«O’zbekiston temir yO’llari» datk Тoshkent temir yo’l muhandislar instituti



Download 2 Mb.
bet4/7
Sana26.01.2017
Hajmi2 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

4.5. Vantli va osma qo’shma tizimlar
Vantli va osma qo’shma tizimlar elastik sim arqon yoki zanjirlar bilan kuchaytirilgan bir yoki ko’p oraliqli to’sin yoki fermalardan iborat bo’ladi (4.8-rasm).

Vantli tizimlarda to’g’ri chiziqli elastik sim arqonlar – vantlar – radial (shu’lasimon) (4.8,a-rasm), yarim doira (yelpig’ichga o’xshash) (4.8,-rasm), parallel (4.8,v-rasm) va bir yoki ikki tekislikda boshqa ko’rinishga ega bo’ladi. Osma tizimlar uchlari to’sinlar (4.8,g-rasm) yoki ankerli tayanchlarga (4.8,d-rasm) mahkamlangan erkin osilgan kabel yoki zanjirlarga ega. Тizimlarning bikirligini oshirish uchun ularning ilgaklari tik yoki qiya bo’lishi mumkin.



4.8-rasm. Vantli va osma ko’priklar sxemasi: 1pilon (ustun);

2kanatlarvantlar; 3bikirlik to’sini; 4zanjir; 5ilgak;

6kabel; 7bikirlik fermasi; 8ankerli tayanch.
Vantli va osma tizimlar bir yoki ikki tik yoki qiya P ko’rinish (4.8-rasm), A ko’rinishdagi (4.8,b-rasm) pilonlar va po’lat yoki temirbetondan tayyorlangan boshqa rama yoki alohida turuvchi ustunlardan iborat bo’ladi.

Vantli va osma tizimlarning afzalligi: 1) elementlarning cho’zilgan zonasida yuqori mustahkamli po’latdan ratsional foydalanish; 2) juda katta oraliqlarni yopish imkoni borligi; 3) katta oraliqlarda konstruksiyaning tejamkorligi; 4) osma holatda yig’ish imkoni borligi; 5) yuqori me’morchilik sifati. Ularning asosiy kamchiligi tik va gorizontal bikirligining pastligida.



Bob V. Po’lat ko’priklarning hisobi
5.1. Po’lat ko’priklarning hisobi
Ko’priklarning po’lat oraliq qurilmalari tugunlar bikirligi va tayanish shartlari har xil bo’lgan fazoviy konstruksiyalarga ega. Bunday konstruksiyalarning hisobi murakkab va, odatda, u EHM da bajariladi. Hisoblashni soddalashtirish uchun, oraliq qurilmaning fazoviy konstruksiyasini alohida tekis tizimlarga ajratiladi va ularni boshqalari bilan birgalikdagi ishini e’tiborga olib hisoblashadi.

Konstruksiya har bir qismining hisobiy sxemasi uning loyihaviy geometrik sxemasi, tayanish shartlari va yuk ostidagi ish tavsifiga muvofiq qabul qilinadi. Bunda qurilish ko’tarmasi (pod’yomi) va yuk ostidagi deformatsiyasi qoidaga ko’ra e’tiborga olinmaydi. Konstruksiyaning hisobiy sxemasi eng ko’p kuch va moment ta’sir qiladigan, hamda kesimning shakli va o’lchamlari o’zgargan joylarida belgilanadi. Me’yoriy doimiy, qo’zg’aluvchan muvaqqat yuk, shamol ta’siridan va ko’priklar konstruksiyalarini tayyorlash, tashish, yig’ish (montaj qilish) va undan foydalanishda sodir bo’lishi mumkin bo’lgan boshqa yuklar eng noqulay uyg’unlik va holatda joylashtiriladi. Bunda qo’zg’aluvchan yuk ko’ndalang zarbi ta’siri, tormoz hamda shamol ta’siri bilan birgalikda hisobga olinmaydi. Oraliq qurilmalar elementlarining kesimlaridagi hisobiy kuch va momentlar tegishlicha yuklar bo’yicha ishonchlilik, yuklarning uyg’unlashuvi va dinamik koeffitsiyentlarini hisobga olib aniqlanadi. Ular temir yo’l ko’priklarini hisoblashda quyidagi formulalardan topiladi:

mustahkamlikka , ammo 1,15 dan katta;

chidamlilikka , ammo 1,10 dan katta,

bunda λ – yuklash uzunligi, m.

Oraliq qurilma elementlarining kesimini tanlash kesimning ratsional shaklini tanlash, minimal o’lchamlarini belgilash va geometrik tavsiflarni hisoblashdan (kesimning eng noqulay kuchsizlanishida brutto A va netto Ap yuzalari, moment qarshiligi netto Wn va b.) iborat. Elementlarning kesimlari amaldagi sortament prokatining tejamli profillaridan tayyorlash va montaj qilishda biriktirish usullarini hamda bir xillashtirish (unifikatsiyalash) talablari va loyihalash me’yorlarini hisobga olib tanlanadi.

Po’lat ko’prik konstruksiyalarning elementlarini chegaraviy holatning birinchi guruhi bo’yicha hisoblash mustahkamlik, chidamlilik, umumiy va mahalliy turg’unlikka tekshirishni o’z ichiga oladi.

O’ta mustahkam boltli birikmalari bilan elementlarni mustahkamlikka hisoblashda netto kesim, chidamlilikka, turg’unlikka va bikirlikka hisoblashda esa brutto kesim qabul qilinadi.

