Podsho Rossiyasi tomonidan O‘rta Osiyoning bosib olinishi sabablari va bosqichlari



Download 25,94 Kb.
bet1/7
Sana11.01.2017
Hajmi25,94 Kb.
#3
  1   2   3   4   5   6   7

Aim.Uz

Podsho Rossiyasi tomonidan O‘rta Osiyoning bosib olinishi sabablari va bosqichlari.

Qadimiy xalqimiz o‘zining bir necha ming yillik tarixi davomida ko‘plab mashaqqatli davrlarni boshidan kechirdi. Mana shunday mashaqqatli davrlardan biri podsho Rossiyasi bosqini va mustamlakachiligi davridir. Sho‘rolar davrida bu bosqin va mustamlakachilik «O‘rta Osiyoning Rossiyaga qo‘shib olinishi», «O‘rta Osiyo Rossiya himoyasida» iboralari bilan xalqdan, o‘quvchilardan bekitib kelindi. Barcha adabiyotlar, darslik, qo‘llanmalar bu iboralarga moslashtirildi.

Faqat erishgan istiqlolimizgina haqqoniy tariximizni yaratish va o‘rganishga imkon yaratdi. Tariximizdagi oq va qora dog‘lar ochib tashlandi. Podsho Rossiyasi mustamlakachiligi va keyingi sho‘rolar istibdodining 130 yili davrida «...xalqimiz boshiga ne-ne kulfatlar, baloyu ofatlar yog‘ilmadi». Ular ham barcha bosqinchilar singari xalqimizning ma’naviy, madanii, tarixiy merosini yo‘q qilish, undan judo etish siyosatini tutdilar. Rus podshosi general Skobelevning : «Millatni yo‘q qilish uchun uni qirish shart emas, uning ma’daniyatini, san’atini, tilini yo‘q qilsang bas, tez orada o‘zi tanazzulga uchraydi», degan so‘zlari ham ular tutgan siyosatni tasdiqlab turibdi.

Mana shunday murakkab, mudhish yillarda ham ozodlik va xurlikka intilgan xalqimiz o‘z milliy tafakkuri, urf-odoblari, turmush tarzi, o‘z nasl-nasabini saqlab qola oldi. « O‘z tarixini bilgan va undan ruhiy quvvat oladigan xalq» gina yengilmas ekanligi yana bir bor isbotlandi.

Xalqimizning ezgu tarixini dam, mudhish tarixini ham bilish kishilarimizga, ayniqsa yoshlarimizga kuch-quvvat bag‘ishlabgina qolmay, ularda Vatan tuyg‘usi hissini ko‘chaytiradi.

Buning ustiga bugungi xayotning o‘zi turli-tuman g‘oyalar kurashidan, baxs, muzokaralardan iboratdir. «Ammo hamma gap,-deb ta’kidlagan edi I.A. Karimov milliy mafkura va milliy g‘oya hususida «Fidokor» gazetasi muxbiri savollariga bergan javoblarida,-har qanday tahdid yoki tahlika oldida vahimaga tushmasdan, ana shu kurash va sinovlarga doimo tayyor turishda, ogoh va sergak bo‘lishda».

Aziz talabalar! Siz bilan bugun baxsu-muzokara qiladigan mavzu xalqimizning 130 yillik istibdodining boshlang‘ich davri bo‘lgan mudhish tariximizga bag‘ishlanadi.

Dunyodagi barcha mustamlakachi imperiyalar kabi Rossiya imperiyasi ham boshqa xalqlar yerlarini, boyliklarini bosib olishdek tajovuzkorona tashqi siyosat olib bordi. Bularga Qozon, Astraxan, Qrim, Sibir xonliklarini, Kavkazni Rossiya tomonidan bosib olinishi bunga misol bo‘la oladi.

Biroq Rossiya O‘rta Osiyoni bosib olish maqsadlarida Angliya manfaatlari bilan to‘qnash kelib qoldi.

