Pedagogika va psixologiya yo`nalishi 117-guruh



Download 97,6 Kb.
Sana14.05.2022
Hajmi97,6 Kb.
#603475
Bog'liq
Анорбоев Ўткиржон
Qorilar Maktabi, Elektr energiyasini ta'riflari va narxlari, Reaktiv quvvatni yulanish bilan rostlash, 8-Geliy-Neon lazerlari ishlashini o’rganish, lazer fizikasi fanidan (1) (1), lazer fizikasi fanidan, LAZERLARNINGMEDITSINADAQOLLANILISHI (1), generaciq, Sinf rahbar papkasi hujjatlari(1), 2-MА’RUZА, 4. Komputer injiniring inglizcha taqvim , 3402111128, carto05, “BIZNES MULOQOT VA AKADEMIK YOZUV ” FANINING MAZMUNI VA VAZIFALARI, BOZOR IQTISODIYOTI VA BOZOR MEXANIZMLARINING ISHLASHI

pedagogika va psixologiya yo`nalishi 117-guruh talabasi anorboyev o`tkirjon dilshod o`g`lining
Yosh anatomiyasi, fiziologiyasi va gigiyena fanidan bajargan mustaqil ishi


Mavzu: Maktab yoshidagi bolalarning ovqatlanishiga qo`yilgan gigiyenik talablar.


Болалар ва ўсмирларнинг овқатланиш гигиенаси Овқат тўлиқ ҳазм бўлишида озуқланиш тартибининг ҳaм аҳамияти катта. Бола дастлабки 3 ёшида кундалик рационини тахминан бўлиб кун бўйи олса, кейинроқ 7, 6, 5 ва 4 марталик овқатланишига ўтади. Мактабгача ёшда эса кундалик овқатланиш рационини тузаётганда эса албатта тушликда қабул қиладиган овқат ҳажми кенгайтирилади, бироқ бу кенгайтириш секинлик билан амалга оширилади. Чунки мактабгача ёшдагилар учун суткалик рацион тенг ҳажмларда бўлингани маъқул. Чунки бундай йўл тутилганда боланинг иштаҳаси ошади. Шунинг учун суткалик рацион тенг ҳажмларда бўлинади (ўсмирлар учун ҳар 3-4 соатдан овқатланиш белгиланади) ва организм фаолияти сусаймаслиги учун албатта бола ухлаши лозим. Эрталабки нонушта - бу суткалик энергиянинг 20-25% ташкил этади. У полиз маҳсулотларидан тайёрланган шакароп ва гўштли, сутли, хамирли иссиқ овқат, тухум, сут, пишлоқ, ширин чой ёки кофедан иборат боклиши зарур. Иккинчи нонушта - 15% ташкил этади - печене, чой, энгил маҳсулотлар, сут. Тушлик - 3 хил бўлиши керак: 1) суюқ ош, иштаҳани қўзғайди ва овқат ҳазмини яхшилайди. 2) гўшт ва балиқ, ёки оқсилга бой овқатлар, сабзоватлар, гарнирлар. 3) шарбатлар. Тушликнинг калорияси суткалик овқатнинг 30-35% ини ташкил қилиши лозим. Тушликдан кейинги овқат - бу суткалик энергиянинг 15-20% ини ташкил этиши керак. Болада кундузги уйқудан кейин чанқоқлик кучаяди. Шунинг учун бу пайтда болага мева, сабзоват ҳамда турли хил шарбатлар бериш лозим. Кечки овқат - кундалик рационининг 20-25% ини ташкил этиши лозим. Бу пайт сутли, сабзоватли, мевали ва ёрмали ёки энгил ҳазм бўладиган маҳсулотлардан тайёрланган овқатлар маъқул бўлади. Кечқурун уйқуга кетиш олдидан бир пиёла қатиқ ичиш мақсадга мувофлқ бўлади. Кечки овқатни ухлашдан камида 3 соат олдин ейиш керак. Овқатни анча кеч эганда меъдада дам олиш ўрнига шира ажралади, оқибатда овқат ҳазм қиладиган безларга зўр келади. Гўшт ва балиқдан таёрланган ёки оқсилга бой бўлган овқатлар бола организмида моддалар аламашувини ошириб, мия пўстлоғининг асаб системасида қўзғалиш жараёнини юзага келтиради. Шунинг учун таомномани