Egiladigan elementlarni mustahkamlikka hisoblashda kesimlarda plastik deformatsiyalarni chegaralangan tarqqiyotiga ruxsat etiladi.

Тurg’unlikka hisoblashlarga turg’unlik yo’qolishining tekis va egilma-aylanma shaklini hamda elementlarning devori va tokchasini tekshirish kiradi. Mustahkamlik va turg’unlikka hisoblashda kuchlanish miqdorining yetishmasligi 5 % dan oshmasligi kerak.

Po’latning hisobiy qarshiligi QMQ bo’yicha po’lat markasi, prokat qalinligi va turi, oquvchanlik chegarasi bo’yicha po’latning me’yoriy qarshiligi Ryn hamda kuchlanganlik holatiga bog’liq holda o’rnatiladi.

Prokatning hisobiy qarshiligi quyidagi formulalardan aniqlanadi: a) cho’zilish, siqilish va egilishga oquvchanlik chegarasi bo’yicha Ry = Ryn/m; muvaqqat qarshiligi bo’yicha Ru = Run/m; b) siljishga Rs = 0,58 Ryn/m; v) chetki yuzasining ezilishiga (prigonka mavjud bo’lsa) Rp = Run/m, bunda mQMQ bo’yicha qabul qilinadigan materiallar bo’yicha ishonchlilik koeffitsiyenti. Prokatning hisobiy qarshiliklari megapaskalda (MPa), masalan, oquvchanlik chegarasi bo’yicha 16D markali po’lat uchun – Ry =2l5–195; 15ХSND marka uchun – Ry =295–285; 10ХSND va 15ХSND–40 markalar uchun esa – Ry = 350.

Тemir yo’l ko’priklari tayanchi va oraliq qurilmalarining element va birikmalar ish sharoiti koeffitsiyenti t = 0,9 va tayyorlash, tashish va montaj qilishda sodir bo’ladigan yuklarda esa t = 1,0 ni e’tiborga olib hisoblanadi.

Elementlarni chidamlilikka va ko’priklar po’lat konstruksiyalarining payvandli birikmalarini hisoblashda quyidagi formuladan aniqlanadigan koeffitsiyent w e’tiborga olinadi:


. (5.1)
bunda – temir yo’l ko’priklari uchun 1,0 ga teng bo’lgan koeffitsiyent; – QMQ bo’yicha konstruksiyaning tavsifi va po’latning markasiga muvofiq qabul qilinadigan kuchlanish konsentratsiyasining samara koef­fitsiyenti; yuklash uzunligi, ta’sir chizig’iga bog’liq koef­fitsiyent: 22 m bo’lganda =1,0; 22 m bo’lganda = (,  – samara koeffitsiyentiga bog’liq holda QMQ bo’yicha qabul qilinadigan koeffitsiyent); va B – yuklanish rejimining nostatsionarligini hisobga oluvchi koeffitsi­entlar, po’lat markasi 16D uchun = 0,64 va = 0,20; 15ХSND po’lat uchun = 0,72 va – 0,24; 10ХSND va 15ХSND–40 markalari uchun esa = 0,81 va = 0,20; =min/max – o’zgaruvchan kuchlanish siklining asimmetriya koeffitsiyenti; min va max – o’zining ishoralari bilan kuchlanishning eng kichik va eng katta absolyut qiymatlari.

Chegaraviy holatning ikkinchi guruhi bo’yicha hisoblashlar quyidagi formula bo’yicha bajariladi



f , (5.2)
bunda f va , – deformatsiya yoki siljishning hisobiy va chegaraviy qiymatlari.

Hisoblashlarni bajarishda, olingan natijalar tahlil qilinadi va po’lat ko’priklarning yuqori ishonchliligi va tejamkorligiga erishish uchun qabul qilingan konstruksiyalar yaxshilanadi.



Bosh to’sinning hisobi. Тayanchlar va sharnirlar soniga bog’liq holda bosh to’sinlar oddiy (uzlukli), konsolli yoki uzluksiz to’sin kabi hisoblanadi (5.1-rasm). Bosh to’sin ko’prik ko’tarmasi g1 va bog’lamlari bilan po’lat to’sindan g2 hosil bo’lgan me’yoriy doimiy yukka hamda qiymati QMQ bo’yicha qabul qilinadigan me’yoriy muvaqqat tik qo’zg’aluvchan yukka hisoblanadi.

5.1-rasm. Bosh to’sin hisobiy sxemasi: a – bosh to’sin konstruksiyasining eskizi;

b – bosh to’sin hisobiy sxemasi va eguvchi moment va ko’ndalang kuchlarning ta’sir chiziqlari; v – to’sin kesimi; 1ko’prik ko’tarmasi; 2po’latli bosh to’sin fasadi
Тo’sin kesimidagi hisobiy eguvchi momentlar quyidagi formulalardan hisoblanadi:

a) mustahkamlikka hisoblash uchun


(5.3)
b) chidamlilikka hisoblash uchun
, (5.4)

. (5.5)
Bu formulalarda: va – doimiy va muvaqqat yuklar bo’yicha ishonchlilik koef­fitsiyentlari; m i o – ta’sir chiziqlarining yuzasi. Qolgan miqdorlarning qiymatlari yuqorida keltirilgan.

Bosh to’sinning qo’shtavr, P yoki qutisimon shaklidagi kesim o’lchamlari yuqorida keltirilgan tavsiyanomalarga muvofiq shunga o’xshash eng yaxshi konstruksiyalardagi kabi qabul qilinadi yoki quyidagi ko’rsatmalarga muvofiq aniqlanadi.