1764 yili Hindistondan Fransiyani siqib chiqarilib, uning mustamlakasiga aylantirilishi natijasida Buyuk Britaniya «nigohini» O‘rta Osiyoga qaratilishi Rossiyani tashvishga solib qo‘ydi va bu ikki imperiya o‘rtasida o‘zaro raqobat ko‘chaydi. Inglizlar josuslik maqsadlarida 1824 yili Markfordni, 1831 yili A. Byornsni Buxoroga, 1843 yili kapitan Ebbortni Xivaga, Volyerni Buxoroga yuborib, O‘rta Osiyo to‘g‘risida ma’lumotlar to‘play boshladilar. 1838-1842 yillarda ingliz-afton urushlari natijasida mag‘lubiyatga uchrasada O‘rta Osiyo bozorini qo‘lga kiritish maqsadidan voz kechmagan edi. Angliya hukumati 1841-1842 yillarda o‘z maqsadlarini ko‘zlab Rossiyaning O‘rta Osiyoni istilo qilishining oldini olish maqsadlarida Stoddart va Kannolini xonliklariga maxsus missiya bilan yubordi. Xonliklarning harbiy kuchlarini birlashtirishga Qo‘qon va Xiva xonlari (Sheralixon va Olloqulixon) rozi bo‘lishdi. Buxoro amiri Nasrullaxon esa ingliz elchilarini qatl qildirdi. Chor Rossiyasi va xonliklar o‘rtasida nifoq urug‘ini sochib, undan ustakorona foydalandi. Podsho Rossiyasining O‘rta Osiyoni tezroq eg‘allashidan asosiy maqsadlari nimalardan iborat edi?

1. Bu davrda Rossiya - G‘arbiy Yevropa mamlakatlari va AQSHdan iqtisodiy jihatdan orkada qolayotgan edi: 1860 yil Rossiya Fransiyadan 7,2 barobar, Gyormaniyadan 9 barobar, Anliyadan 18 barobar kam sanoat mahsuloti ishlab chiqargan edi. Ishlab chiqarilgan mahsulotining sifati past, tannarxi esa yuqori edi. Shu sababli rus tovarlari Yevropa bozorida raqobatga bardosh beraolmas edi. Rossiya uchun yangi bozor tekin xom-ashyo manbai kerak edi.

2. 1855-1857 yillardagi Qrim urushida Rossiyaning mag‘lubiyatga uchrashi natijasida Bolqondagi «orzusini» amalga olmaganligi O‘rta Osiyoning ahamiyatini yanada oshirdi. Ikkinchi tomondan urushda Angliyani Turkiya tomonidan turib Rossiyaga qarshi urushganligi uchun «otni qamchilab O‘rta Osiyoni bosib olish unga dimlomatiya tarsakisini» bermoqchi bo‘ldi.

3. AQSHdagi 1861-1862 yildagi fuqarolar urushi natijasida Amerika paxtasini Yevropa va Rossiyaga kelmay qolishi natijasida Rossiya yengil to‘qimachilikni qiyin ahvolga solib qo‘ydi. Natijada Rossiyaning O‘rta Osiyoga nisbatan tajovuskorlik harakati tezlashdi. O‘rta Osiyoni Rossiya tomonidan bosib olinishi istilochilik va bosqinchilik harakati edi.