тузаётганда бир хил овқатларни кунинг биринчи ярмида қўшиш мақсадага мувофлқдир. Кучсиз нимжон болалар оқсилга бой бўлган таомдан тез-тез истеъмол қилишлари зарур. Ўқувчи ва талабаларнинг овқатланиш тартиби ўқиш жараёнига ва ёшига қараб тақсимланиб берилади. Мактаб ёшидаги балалар рациони тахминий суткалик овқатлар рўйхатига асосланиб тузилиши лозим. Болалар ва ўсмирлар бутун йил давомида ҳар хил характердаги ақлий ёки жисмоний ишлар билан машғул бўладилар. Жисмоний иш билан шуғулланганида ўсмир организмининг оқсилга ва кучга (колорияга) бўлган талаби 10% ошади. Шунинг учун бундай ҳолларда, албатта оқсилга бой таомлардан истеъмол қилиши керак. Маълумки мактабларда дарслар 2 сменада олиб борилади. Шу сабабли овқатланиш тартиби ҳам ҳар қайси смена учун ўзига хос бўлади. Масалан, 1- сменада шуғулланадиганлар учун 1-нонушта саот 7-8 да, ёки бола мактабга кетишидан олдин, 2-нонушта саот 10-11 да тушлик мактабдан қайтгандан сўнг, ёки саот 14-15, кечки овқат эса 19-20 да бўлиши мақсадга мувофиқдир. Иккинчи сменада шуғулланадиганлар учун 1-нонушта саот 8.00 ларда, тушлик ўқишига кетишидан олдин ёки саот 12-13 ларда, тушликдан кейин овқат соат 15-16 да, кечки овқат эса 19-20 ларда бўлиши керак. Ўқувчилар мактабда бор йўғи 6 соат бўладилар. Шунинг учун бир пайтда овқатланиш учун вақт ажратиш уларнинг ишлаш қобилияти, кайфияти ва овқат ҳазм қилиш системаси фаолиятига таъсир қилади. Касб-ҳунар коллежи ўқувчилари 3 маҳал овқатланадилар. Овқатланиш орасидаги вақт 3-4 соатдан ортиқ бўлмаслиги керак. ўқувчиларнинг отаоналарига уларнинг тўғри овқатланиши ҳақида мукаммал тушунтириш керак. Овқат рационини тузишда тўғри овқатланиш учун қуйидагилар зарурлиги: тегишли калориялик, овқат рацион таркиби ва организмнинг овқатдан максимал фойдаланиш шароитига аҳамият берилади. Бунга тўғри овқатланиш тартиби ва озиқ овқат маҳсулотларини олиш ҳамда овқат таёрлашнинг тўғри технологияси киради. Болалараи овқатлантиришда иштаҳа очадиган овқатлар бериш зарур. Иштаҳа - аппетит - лотинча сўз бўлиб истак ёки хоҳиш деган маънонни англатади. Иштаҳа қўзғатиш учун ўсмирларга овқат олдидан рэдиска, сузма ёки ўсимлик мойи қўшилган қурт, помидор, янги узилган бодринг, кўк пиёз, қаймоқ ёки сут бериш фойдали, булар иштаҳани қўзғайди овқат ҳазм қиладиган шираларнинг ажаралишига имкон беради. Бундан ташқари иштаҳани қўзғатиш учун болалар овқатланадиган хона озода ва шинам, идиш товоқлар чиройли, бир хил рангда ва шаклда, овқатлар турли туман ва мазалигина эмас, балки чиройли қилиб таёрланган, шароит қулай ва тинч бўлиши керак. Болаларда баъзан муайян озиқ моддаларга эҳтиёж бўлганлигидан улар айрим овқатларни иштаҳа билан ейди. Айрим ҳолларда уларнинг иштаҳаси бўлмай, у бўр, кўмир, оҳак, тупроқ кул сингариларни ейишга уринади. Бундай эҳтиёж организмда метаболизм жараёнлари хусусиятига боғлиқ бўлади ва тезда ўтиб кетади. Дориворлари кўп, аччиқ овқат ҳамда алкогол қизилўнгач ва меъда эпителийсини куйдиради, ҳазм ширалари ишлаб чиқаришни издан чиқаради. Кўп миқдорда ҳосил