– mustahkamlik shartidan (5.6)

– to’sin kesimining qarshilik momenti (5.7)

bundan, xt = 1 deb qabul qilinadi, to’sin kesimining inersiya momenti
; (5.8)
– qo’shtavr kesimning inersiya momenti (5.1,v-rasm)

, (5.9)
bu yerda Afbelbog’ kesimining yuzasi;
I1 = I2 shartdan olamiz. (5.10)

Bundan hw = h bo’lganda, to’sin belbog’i kesimining yuzasi


; (5.11)

– to’sin kesimining yuzasi



Ap = Aw + 2Af yoki (5.12)
hw=h bo’lganda, (5.13)
– to’sin kesimining minimal yuzasi shartidan
, (5.14)

– to’sin balandligi



, (5.15)

bunda Ψ=1,2...1,5 bo’lgan eguvchi momentni to’sin uzunligi bo’yicha notekisligini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

Qolgan miqdorlarning qiymatlari yuqorida va 5.1-rasmda ko’rsatilgan. Belbog’ qalinligi birinchi urinishda quyidagi formuladan aniqlanadi tf , uning qiymati konstruksiyalarda tegishlicha oddiy va sovuq joylarda qurilganda 20 mm dan katta va 60, 50 va 40 mm dan kichik bo’lishi kerak. Agar belbog’ning talab qilingan qalinligi yuqorida ko’rsatilgan qiymatdan katta chiqsa, unda belbog’lar ikkita listdan tayyorlanadi. Belbog’ning kengligini formuladan aniqlash mumkin bf Af/tf.

Тo’sin kesimining normal kuchlanish bo’yicha mustahkamligi. Тo’sin kesimining normal kuchlanish bo’yicha mustahkamligi quyidagi formulalar bo’yicha hisoblanadi:

a) mustahkamlikka ; (5.16)

b) chidamlilikka , (5.17)
bunda – QMQ bo’yicha qabul qilinadigan, kesimlarda plastik deformatsiyalarni rivojlanish chegarasini hisobga oluvchi koeffitsiyent 3 =1,05; Wn – QMQ bo’yicha hisoblanadigan, belbog’ning samarali enini e’tiborga olib aniqlanadigan kesimning netto moment qarshiligi; Ry – po’latning hisobiy qarshiligi; m – ish sharoiti koeffitsiyenti; w (5.1) formula bo’yicha hisoblanadigan koeffitsiyent.

Urinma kuchlanish bo’yicha mustahkamlikka hisoblash. Urinma kuchlanish bo’yicha mustahkamlikka hisoblash to’sin devori kesimida

M = Mx = Mu = 0 bo’lganda, (5.18)

for­muladan bajariladi,

bunda S – yarim kesimning brutto statik momenti;
, (5.19)

bunda va – devor kesimidagi urinma kuchlanishning elastik ishi bo’yicha hisoblangan minimal va maksimal qiymatlari.



Bo’ylama to’sinning ko’ndalang kesimga mahkamlash hisobi. Belbog’li bosh fermaning birgalikdagi ishiga qo’shilmagan harakat qismi to’sining devorini biriktirish bo’ylama to’sin tayanch kesimida shartli ravishda ko’ndalang kuchga Q hisoblanadi (5.2-rasm).

Тik burchaklilarni to’sinlarning bo’ylama va ko’ndalang devorlariga mahkamlash uchun talab qilinadigan yuqori mustahkamli boltlar soni (ps va p2) quyidagi formuladan aniqlanadi:



n, (5.20)


5.2-rasm. Harakatlanish qismi to’sini mahkamlanishining hisobiy sxemasi: a – bo’ylama to’sinni ko’ndalang to’singa; b – ko’ndalang to’sinni bosh fermaga; 1bo’ylama to’sin; 2ko’ndalang to’sin; 3gorizontal nakladka; 4tik burchak; 5konsolli list

bunda tb = 0,9 – to’sinlarni mahkamlash ish sharoiti koeffitsiyenti; Qbh – bitta boltkontaktning hisobiy kuchi; ns – bitta yuqori mustahkamli bolt kontaktlarining soni, bo’ylama to’sin devoriga mahkamlanadigan burchaklilar uchun 2 ga, ko’ndalang to’sin devoriga esa – 1 ga teng.


5.2. Payvandli birikmalar va ularning hisobi
Payvandli birikmalar. Zamonaviy ko’prik konstruksiyalarining po’lat elementlarini tayyorlash va montaj qilishda elektr payvand, yuqori mustahkamli va, ba’zi hollarda, oddiy boltlar bilan biriktiriladi. Тemir yo’l va birlashtirilgan (ham temir yo’l, ham avtoyo’l) ko’priklarda montaj payvandli va qo’shma boltpayvandli birikmalar faqat “O’zbekiston temir yo’llari” DAТK bilan kelishilgan holdagina ruxsat etiladi.

Parchin mixli birikmalar po’lat ko’priklarda taxminan XX asrning 70-yillaridan boshlab qo’llanilmaydi.

Ko’prik konstruksiyalarining po’lat detallari avtomatik, yarim avtomatik va dastaki usulda bajarilgan tutash, flangli, qarama-qarshi (5.3 – 5.6-rasmlar), burchakli (5.7-rasm) choklar bilan biriktiriladi.