Chor Rossiyasining O‘rta Osiyoni bosib olish harakatlarini 3 davrga bo‘lish mumkin. Birinchi davr: Chor Rossiyasining O‘rta Osiyoni bosib olish harakatlari XVIII asr boshlarida boshlangan edi. Birinchi intilish podsho Petr 1 zamonida 1714-1717 boshlangan edi. Ilk bor buyuk davlatchilik nuqtai-nazaridan turib O‘rta Osiyoning boyliklariga ko‘z olaytirgan Petr 1 edi. Shu maqsadda 1714 yili Preobrajenskiy polkining poruchigi knyaz Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy boshchiligida yuborilgan ekspeditsiya Kaspiy dengizining Sharqiy kirgoklarini o‘rganib, Krasnovodsk kultigida istehkom qurishi, Xiva xonligiga yetib borib xonni rus fuqaroligiga o‘tishga undashi, undan Buxoroga o‘tib amirni ham Rossiya panoxiga o‘tkazishi kerak edi. Amalda ekspeditsiya Krasnovodsk qo‘ltig‘ida 3 ta istehkom qurdi. Askarlarni bezgak va boshqa kasalliklar bilan qirilib ketishi natijasida ekspeditsiya 1716 yili Astraxanga kaytib ketishga majbur bo‘ldi.

Kapitan Ivan Buxgols boshchiligidagi ikkinchi ekspeditsiya 3727 piyoda 617 ta otliq, 2000 kazak askarlar, 230 dengizchi va 22 ta to‘p bilan 1715 yilning boshida Tabolsk yo‘liga chiqib Irtish daryosi bo‘ylab suzib bordi va Yalishev qo‘li yonida qal’a qurdi. Ekspeditsiyami janubga yurishga qalmiqlarning hujumi yo‘l qo‘ymadi va qaytishda 1716 yili Omsk qal’asini qurib qoldiradi. Ikkala ekspeditsiya ham o‘z oldiga qo‘yilgan vazifalarni to‘liq bajara olmadi.

1717 yilda poruchik Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi yangi tuzilgan ekspeditsiya Orol dengizining - G‘arbiy sohili bo‘ylab Amudaryo orqali Xivaga yetib Sherg‘ozixon bilan muzokaralar olib boradi. Sherg‘ozixon xiyla ishlatib ekspeditsiya a’zolarini qirib tashlaydi. Bekovich-Cherkasskiyning boshini esa Xiva bozori darvozasining tepasiga osib qo‘yadilar. Qurilgan qal’alarni esa turkmanlar buzib tashlashadi. Shunday qilib, Petr I ning qabih niyatlari shu tariqa amalga oshmay qoladi. Petr I Buxoro xonligini o‘ziga tobe qilish maqsadida 1718 yilda elchi F. Benevenini maxsus topshiriqlar bilan Buxoroga yuboradi. Podsho josus elchi orqali xonlikning iqtisodiy, harbiy, fuqarolik va diplomatik ahvoli haqida yetarli tasavvurga ega bo‘lmoqchi edi. F. Beneveni 1721 yilda Buxoroga yetib kelib, o‘z faoliyati davomida turli ma’lumotlarni podshoga yetkazib ham turdi.

Bu vaqtda ya’ni, XVIII asrning birinchi choragida ko‘chmanchi Qozoqlar Yoyiq daryosi va Kaspiy dengizidan Xiva xonligi chegarasiga bo‘lgan ulkan hududda Katta, O‘rta va Kichik juzga bo‘lingan holda istiqomat qilar edilar. Qozoq sultonlari o‘rtasidagi o‘zaro urushlar ularni tobora zaiflashtirayotgan edi. Shu hududda yashagan qalmiqlar ham tez-tez Qozoqlar ustiga yurish qilib, qonli to‘qnashuvlar bo‘lib turar edi. 1723 yildagi ocharchilik Qozoqlarga yana qimmatga tushdi. Ular nochor axvolda tashkaridan yordam kutdilar. Kichik juz oqsoqoli Abulxayrxon 1730 yilga kelib . Rossiya davlatiga murojaat qilib, o‘z juzining Rossiya panoxiga olishini suradi va 1732 yilda kichik juz Rossiya imperiyasi himoyasiga o‘tdi. Abulxayrxon chul orqali O‘rta Osiyoga o‘tadigan va u yerdan qaytadigan rus savdo karvonlarini talonchilik hujumlaridan himoya qilishni o‘z zimmasiga oldi. Keyinroq 1739-1740 yillarda O‘rta juz, 1747 yilda Katta juz ham Rossiya tobeligiga olindi. Kichik, O‘rta va Katta juzlarning Rossiya tobeligiga o‘tishi bilan rus hukumatining O‘rta Osiyo tomon harakat qilishi uchun qulay imkoniyat yuzaga keldi.

