida soddalashtirilgan tartibdagi fuqarolikni qabul qilish tartibi qo’llaniladi.

O’zbekiston Respublikasi fuqaroligi quyidagi hollarda olinadi:

1) tug’ilganda;

2) O’zbekiston Respublikasi fuqaroligiga qabul qilinishi natijasida;

3)O’zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida nazarda tutilgan asoslar

bo’yicha;

4) Fuqarolik to’g’risidagi qonunda nazarda tutilgan boshqa asoslar bo’yicha. Tug’ilgan paytida ota-onasi O’zbekiston Respublikasi fuqarosi bo’lgan bola, O’zbekiston Respublikasi hududida yohud O’zbekiston Respublikasidan tashqarida tug’ilgan bo’lishidan qat’I nazar, O’zbekiston Respublikasi fuqarosi hisoblanadu. Ota-onasining fuqaroligi har xil bo’lib, ulardan biri bola tug’ilgan paytida O’zbekiston Respublikasining fuqarosi bo’lgan quyidagi hollarda bola O’zbekiston Respublikasining fuqarosi hisoblanadi:

1) agar u O’zbekiston Respublikasi hududida tug’ilgan bo’lsa:

2) agar u O’zbekiston Respublikasi hududidan tashqarida tug’ilgan bo’lsa, ota-onasi yoki ularning biri shu vaqtda O’zbekiston Respublikasida doimiy istiqomat joyiga ega bo’lsa. Fuqaroligi bo’lmagan, O’zbekiston Respublikasida doimiy istiqomat joyiga ega bo’lgan shaxslarning O’zbekiston Respublikasi hududida tug’ilgan bolasi O’zbekiston Respublikasi fuqarosi hisoblanadi. Ota-onasi noma’lum bo’lgan va O’zbekiston hududida yashayotgan bola O’zbekiston REspublikasi fuqarosi hisoblanadi. Chet el fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan shaxslar o’z iltimoslariga ko’ra ushbu qonunga binoan kelib chiqishidan, irqi va millatidan, jinsi, ma’lumoti, tilidan, dinga munosabatidan, siyosiy va boshqa e’tiqodlaridan qat’I nazar, O’zbekiston Respublikasi fuqaroligiga qabul qilinishi mumkin. O’zbekiston Respublikasining fuqaroligiga qabul qilish shartlari quyidagilardan iborat:

1) chet el fuqaroligidan voz kechish;

2) so’ngi bosh yil davomida O’zbekiston Respublikasi hududida doimiy yashaganlik. Ushbu qoida O’zbekiston Respublikasining fuqarosi bo’lish istagini bildirgan shaxslarga, basharti ular shu yerda tug’ilgan va hech bo’lmasa ota-onasidan biri, bevosita yoki bilvosita O’zbekiston Respublikasi hududida tug’ilganligi va boshqa davlatlarning fuqarosi emasligini isbotlasa, taaluqli bo’lmaydi;

3) qonuniy tirikchilik manbalarining mavjudligi;

4) O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining “Fuqarolik to’g’risida”gi qonuni chet ellik shaxslarni O’zbekiston fuqaroligiga qabul qilishda Respublikadagi osoyishtalikni, tinchlikni ta’minlash maqsadida bir necha to’siqlar qo’ygan. Chunonchi, fuqarolikka kirishga da’vogar shaxslar: O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy tuzimini ishlatib o’zgartirishni yoqlab chiqayotgan bo’lsa; Faoliyati O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy prinsiplari zid bo’lgan partiyalar va o’zga tashkilotlarga a’zo bo’lsa. O’zbekiston Respublikasining qonunlariga muvofiq jazolanadigan xatti-harakatlar uchun ozodlikdan mahrum etilgan va jazoni o’tayotgan bo’lsa, bunday shaxslarni O’zbekiston Respublikasining fuqaroligiga qabul qilish to’g’risidagi iltimosnomasi rad etiladi. Shuningdek, qonunda, quyidagi hollarda O’zbekiston Respublikasi fuqaroligi yo’qotiladi:

1. Shaxs chet davlatda harbiy xizmatga, xavfsizlik xizmati idoralariga, militsiyaga, adliya idoralariga yoki davlat hokimiyati va boshqaruvining boshqa idoralariga ishga kirganligi natijasida;

2. agar chet elda doimiy yashovchi shaxs besh yil davomida uzrli sabablarsiz konsullik hisobida turmagan bo’lsa;

3. agar O’zbekiston Respublikasi fuqaroligi yolg’onligi shak-shubhasiz ma’lumotlar yoki soxta hujjatlar taqdim etish natijasida olingan bo’lsa. O’zbekiston Respublikasi Prizidentining farmoni chiqqan kundan boshlab O’zbekiston Respublikasining fuqaroligi yo’qotiladi. O’zbekiston Respublikasida fuqarolik quyidagi hollarda to’xtatiladi:

1. O’zbekiston Respublikasi fuqaroligidan chiqish oqibatida;

2. O’zbekiston Respublikasi fuqaroligini yo’qotish oqibatida;

3. O’zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida nazarda tutilgan asoslarga binoan;

4. Ushbu qonunda ko’zda tutilgan boshqa asoslarga binoan. O’zbekiston Respublikasi fuqaroligini to’xtatilishi Qoraqalpog’iston Respublikasi fuqaroligining to’xtatilishi sabab bo’ladi. Fuqarolik masalalariga oid arizalar O’zbekiston Respublikasi Prizidenti nomiga ariza beruvchilarning doimiy istiqomat joyidagi ichki ishlar idoralari orqali, chet elda doimiy yashovchi shaxslar tomonidan esa O’zbekiston Respublikasining tegishli diplomatic vakolatxonalari yoki konsullik muassasalari orqali topshiriladi. Chet davlat fuqarosi bo’lgan shaxs o’z fuqaroligini o’zgartirish niyatida mazkur davlatning munosabatini ko’rsatuvchi hujjatni taqdim etishi shart. Shaxsning O’zbekiston Respublikasi fuqaroligiga mansubligi to’g’risidagi ariza uning doimiy istiqomat joyida ichki ishlar idorasiga chet elda doimiy yashaydigan shaxs tomonidan esa O’zbekiston Respublikasining tegishli diplomatik vakolatxonasi yoki konsullik muassasasiga beriladi. O’zbekiston Respublikasi fuqaroligi masalalariga oid arizalar ariza beruvchi shaxsan murojaat etgan taqdirda uning doimiy istiqomat joyidagi ichki ishlar idoralari, chet elda doimiy yashovchi shaxslarga nisbatan esa O’zbekiston Respublikasining tegishli diplomatiya vakolatlari yoki konsullik muassasalari tomonidan rasmiylashtiriladi. O’zbekiston Respublikasida yashab turgan, lekin O’zbekiston Respublikasining fuqaroligi to’xtatilgan, boshqa davlat fuqarosi bo’lmagan shaxslar ichki ishlar idorasi tomonidan fuqaroligi bo’lmagan shaxslarga mo’ljallangan istiqomat guvohnomasi beriladi. O’zbekiston Respublikasi hududidagi chet el fuqarolarining va fuqaroligi bo’lmagan shaxslarning huquq va erkinliklari xalqaro huquq normalariga muvofiq ta’minlanadi. Ular O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, qonunlari va xalqaro shartnomalari bilan belgilangan burchlarni ado etadilar.



3. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ikkinchi bo’limida duyodagi boshqa ko’pchilik davlatlarning Konstitutsiyalari qatori inson va fuqarolarning asosiy huquq va burchlari to’g’risidagi muhim qoidalar mustahkamlaydi. Konstitutsiyaviy huquqning o’ziga xos hususiyati shundaki, u fuqarolarning asosiy huquq, erkinlik va burchlarni mustahkamlaydi, qonun va qonun osti hujjatlarida esa, ular asosida vujudga keladigan hosila huquq, erkinlik va burchlarni belgilash bilan birga ular mazmunini keng yoritish imkonini beradi. Konstitutsiyaviy huquqda, erkinlik va burchlarning yuridik xususiyatlari unda mustahkamlangan har qanday qoida singari, ular oily yuridik kuchga va o’zgartirishning maxsus tartibiga ega ekanligini, shuningdek, uning asosida ishlab chiqiladigan boshqa sohalar qonunchiligi uchun asosiy yo’nalishlarni belgilashini ta’kidlash joiz. Inson huquq va erkinliklari har bir shaxsga taalluqli bo’lib, fuqarolarning huquq va erkinliklari esa faqat o’sha davlat fuqaroligiga ega bo’lgan shaxslargagina tegishlidir. Fuqarolarning huquq va erkinliklari fuqaroligidan qat’I nazar, har bir shaxsga tegishli bo’lgan inson huquq va erkinliklari bilan aralashtirib yubormaslik kerak. Ushbu yondashuvga doir misol sifatida insonning tabiiy va ajralmas huquqlari belgilangan va hozirgacha harakatda bo’lgan 1789 yilgi “Inson va fuqaro huquqlari fransuz Deklaratsiyasi” dan ko’chirma keltiramiz: “Barcha inson huquqlarda erkin va tengbo’lib tug’iladilar va shunday bo’lib qoladilar. Ijtimoiy tavofutlar faqat ko’pchilikning umumiy manfaatlarigagina asoslanishi mumkin. Har qanday davlat ittifoqining maqsadi insinning ajralmas va tabiiy huquqlarini ta’minlashga qaratiladi. Erkinlik, mulkka egalik qilish, xavfsizlik va zul qiynoqlarga solinishiga qarshilik ko’rsatish shular jumlasidandir. Boshqalarga zarar yetkazmaydigan darajada hamma narsani qilish imkoniyati erkinlikni tashkil etadi. Shunday qilib, har bir insonga tabiiy huquqlarining amalga oshirish chegarasi faqat jamiyatning boshqa a’zolarini ham huddi shunday huquqlarining ta’minlanishi doirasi bilan chegaralanishi mumkin. Bu cheklashlar faqat qonun bilan belgilanadi. Huquq va erkinliklar o’rtasidagi keskin yuridik farqni ko’rsatish ancha mushkul ish. Umumiy huquqning nazariyasidan bizga ma’lumki, sub’ektiv huquq bu shaxs yo’l qo’yishi mumkin bo’lgan xulqi chegarasining o’lchovi. Fikrimizcha, bu ta’rif erkinlik tushunchasiga ham mos keladi. Inson va fuqarolarning huquq va erkinliklari va ikkinchi tomondan, ularning boshqa kishilar, davlat va jamiyat oldidagi burchlari orasidagi o’zaro aloqadorlikni imkor qilish xato bo’lar edi. Zero, umumiy huquq nazariyasidan bizga ma’lumki, burch bu-xulqning zaruriy me’yori hisoblanadi. Inson muayan qoidalarga rioya qilishi kerakki, u o’zining huquq va erkinliklaridan foydalanganida, boshqa kishilarga asossiz ravishda ziyon yetkazmasligi va jamiyatning normal hayot kechirishiga to’sqinlik qilmaslig lozim. Konstitutsiyalar hayotiylugini ta’minlashning zaruriy sharti-o’z mazmuni va mohiyatini inson va fuqarolar huquq-erkinliklari bilan boyitilishida ifodalanadi. Yuridik adabiyotlarda inson huquqlarining ajralmas ekanligi ta’kidlanib, uning mavjudligi tegishli burchlarni bajarmaslikka yoki bajarishga bog’liq emas, degan qarashlar mavjud. Fuqarolarning huquqlari esa davlat oldida qator burch va majburiyatlarni bajarish bilan bog’liq, deb ko’rsatiladi. Ammo shuni ta’kidlash lozimki, shaxsning armiyada xizmat qilganligini ro’kach qilib, uni saylov huquqidan mahrum qilish mumkin emas. Bundan shunday hulosaga kelish mumkin: har qanday huquq va erkinliklarni amalgam oshirishni muayyan burchni bajarish bilan bog’lab qo’yish to’g’ri emas. Shu bilan bir vaqtda, inson va fuqarolarning o’z burchlarini bajarishi davlat va jamiyatning normal hayot kechirishi umumiy omil hisoblanadi va nihoyat, shuni qayd qilish kerakki, Konstitutsiyaviy burchlar ikki qirraliligi, ya’ni insonlarni muayyan burchlari va fuqarolarning burchlari bilan ajralib turadi. Huquq va erkinliklarning konstitutsiyaviy ifodalanishining ikki usuli-pozitiv va negative usullari mavjud:

a) pozitiv usulda, konstitutsiya sub’ektning muayyan huquqqa egaligini belgilaydi yoki ta’kidlaydi;

b) negativ usul shunday ifodalanadiki, unga ko’ra har qanday sub’ektga o’zga sub’ektning huquq yoki muayyan erkinligini buzish yoki cheklash ta’qiqlanadi. Konstitutsiyaviy huquq, erkinlik va burchlar doirasining doimiy ravishda kengayib borishi, ularni ma’lum guruhlarga ajratishni talab qiladi. Tasniflash (klassifikatsiyalash) turli hil maqsadlarda va asoslarda o’tkazilishi mumkin. Biroq shuni yodda tutish kerakki, guruhlashtirish shartli ravishda kechadi, chunki ko’p hollarda biror huquq yoki erkinlik yohud burch bir paytda ikki yoki undan ko’p tasnifiy guruhlarga tegishli bo’lishi mumkin. Ular qiyida taklif etilayotgan tasniflashtirishda o’zlarining asosiy mazmunlari jihatidan yaqin bo’lgan guruhlarga kiritiladi. Masalan, vijdon erkinligi shaxsiy erkinliklar turkumiga kiradi, ayrimmamlakatlarda esa u aniq ifodalangan siyosiy harakter tusini oladi. Tasniflashtirishning yana bir ko’rinishi huquq, erkinlik va burch sub’ektlarining harakteri bilan bog’liq asosda amalgam oshirishdir. Bunda huquq, erkinlik va burchlarning individual va jamoa turlariga ajratish mumkin.

ADABIYOTLAR:

O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T: “O’zbekiston“, 2003.

I.A.Karimov. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura.

T.1.-T.: “O’zbekiston”, 1996. I.A.Karimov. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. T.2.-T.,”O’zbekiston” 1996.

I.A.Karimov. Yangicha ishlash va fikrlash davr talabi. T.5.-T., “O’zbekiston”, 1997.



I.A.Karimov. Adolat-qonun ustuvorligida. Oliy Majlis ikkinchi chaqiriq, VI-sessiyasidagi ma’ruzasi. Xalq so’zi. 2001-yil 30-avgust soni.

I.A.Karimov. Inson, uning huquq va erkinliklari hamda manfaatlari-eng oily qadriyat. Xalq so’zi. 2005-yil 8-dekabr soni.
Download 137.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
davlat pedagogika
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
guruh talabasi
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
toshkent axborot
nomidagi samarqand
haqida tushuncha
toshkent davlat
ta’limi vazirligi
xorazmiy nomidagi
Darsning maqsadi
vazirligi toshkent
tashkil etish
Toshkent davlat
rivojlantirish vazirligi
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
matematika fakulteti
sinflar uchun
pedagogika universiteti
bilan ishlash
таълим вазирлиги
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
o’rta ta’lim
tibbiyot akademiyasi
ta'lim vazirligi
fanlar fakulteti
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
fanining predmeti
махсус таълим
umumiy o’rta
Referat mavzu
haqida umumiy
fizika matematika
ishlab chiqarish
Navoiy davlat
universiteti fizika
Buxoro davlat
Fuqarolik jamiyati
pedagogika fakulteti