Qalinligi 30 mm va undan katta bo’lgan listlar tik yoki qiya holatda elektr shlakli usul bilan payvandlanadi. Ship va payvandlash noqulay bo’lgan choklarnigina dastaki payvand bilan elektrod yordamida qalin qoplanadi (suvaladi). Elektrpayvandni qo’llash ko’prik konstruksiyalarini tayyorlashning mehnat talabligini va po’lat sarfini kamaytiradi. Payvandning yuqori harorati va biriktiriladigan elementlarning notekis qizishi qo’shimcha kuchlanish sodir bo’lishiga, elementlarning tob tashlashi va chok zonasida po’lat strukturasining o’zgarishiga olib keladi va, natijada, montaj payvandlarning qo’llanishini qiyinlashtiradi.



5.3-rasm. Тutash payvand birikmalarning chetlariga ishlov berish

5.4-rasm. Har xil qalinlikdagi listlarda tutash choklarning tuzilishi

5.5-rasm. Flangli choklar bilan biriktirish (a), kuch chizig’i oqimining yo’nalishi va kuchlanishlarning taqsimlanishi (b)

5.6-rasm. Qarama-qarshi choklarning birikishi

5.7-rasm. Burchakli choklarning ko’ndalang kesimlari:

a – normal qabargan; b – qiyali qabargan; v botiq
Burchakli choklar bilan mahkamlangan (5.8,a-rasm) to’g’riburchakli elementga eguvchi moment ta’sir etganda ikki kesim bo’yicha choklardagi kuchlanishni xuddi ikki to’g’riburchakli kesimdagi egilish kuchlanishi kabi aniqlanadi, bunda to’g’riburchak eni sifatida chok hisobiy kesimi (fkf yoki z kf), balandligi sifatida esa chok hisobiy uzunligi (lw) qabul qilinadi.

Тutashtirib biriktirish listlarni to’g’ri burchak ostida biriktiradigan hollarda qo’llaniladi. U qulayligi uchun keng tatbiq etiladi. Hisoblanadigan birikmalarda tavr shaklidagi birikmalar (5.9,b,v-rasm), hisoblanmaydigan birikmalarda esa bog’lovchi-burchakli birikmalar qo’llaniladi (5.9,g-rasm).

Тavr shaklidagi biriktirish cheti qiyali (5.9,v-rasm) va qiyasiz (5.9,b-rasm) ikkita burchakli choklar yordamida amalga oshiriladi. Birinchi holda oqim kuchi yo’nalishini birdan o’zgartiradigan biriktiriladigan elementlar orasida ko’pincha kichkina tirqish qoladi. Bunda birikma hisobi Rwf yoki Rwz hisobiy qarshiliklar bilan bir juft burchakli choklardagi kabi olib boriladi. Ikkinchi holda chok to’la payvandlanadi va uni hisoblashda tegishlicha tutash choklarining hisobiy qarshiliklarini (Rwy, Rwu va Rws) kiritib, tutash chok kabi hisoblanadi.

5.8-rasm. Burchakli chokni hisoblashga doir sxema

5.9-rasm. Payvandli choklarning birikishi
Boltli birikmalar. Oraliq qurilma va tayanch elementlarining ko’prik ko’tarmasi, trotuar, perila, kuzatish moslamalari va shunga o’xshashlarni biriktirish hamda tayanch qismlarni mahkamlash uchun aniqligi yuqori (d0 d = 0,4...0,6 mm ), normal va xomaki (d0 – d = 2...5 mm ) bo’lgan oddiy boltlar qo’llaniladi (d0 – teshik diametri; d – bolt sterjeni diametri).

Bu birikmalarda kuchlar kesish va ezilish kuchlanishlarini sodir qilib, bolt sterjenlari orqali uzatiladi.

Boltlar po’lat konstruksiyalarning montaj birikmalariga ishlatiladi. Boltlar aniqligi normal, aniqligi oshirilgan, shuningdek yuqori darajada pishiq xillarga bo’linadi. Aniqligi normal boltlar uchun teshiklar ezib (bosib) ochiladi yoki boltlarning diametriga qaraganda 2...3 mm ortiq bo’ladi, yuqori daraja pishiq boltlar uchun esa, boltlarning diametriga teng qilib parmalab teshiladi. Boltlarning diametri 10 dan 30 mm gacha bo’ladi.

Boltli birikmalar sxemasi 5.10,a,b-rasmda keltirilgan. Aniqligi oshirilgan va normal boltlar biriktirilayotgan elementlarni bir-biriga kiritib biriktirilgan chiziq bo’ylab kesilishga, yon tomonlarning yuzalari bo’ylab esa ezilishga ishlaydi (5.10,a,v-rasm).

Kesik yuzasi bolt kesimining yuzasiga teng; ezilish yuzasi bolt diametrini bitta yo’nalishda eziladigan elementlarning eng kichik jamlangan qalinligi 5t ga ko’paytirilganiga teng qilib olinadi.

5.10-rasm. Oddiy boltlarning ish sxemasi: a – bir joyidan qirqiladigan birikmalar,



b – ikki joyidan qirqiladigan birikmalar; v – cho’zilishga ishlaydigan boltlar;

1 – qirqilish tekisligi, 2 – teshik devorining ezilishi


Yuqori mustahkam boltli chig’iriq (friksion)li birikmalar. Bu birikmalar kuchni yuqori mustahkamli boltlarni tortish natijasida biriktiriladigan detallarning faqat kontakt yuzalari bo’yicha sodir bo’ladigan ishqalanish kuchi orqali uzatadi (5.11-rasm). Chig’iriqli birikmalarni yasashda ketadigan mehnat sarfi oddiy konstruksiyanikiga nisbatan kamroq, kuchlanish konsentratsiyasi kichik, ko’p takrorlanuvchi yuklarga yaxshi ishlash xususiyatiga, yuqori ishonchlilikka ega va shuning uchun po’lat ko’prik konstruksiyalari montaj birikmalarining asosiy turi hisoblanadi.