бўладиган ва меъдани ҳимоя қиладиган шилимшиқ овқат ҳазмини қийинлаштиради. Гўшт ва қўзиқоринли шўрваларга улардаги азотли екстрактив моддалар ўтиб бирламчи ошқозон шираси ажралишига таъсир қилади, ҳазм безларининг қўзғалувчанлигини шакилланишига имкон беради. Боланинг кундалик таомида турли сабзовотлар ва мевалар катрошкага қараганда кўп бўлиши керак. Уларда ичакнинг мотор функциясини оширадиган клечатка, органик кислоталар, ефир мойлари, ошловчи ва питин моддалар, шунингдек касаллик қўзғатувчи микрооганизмларни нобуд қиладиган ёки ривожланишини тўхтатадиган биологик фаол моддалар фитансидлар кўп бўлади. Пиёз, соримсоқпиёз ва бошқа ўсимликлар фитансидларга жуда бой. Бу моддалар ҳам бўлганда ҳазм шираларининг яхши ажралишига ёрдам беради, чиришжараёнларини тўхтатади, сўрилишини яхшилайди, бошқача қилиб айтганда овқат нормал ҳазм бўлишини таминлайди. Сабзовот ва мевалар витаминлар ва минерал моддалар манбайи бўлиб, буларсиз боланинг ўсиши ва ривожланиши мумкин эмас. Ўқитувчи овқатланишга доир гигиеник кўникмалари ва тажрибасини болаларга сингдириши керак. Овқат вақтида гаплашиш, китоб ўқиш, чапилатиб ейиш, шошилиши, оғзига овқатни тўлдириб солиш, катта тишлаб узиш ярамайди. Овқатни аста-секин яхшилаб чайнаш керак, уни яхши чайнамаслик шира ажралиши ва ичак перисталтикасини бузади, бунда овқат ёмон сингийди, ҳазм органларида узоқ туриб қолади натижада ҳазм системасида бузилиш юз беради. Мактаб, лицей ва коллежларда тўғри ва гигиеник талабларга жавоб берадиган овқатланишни ташкил этиш соғломлаштириш омилларидан бири бўлиб ҳисобланади. Ўсмирлик даври организм тез ўсиб шаклланадиган, унда турли ўзгаришлар юз берадиган даврдир. Бунда овқатланиш меъёри жинсга қараб тақсимланади. Ёз мавсумида болалар оромгоҳларида ўқувчилар истеъмол қиладиган овқатлар калорияси 10-15 фоизга оширилади. Тоза ҳавода узоқ юриш, жисмоний, ҳаракатли ўйинлар билан шуғулланиш, қишлоқ хўжалик ишларида қатнашиш, саёҳатлар организмнинг энергия сарфини оширади. Ёз мавсумида моддалар алмашинуви кучаяди, болада ўсиш жараёни тезлашади. Шу сабабдан болалар оромгоҳларида витамин ҳамда оқсилга бой бўлган турли-туман таомлар ва мевалардан иборат таомнома тузилади. Болалар санаторийларида овқатланиш тартиби уларнинг тиббий кўрсатмалари асосида бўлади. Бундай муассасаларда овқатнинг энергитик баҳоланиши юқори бўлиши ва кўпроқ оқсилга бой ҳайвон маҳсулотларидан тайёрланган бўлиши зарур. Масалан, ўпка ёки сил касаллиги билан оғриган болалар ва ўсмирлар учун ихтисослашган мактаб-интернат ва санаторийларда тайёрланиши зарур бўлган овқат моддаларининг кундалик меъёри юқорироқ белгиланган. Кундалик овқатни фоизларда ифодалайдиган бўлсак: оқсил 15-20 фоиз, ёғ 25-30 фоиз, углевод 50-55 фоиз бўлади ва 4 марталик овқатланиш режими ташкил қилинади. Спортчилар овқатланишини ташкил этишда ҳам гигиеник талабларга жавоб бериш зарур. Улар мусобақа вақтида кўп куч сарф қиладилар, шу сабабли уларнинг умумий овқат миқдорининг кучи 500-600 ккал дан ошиши лозим. Организми гуркираб