Ikkinchi davr: Chor Rossiyasi, uning keyingi podsholari to XIX asrning ikkinchi yarmigacha asosan o‘zining elchilarini josus sayyohatchilarni yuborish orqali Osiyoning tabiatini, boyliklarini, harbiy, iqtisodiy imkoniyatlarini" o‘rganishga kirishadi. Birgina Nikolay I podsholigi (1833-1855) va Aleksandr II podsholigi (1855-1881) davrlar Qozog‘istonda 103 ga yaqin harbiy qal’a va tayanch punktlari quriladi. 1840 yilning noyabrida Orenburg gubernatori general-mayor V. A. Perovskiy 2 ta zambarak, 40 ta arava, hamda 5000 piyoda askar, 10000 tuyadan iborat harbiy askari bilan Xivaga qarshi yurish boshladi. Biroq cho‘ldagi qattiq sovuqlar, kiyim-kechak va suvni. yetishmasligi natijasida kasallik ko‘payadi. Petrovskiy esa orkaga kaytib ketishga majbur bo‘ladi. Endi Rossiya xonliklar bilan diplomatik (ko‘prok josuslik maqsadida) va savdo aloqalarini kuchaytirishga harakat qila boshladi. Shu bilan bir vaqtda Rossiya barpo etilgan istehkomlarda urush uchun zarur bo‘lgan qurol-aslaha,oziq-ovqat zahiralari, bosqinchilik uchun yurishlarda qo‘l keladigan barcha zaruriy ashyolarni tayyorlab bordi va XIX asrlarning ikkinchi yarmida faol harakatlarni boshlab yubordi. Bu uchinchi davr 1852 yildan boshlandi.

Rossiya imperiyasi dastavval mustaqil Qo‘qon xonligini bosib olish uchun urush harakatlarini boshlab yubordi. 1852 yili Blaramberg otryadi Qo‘qon xonligining Sirdaryo sohilidagi Oqmachit ( Hozirgi Kizil O‘rda)ga hujum qilib, uni ola olmadi. 1853 yili ikkinchi marta general Petrovskiy boshchiligida 17 to‘p 2500 kishilik qo‘shin bilan Oqmachitga hujum qilindi. 400 kishilik himoyachilar qal’ani salkam bir oy himoya qildilar. Oqmachit olingan 28 iyul kuni faqat 74 kishi asir olingan bo‘lib, ular qurol ushlashga madori qolmagan yarador mudofaachilar edi. Bu jangda Rus qo‘shinlaridan 19 kishi o‘lgan va 66 kishi yarador bo‘lgan edi.

1859 yili imperator Aleksandr II ishtirokida saroy kengashi o‘tkazilib, unda Qo‘qon xonligini tugatish va bu maqsadni amalga oshirishda shavqatsiz urush olib borish taktikasini qo‘llash kelishib olindi. 1860 yil 29 avgustda polkovnik Simmerman qo‘mondonligidagi otryad Pishpekka hujum qildi. Qal’a himoyachilari 4 sentyabrgacha o‘zlarini mardonavor himoya qildilar.Qal’a butunlay vayronaga aylantirildi, 1864 yilning 1 may kuni Olma-Otadan chiqqan polkovnik Chernyayev otryadi Qo‘qon qo‘shinini mag‘lubiyatga uchratib, 4 iyunda Avliyeotani bosib oldi.

1864 yil 22 mayda Perovskiy portidan yo‘lga chiqqan polkovnik Verevkiy otryadi Turkiston tomonga yurish qildi. Turkiston ostonasida Olimqul boshchiligidagi Qo‘qon qo‘shinlari dushmanni chekinishga majbur qildi. Polkovnik Verevkin polkovnik Chernyayevdan yordam olgandan so‘ng 12 iyunda Turkiston shahri bosib olindi.