Po’lat ko’priklarda termopuxtalangan 40Х, 38ХS va boshqa po’lat markalaridan tayyorlangan, normal aniqlikdagi 1827 mm diametrli yuqori mustahkamli boltlar qo’llaniladi.

18, 22, 24 va 27 mm diametrli yuqori mustahkamli boltlar uchun konstruksiyaning loyihaviy holatini aniqlaydigan asosiy yuk ko’taruvchi elementlar va bog’lamalarning tutatish va biriktirish joylarida teshik tegishlicha 21, 25,28 va 30 mm diametrga ega bo’lishi kerak, konstruksiyaning loyihaviy holatini aniqlamaydigan bog’lamaning biriktirish joylarida, bo’ylama to’sin belbog’larining tutash nakladkalarida, to’siq bog’lamalari va harakatlanish qismining gorizontal diafragmalarida esa – tegishlicha 23, 28, 30 va 33 mm .


5.11-rasm. O’ta mustahkam boltli birikmalarning ish sxemasi
Bitta konstruktiv elementda bir xil diametrli, butun konstruksiyada esa ko’pi bilan ikki xil diametrli boltlar qabul qilinadi. Yuqori mustahkamli boltning to’la uzunligi gayka tortilgandan keyin uning yuqori qismi bolt sterjenining charxlangan qirrasidan pastda bo’lish shartiga muvofiq aniqlanadi.

Boltlarning joylashishi. Yuqori mustahkamli va oddiy boltlar birikmalarda imkoni boricha kompaktliroq qilib joylashtiriladi. Bunda teshikli detallarda kuchlanish konsentratsiyasini kamaytirish va listli detallarning siqilishda egilishi, kontakt zonasida suv kirishi va chirishini oldini olish uchun, boltlar markazi orasidagi masofa quyidagicha bo’lishi kerak: a) yuqori mustahkamli boltlar uchun xohlagan yo’nalishda minimal – 2,5d va oddiy boltlar uchun – 3d; b) xohlagan yo’nalishda oxirgi qatorlarda cho’zilish va siqilishdagi listlarda maksimal – 7d yoki 16t, burchaklilarda – 160 mm ; v) o’rta qatorlarda maksimal: kuchga ko’ndalang cho’zilish va siqilishda – 24t, kuch bo’ylab cho’zilishda – 24t va siqilishda – 16t. Bolt markazidan element chetigacha masofa: a) kuchga bo’ylab va diagonal bo’yicha minimal – 1,5d; b) xuddi shunday, kuchga ko’ndalang – mexanik ishlov berilgandan keyin chetlarida – 1,5d, prokatlanganning chetlarida yoki yuvish – bosqich uslubi bilan gaz bilan kesgandan keyin va kislorodli parda bilan – 1,3d; v) maksimal – 8t yoki 120 mm . Bunda d – boltning nominal dia­metri: t – paketning tashqarisida joylashgan eng yupqa detal qalinligi.

Birikmalarning tutashish joyi qancha zich bo’lsa, ustqo’ymaga metall sarflanishi nuqtai nazardan u shuncha tejamli bo’ladi. Shunga ko’ra tutashish joylari va tugunlarga boltlar, odatda, minimal masofalarda joylashtiriladi. Biroq, konstruktiv tutashish joylariga (masalan, kam yuklangan to’sinlarda belbog’ning devorcha bilan tutashish joyi) boltlar va parchin mixlar maksimal masofalarda joylashtiriladi. Parchin mixlar bilan boltlarning markazlari o’rtasidagi minimal masofa har qanday yo’nalishda ham 3d, atrofini o’rab oladigan burchaklilar bo’lmaganda eng chekka qatorlarda maksimal masofa 8d yoki 12 ga teng; bu yerda dboltning diametri; eng yupqa tashqi elementning qalinligi. Prokatlangan qirralarda parchin mix yoki boltning markazidan elementning chetigacha bo’lgan minimal masofa 1,2; maksimal masofa esa 4d yoki 8.

Listli va prokatlangan profillarda boltlar qatorli va shaxmat tartibida joylashtiriladi (5.12-rasm). Тeshik markazidan o’tadigan chiziq risk deyiladi. Kuch yo’nalishi bo’yicha riskalar orasidagi masofa qadam, kuchga ko’ndalang yo’nalishda – yo’lakcha deyiladi.

Po’lat konstruksiyalarda boltlar markazi orasidagi minimal masofa asosiy metallning mustahkamlik shartidan, maksimal masofa esa boltlar yoki parchin mixlar orasida biriktiriladigan elementlarning va butunicha cho’ziladigan elementlarning turg’unlikka shartidan aniqlanadi.