ўсиб, жисмоний ва ақлий машғулотлар натижасида кескин ўзгариб бораётган ёш спортчиларнинг тўғри овқатланишини ташкил этишга катта эътибор бериш лозим. Буни кўпроқ спорт интернатлари ва мактабларда қўллаш зарур. Организмнинг энергия сарфлни тўлдириб боришда нафақат спортчининг ёши, балки овқат миқдори ва сифатига ҳам аҳамият бериш зарур. Айниқса, машғулотлар пайтида овқат сифатига эътиборни ошириш, яъни оқсил-углеводли овқатлардан кўпроқ истеъмол қилиш таклиф қилинади. Чунки, мускул энергиясининг манбаи бу карбонсувлардир. Спорт билан шуғулланадиганларнинг организмида кўпгина витамин, фосфор, кальций ва бошқа минерал моддаларга бўлган этишмовчилик доимо сезилади. Албатта, овқатланишни ташкил этаётганда шуни ҳам ҳисобга олмоқ лозим. Шифокорлар болалар муассасаларидаги ошхоналар, овқат тайёрлаш сехлари, овқат тайёрлаш вақтида маҳсулотларни ташиш на сақланиш устидан кузатув ишларини олиб борадилар. Кузатишлар натижасида овқатланиш режими ва рационига баҳо бериб борилади. Шундай қилиб, овқатдан заҳарланиш ва турли касалликлар келиб чиқмаслиги учун олиб борилаётган комплекс санитария тадбирлари устидан текширув олиб борилади. Кундалик санитария текширувига юқорида санаб ўтилганлардан ташқари ходимларнмг тиббий кўрикдан ўтган-ўтмаганлигини ҳам текшириб бориш киради. Санитария қонунчилигига асосан киши умумий овқатланиш корхоналарига ишга кираётганда албатта тиббий кўрикдан ўтади. Шундан кейин ўша даволаш муассасаси томонидан ишлаш учун унга рухсатнома берилади. Кейинчалик овқат тайёрлаш сехида ишловчилар ҳар 3 ойда тиббий кўрикдан ва йилига бир марта флюорографиядан ўтиб турадилар. Эпидемиология кўрсатмалари асосида қилиниши керак бўлган профилактик эмлашлар ва бактерия ташувчилар устидан текширув ишлари ўз вақтида олиб борилади. Сил, тери йирингли касалликлари, ўткир юқумли ичак касалликлари, ўткир сўзак ва захм каби касалликлар билан оғриётганларга болалар муассасаларида ишлашга рухсат берилмайди. Агар овқат тайёрлаш сехи ишчисининг оиласида ич терлама, паратиф, ичбуруғ, бўғма ва қизилча (скарлатина) билан бирор киши оғриб қолса, тиббий рухсатномасиз у ишчига ишлашга рухсат берилмайди.
Download 97,6 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
O’zbekiston respublikasi
guruh talabasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
таълим вазирлиги
махсус таълим
haqida tushuncha
O'zbekiston respublikasi
tashkil etish
toshkent davlat
vazirligi muhammad
saqlash vazirligi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
respublikasi axborot
vazirligi toshkent
bilan ishlash
Toshkent davlat
uzbekistan coronavirus
sog'liqni saqlash
respublikasi sog'liqni
koronavirus covid
coronavirus covid
vazirligi koronavirus
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
sertifikat ministry
covid vaccination
vaccination certificate
Ishdan maqsad
o’rta ta’lim
fanidan tayyorlagan
matematika fakulteti
haqida umumiy
fanidan mustaqil
moliya instituti
fanining predmeti
pedagogika universiteti
fanlar fakulteti
ta’limi vazirligi