Navbat Qo‘qon xonligining strategik qal’asi Chimkentga keladi. Chorizm armiyasining birlashgan kuchlariga polkovnik Chernyayev, shaharni himoyachilariga Qo‘qon qo‘shinlarining qo‘mondoni Olimqul boshchilik qildi. 1864 yil 22 iyul kuni Chimkent rus qo‘shinlari tomonidan o‘rab olindi. O‘rtada bo‘lib o‘tgan jangda Olimqul rus qo‘shiniga zarba berib, mag‘lubiyat alamini tatib ko‘rishga majbur qildi. Chernyayevga yordamchilarning kelishi ham vaziyatni o‘zgartirolmadi. Sotqinlarga pulni ayamay sarflanishi, shaharni to‘plardan ayovsiz o‘qqa tutilishi natijasida shahar vayronaga aylantirildi, shahar 22 sentyabr kuni shturm bilan olindi. Himoyachilardan 12 ming kishi halok bo‘ldi. Qonxo‘rlikda o‘zini ko‘rsatgan soldat, ofitserlarning anchasi Rossiyaning oliy darajali jangovar orden va mukofotlari bilan mukofotlandi.

Rossiya hukumati Toshkentni eg‘allashga hali vaqt bor deb hisoblashiga qaramasdan tavakkalchi polkovnik Chernyayev boshchiligidagi chor qo‘shinlari Toshkentni bosib olish uchun yo‘lga chikdi. Toshkent yonidagi jangda polkovnik Chernyayev o‘zining 60 kishisidan ajrab, mag‘lub bo‘lib, Chimkentga kaytib ketishga majbur bo‘ldi.

Bosqinchilar 1865 yilning aprel oyida 12 ta to‘p va 1950 askardan iborat qo‘shin bilan ikkinchi marta Toshkent tomon yurdilar. Ularga alamzada, Vatan xoini Abdurahmonbek yordam berdi. Uning maslahatiga muvofiq Toshkentni suv bilan ta’minlab turuvchi Kaykovus kanalining boshida joylashgan Niyozbek qal’asi jang bilan eg‘allandi, va anhor to‘sib qo‘yilib shahar suvsiz qoldirildi. Chernyayev hal kiluvchi harakatni janubdan Temur darvoza tarafdan boshladi. Bu bilan u Qo‘qon yoki Buxorodan kelishi mumkin bo‘lgan yordamchi. kuchlarga halaqit berishni mo‘ljalladi. Birinchi to‘qnashuv 1865 yilning 9 mayida bo‘lib o‘tdi. bosqinchilarga qarshi Olimqul boshchiligidagi qo‘shin qarshi chiqib, ularning yo‘lini to‘sib, dayr jang boshlandi. Bu jangni shoxidi mashhur tarixchi Muhammad Solih «Tarixi jadidan Toshkend» nomli asarida quyidagilarni yozadi. «Butun osmonni tutun va jang qoplab oldi, nihoyat ruslar yaqindagi tepalik tomon chekinib, mudofaaga o‘tishga majbur bo‘ldilar. Qamalda yotgan shaharliklar buni ko‘rib juda quvondilar. Yetti yashar boladan tortib, yetmish yashar chollargacha g‘alabani qutlab, sarbozlarga ovqat, sharbat, issiq non, shirin va nordon mevalar keltirib turdilar. Lekin rus qo‘shinlari o‘zlarini o‘nglab, qayta hujumga o‘tib, Toshkent qo‘shinlarini orkaga chekintirdi. Shu jangda qo‘mondon Olimqul og‘ir yarador bo‘lib, halok bo‘ldi. Amir lashkarboshiligi vazifasini Xudoyorxonning karindoshi Sulton Mirsaid o‘z zimmasiga oldi. Yollangan sotqinlar tomonidan shahardagi o‘q-dori omborining portlatilishi, suvsizlik, shaharni ayovsiz to‘pga tutilishi, rus qo‘shinlarining harbiy, texnik va urush olib borishdagi taktika jihatdan ustunligi shahar himoyachilarini og‘ir ahvolga solib qo‘ydi. Chernyayev 15 mayga o‘tar kechasi shaharga hujum uyushtirdi. Shaharda 16 maydan boshlab ko‘cha janglari davom etdi. Bu janglarda Miryusuf Mirsulton bog‘bon o‘g‘li, Normuhammad mulla Sherali merganlar, Mullajonmusa Muhammad Ali podachining o‘g‘li qabilar jasorat ko‘rsatdilar. Nihoyat Toshkentlik oqsoqollar vaziyatni o‘nglab bo‘lmasligini nazarda tutib, Chernyayev bilan 17 iyunda muzokaralar boshlashga majbur bo‘lishdilar.