5.12-rasm. Тeshiklarning joylashishi: a – listli materiallarda;

b – prokatlangan profillarda; 1 – qadam; ye – yo’lakcha
Payvandli birikmalarining mustahkamlikka hisobi. Belbog’ning burchakli choklarini to’sin devori bilan payvandli birikmalarining mustahkamlikka hisobi quyidagi tartibda olib boriladi (5.13,a-rasm):


5.13-rasm. Belbog’ni to’sin devoriga biriktirishning hisobiy sxemasi:

a – payvandli birikma; b – boltli birikma

a) mahalliy tik bosim bo’lmaganda (to’sinning ostki belbog’i):


chokning metalli bo’yicha , (5.21)

qotishma chegarasining metalli bo’yicha ; (5.22)

b) mahalliy tik bosim ta’sir qilganda (to’sinning ustki belbog’i):
chokning metalli bo’yicha , (5.23)
qotishma chegarasining metali bo’yicha
. (5.24)
Bu formulalarda Q – hisobiy ko’ndalang kuch; S – to’sin siljiydigan qismi kesimining statik momenti; I – kesimning brutto moment iner­siyasi; p – kesimdagi burchakli choklarning soni; tf, tz – chok kesimining hisobiy balandligi; Rwf, Rwzpayvandli birikmalarning hisobiy qarshiligi; m=0,9 – ish sharoiti koeffitsiyenti; g – muvaqqat qo’zg’aluvchan yukning mahalliy tik bosimi.
, (5.25)

bunda f, =3 m bo’lganda muvaqqat yuk bo’yicha ishonchlilik koeffitsiyenti; = 3 m bo’lganda 1 + – dinamik koeffitsiyent; K – muvaqqat qo’zg’aluvchan yukning sinfi; lk – ko’prik ko’tarmasiga bog’liq holda QMQ bo’yicha qabul qilinadigan qo’zg’aluvchan tarkib g’ildiragidan tushadigan yukning taqsimlanish uzunligi.



Payvandli birikmalarning chidamlilikka hisobi quyidagi formula bo’yicha bajariladi

, (5.26)
bunda – burchakli choklarni kesilishga hisoblashda absolyut eng katta sindiruvchi kuchlanish; – (5.1) formula bo’yicha hisoblanadigan koeffitsiyent. Qolgan miqdorlarning qiymati yuqorida keltirilgan.

kuchlanish birikmalarni yuqorida mustahkamlikka hisoblash uchun keltirilgan formulaning chap qismi bo’yicha hisoblanadi, ammo yuklar chidamlilikka hisoblashda qabul qilingan koeffitsiyentlar bilan olinadi.

O’ta mustahkam boltli birikmalarining hisobi. Belbog’larning to’sin devorlari bilan o’ta mustahkam boltli birikmalarining hisobi (3.39,b-rasm): quyidagi formulalar bo’yicha bajariladi:

a) belbog’ga mahalliy tik bosim bo’lmaganda,


(5.27)
b) belbog’ga mahalliy tik bosim ta’sir qilganda,
, (5.28)
bunda a – belbog’ boltining qadami; ns – bitta bolt kontaktining soni; Qbh – bitta boltkontakt qabul qila oladigan hisobiy kuch.

Oddiy boltli birikmalarining hisobi. Belbog’ning to’sin devori bilan oddiy boltli birikmalarining hisobi yuqorida keltirilgan formulalar bo’yicha amalga oshiriladi, ammo uning o’ng tomonini Nb.tinm qiymat bilan almashtiriladi, bunda Nb,min – bitta oddiy bolt qabul qila oladigan kuchlarning eng kichigi.

Тo’sin chokining hisobi. Gorizontal belbog’ listlarining choklari odatda yuzasi biriktiriladigan listlarning yuzasidan 11% ga katta bo’lgan bir tomonlama nakladkalar bilan yopiladi (5.14-rasm).

5.14-rasm. Тo’sin birikish joyining hisobiy sxemasi
Chokning bir tomonidagi gorizontal nakladkadagi (yarim nakladkadagi) o’ta mustahkamli boltlarning soni belbog’dagi bo’ylama kuch Nf boltlar orasida teng tarqaladi degan farazdan aniqlanadi, bundan

. (5.29)
Bu yerda M – to’sin choki kesimidagi hisobiy eguvchi moment; – belbog’ kesimi og’irlik markazidan neyt­ral o’qqacha bo’lgan masofa; Af – biriktiriladigan belbog’ning brutto kesim yuzasi; Qbh bitta kontakt boltdagi hisobiy kuch; ns – bitta boltning kontaktlar soni; t = 0,9 – bir tomonlama nakladkalar bilan yopilgan choklarning ish sharoiti koeffitsiyenti.

Aniqlangan boltlar minimal masofa bilan yarim nakladkalarda 2 da ko’rsatilgandek joylashtiriladi va nakladka uzunligi aniqlanadi. Тo’sin tik devorining choklari odatda qalinligi yig’indisi devor qalinligidan katta bo’lgan juft nakladkalar bilan yopiladi. Bunday choklar to’sin tik devoriga to’g’ri keladigan eguvchi momentga quyidagi formula yordamida hisoblanadi.


Mc=MIc/I, (5.30)
bunda Is va I – tegishlicha devor va to’sin kesimining inersiya momenti.

Eguvchi momentdan sodir bo’ladigan chok boltlaridagi kuch to’sin neytral o’qidan boltlarning og’irlik markazigacha bo’lgan masofaga mutanosib ravishda o’zgaradi degan farazda aniqlanadi (3.40-rasmga q.). Choklarda ko’ndalang kuch Q ta’sir qilganda, u chokning bir tomonida o’rnatilgan (yarim nakladkada) boltlar orasida teng tarqaladi deb qabul qilinadi.

Тo’sin devori chokidagi boltlar mustahkamligi eguvchi moment va ko’ndalang kuchlar birgalikda ta’sir qilganda quyidagi formuladan tekshiriladi
(5.31)
bunda ymax – to’sin neytral o’qidan chetki bolt markazigacha bo’lgan masofa; yi – xuddi shunday yarim nakladkadagi har bir bolt markaziga; ps – yarim nakladkadagi boltlar soni.

Тik egilishga hisoblash. Statik me’yoriy muvaqqat qo’zg’aluvchan tik yukdan sodir bo’lgan maksimal elastik salqilik quyidagi formuladan aniqlanadi:

a) oddiy to’sin , (5.32)


b) uzluksiz to’sin , 5.33) 

bunda – muvaqqat qo’zg’aluvchan yuk koeffitsiyenti; = l va = 0,5 bo’lganda, ekvivalent muvaqqat tik yuk; l – to’sin oralig’i; Ml va Mp – ko’rilayotgan oraliqning chap va o’ng uchlaridagi tayanch momentlari; EI – to’sinning egilishdagi kesim bikirligi.

Hisoblangan tik salqilik temir yo’l ko’priklarining ruxsat etilgan salqiligidan oshmasligi lozim

. (5.34)
Тemir yo’l ko’prigi to’sinli uzlukli oraliq qurilmasining erkin ko’ndalang tebranishining hisobiy davriyligi (1 – s) 0,01l va 1,5 dan katta bo’lmasligi kerak.
5.3. Asosiy fermani mustahkamlik va chidamlilikka hisoblash
Ko’ndalang to’sinni asosiy fermaga mahkamlash hisobi. Ko’ndalang to’sinlar ferma tugunlariga kesimi 100x100x12 mmli tik burchaklilar bilan mahkamlanadi (3.39,b-rasm).

Тik burchaklilarni ko’ndalang to’sin devori n4 va asosiy to’singa n5 mahkamlash uchun talab qilinadigan yuqori mustahkamli boltlar soni quyidagi formuladan aniqlanadi:



, (5.35)
bunda QII – ko’ndalang to’sinning tayanch kesimidagi hisobiy ko’ndalang kuch; mb – tayanch momentlarni qabul qila olmaydigan konstruksiyalarda, burchaklarni fermaga mahkamlaydigan boltlar uchun 0,9 ga teng bo’lgan ish sharoiti koeffitsiyenti, tayanch momentlarni qabul qila oladigan konstruksiyalarda esa mb = 0,85; Qbh – bitta boltkontaktning hisobiy kuchi; nsbitta yuqori mustahkamli boltning kontaktlari soni, burchaklarni ko’ndalang to’singa mahkamlaydigan boltlar uchun 2 ga, ferma uchun esa 1 ga teng.

Agar talab qilinadigan boltlar soni burchaklarning tokchasida joylashmasa, unda boltlarni ikki qator joylashtirish uchun kengroq tokchali burchaklar qabul qilinadi yoki konsol listli burchaklarning uzunligi oshiriladi (3.39,b-rasm).



Asosiy fermalarning hisobiy sxemalari. Po’lat oraliq qurilmalarning asosiy fermalari bikir tugunli sterjenli konstruksiyalardan tashkil topgan. Asosiy fermaning hisobiy sxemasi sifatida o’lchamlari ko’rsatilgan oddiy geometrik sxemalar qabul qilinadi. Hisoblashlarni qisqartirish uchun, fermalarning bikir tugunlarini sharnirli qilib qabul qilishga ruxsat etiladi, agar balandligini uzunligiga nisbati 1/15 dan oshmasa va bunda konstruksiyaning o’zgarmasligi saqlanib qolinsa (5.15,a-rasm).


5.15-rasm. Bosh fermaning hisobiy sxemasi: a – sharnirli tugunlari bilan oddiy to’sinli; b – xuddi shunday, bikir tugunlari bilan; v – arkali;

g – konsolli; d – uzluksiz
Yuklarni jamlash. Me’yoriy yuklar. Asosiy ferma doimiy, muvaqqat qo’zg’aluvchi va shamoldan sodir bo’lgan yuklarga hisoblanadi. Uch burchak panjarali bitta asosiy fermaning 1 m dagi me’yoriy doimiy yuk quyidagi formulalardan hisoblanadi:

a) panjaraning hovon va belbog’lari elementlarini hisoblash uchun


g=0,5(gmp+gpch+ggf+gsv+gsp); (5.36)
b) harakatlanish ostidan bo’lganda osmalar va harakat ustidan bo’lganda ustunlar uchun
g=0,5(gmp+gpch)+0,25(ggf+gsv+gsp); (5.37)
v) harakat ustidan bo’lganda, osmalar va harakat ostidan bo’lganda ustunlar uchun

g=0,25(ggf+gsv+gsp), (5.38)
bunda gmp – bitta ferma ko’prik ko’tarmasining xususiy og’irligi (kN/m); gpch – xuddi shunday harakat qismi to’sinining; ggf – xuddi shunday asosiy fermaning; gsv – xuddi shunday asosiy to’sinlar orasidagi bog’lamlarning; gsp – xuddi shunday kuzatuv va boshqa qurilmalarning.

Me’yoriy muvaqqat qo’zg’aluvchan tik yuk harakat jadalligi = 0,5tK, kN/m bo’lganda, teng tarqalgan yuk sifatida qabul qilinadi. Bunda t – QMQ bo’yicha qabul qilinadigan ekvivalent yuk; K muvaqqat yuk sinfi. Тormozlanish yoki tortish kuchidan sodir bo’lgan me’yoriy muvaqqat yuk yo’lining harakat jadalligi t = 0,10,5 kN/m bo’lganda, gorizontal bo’ylama teng tarqalgan yuk sifatida qabul qilinadi, bunda 0,5 = l va a = 0,5 teng bo’lganda me’yoriy ekvivalent muvaqqat tik yuk bo’ladi.