Shu kuni o‘t ochish to‘xtatildi. Chernyayev bilan shaharning Hakimxo‘ja qozikaloni, Abdulqosimxon Eshon, Domulla Solihbek oxun singari nufuzli kishilari muzokara olib borishib, ahdnomaga imzo chekdilar. Ahdnomada mulkdorlarning mulkini o‘z egasida qoldirilishi, shahar aholisi o‘z dinida qolishi, barcha ishlar shariat asosida olib borilishi qayd qilingan edi. Chernyayev harakatlarini imperator oldida oqlashi, chorizmning bosqinchilik basharasini niqoblash uchun shahar oqsoqollaridan go‘yo Toshkent ixtiyoriy ravishda rus qo‘shiniga bo‘ysunganligi haqda xat yozib berishlarini talab qildi. Bunga javoban olihbek oxun g‘azab bilan ruslar Toshkentni bosib olganligi haqidagi haqikatni Chernyayevning yuziga ochik, aytadi. Darg‘azab bo‘lgan Chernyayev 


Katalog: attachments -> article
article -> Axloqning kеlib chiqishi, unda ixtiyor erkinligining ahamiyati va axloq tuzilmasi
article -> Siyosiy mafkuralarning asosiy ko'rinishlari
article -> Mehnat sohasida ijtimoiy kafolatlar tizimi. Reja: Ijtimoiy himoya qilish tushunchasi va uning asosiy yo’nalishlari
article -> Siyosiy madaniyat va siyosiy mafkuralar Reja
article -> O’zbek Adabiyoti tarixi: Eng qadimgi adabiy yodgorliklar
article -> Ma’naviyatning tarkibiy qismlari, ularning o’zaro munosabatlari va rivojlanish xususiyatlari. Ma’naviyat, iqtisodiyot va ularning o’zaro bog’liqligi
article -> Davlatning tuzilishi
article -> Reja: Geografik o‘rni va chegeralari
article -> Yer resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish Reja: Tuproq, uning tabiat va odam hayotidagi ahamiyati. Dunyo yer resurslari va ulardan foydalanish
article -> Geografik o‘rni va chegaralari Tabiiy sharoiti va resurslari

Download 25,94 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
O’zbekiston respublikasi
guruh talabasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
таълим вазирлиги
махсус таълим
haqida tushuncha
O'zbekiston respublikasi
tashkil etish
toshkent davlat
vazirligi muhammad
saqlash vazirligi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
respublikasi axborot
vazirligi toshkent
bilan ishlash
Toshkent davlat
uzbekistan coronavirus
sog'liqni saqlash
respublikasi sog'liqni
koronavirus covid
coronavirus covid
vazirligi koronavirus
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
sertifikat ministry
covid vaccination
vaccination certificate
Ishdan maqsad
o’rta ta’lim
fanidan tayyorlagan
matematika fakulteti
haqida umumiy
fanidan mustaqil
moliya instituti
fanining predmeti
pedagogika universiteti
fanlar fakulteti
ta’limi vazirligi