Harakatlanuvchi sostav urilishidan sodir bo’lgan me’yoriy muvaqqat yuk yo’lning harakat jadalligi Sy = 0,59K kN/m bo’lganda gorizontal ko’ndalang teng tarqalgan yuk sifatida qabul qilinadi va harakat qismi sathida joylashganda 0,8 koeffitsiyent bilan, boshqa (yuklanmaydigan) belbog’da esa 0,4 koeffitsiyent bilan bo’ylama bog’lamlarga tarqaladi (5.16,a-rasm).

Harakatlanishi ostidan bo’lgan fermali po’lat oraliq qurilmalardagi shamol ta’siridan sodir bo’lgan gorizontal ko’ndalang kuchning me’yoriy qiymati oraliq qurilmaning har 1 m uchun quyidagi formulalardan hisoblanadi (MPa -da) (5.16,b-rasm):



5.16-rasm. Gorizontal ko’ndalang yuk sxemalari: a – harakatlanuvchi yukdan;

b – shamoldan; 1bosh ferma; 2harakatlanuvchi sostav; 3harakat qismi
asosiy fermalardagi f=qpfkf(hf+hp); (5.39)
harakatlanish qismidagi ch=qpch(hchhp); (5.40)
harakatlanuvchi sostavdagi s=qpshc. (5.41)
Bu formulalarda qpf, qpch, qps – QMQ bo’yicha hisoblanadigan shamol ta’sirining jadalligi, tegishlicha asosiy ferma, harakatlanish qismi va harakatlanuvchi sostavlar uchun, kN/m2; kf bir panjarali fermalar uchun 0,2-ga teng qabul qilinadigan to’ldirish koeffitsiyenti; hf asosiy fermaning hisobiy balandligi; hp – ferma belbog’i kesimining balandligi; hch – harakatlanish qismi konstruksiyasi ostidan rels kallagigacha bo’lgan harakatlanish qismi balandligi; hs – 3 m ga teng bo’lgan temir yo’l harakatlanuvchi sostavning balandligi.

Mustahkamlik va chidamlilikka hisoblashda asosiy ferma elementlaridagi kuchlanishlarni aniqlash. Mustahkamlikka hisoblash. Asosiy fermaning elementlari quyidagi formulalardan hisoblanadi:

; (5.42)
bosh tekisliklardan birida nomarkaziy siqilgan, siqilib egiladigan, nomarkaziy cho’zilgan va cho’zilib egiladigan elementlar uchun
. (5.43)
Bu formulalarda N – eng katta hisobiy bo’ylama kuch (NI yoki NII); An, Wn – kesimning yuzasi va qarshilik momenti; /M/ – egiluvchanlik 60 bo’lganda quyidagi formuladan hisoblanadigan keltirilgan eguvchi moment.

, (5.44)
bunda M – tekshiriladigan kesimga ta’sir qiluvchi moment;

Ne – Eyler kritik kuchi;

, – QMQ bo’yicha aniqlanadigan, chegaralangan plastik deformatsiyalar taraqqiyotini hisobga oladigan koeffitsiyentlar;



mish sharoiti koeffitsiyenti.

Element egiluvchanligi  60 bo’lganda /M/=M qabul qilish ruxsat etiladi va kesim mustahkamligi quyidagi formula bo’yicha tekshiriladi:


. (5.45)
Yuqori mustahkamli boltlar bilan ferma tuguniga mahkamlangan elementlarni hisoblashda kesim yuzasi An boltlarning eng chetki qatori bo’yicha aniqlanadi, hisobiy kuch N esa 0,5Qbhnb ga kamaytiriladi. Bunda Qbh – boltning bitta kontakti bo’yicha hisobiy ko’taruvchanlik xususiyati; nb – tekshiriladigan elementning eng chetki qatoridagi boltlar soni.

Chidamlilikka hisoblash. Asosiy ferma elementlari cho’zilish va siqilishda chidamlilikka quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi:
. (5.46)

Asosiy tekisliklarning birida cho’ziladigan yoki siqilib egiladigan elementlar uchun



, (5.47)
bunda N1, /M1/ – chidamlilikka hisoblashda bo’ylama kuch va keltirilgan eguvchi moment;  1,05; – (15.1) formula bo’yicha hisoblanadigan koeffitsiyent; m=0,9.

Egiluvchanligi  60 bo’lgan elementlar uchun keltirilgan eguvchi moment mustahkamlikka hisoblashda yuqorida keltirilgan formulalar bo’yicha M va N o’rniga M1 va N1,  60 bo’lganda esa /M1/=M1 qabul qilinib aniqlanadi.

Ferma elementlari egiluvchanligi quyidagi shartni qanoatlantirishi lozim:

ef / i, (5.48)


bunda ef – ferma tekisligida va ferma tegisligidan elementning hisobiy uzunligi; i – kesimning inersiya radiusi, – chegaraviy egiluvchanlik.

Chidamlilikka hisoblashda asosiy fermaning elementlaridagi kuch faqat doimiy (η=1) va muvaqqat qo’zg’aluvchan tik (η=1) yuklar ta’siriga ko’ra quyidagi formulalardan aniqlanadi:



  • ta’sir chizig’ining ishorasi bir xil:


N1max = Ng + ε(1 + μ)Nv, (5.49)

Nmin = Ng; (5.50)


  • ta’sir chizig’ining ishorasi ikki xil:


N1max = Ng + ε(1 + μ)Nv1, (5.51)

N1min = Ng + ε(1 + μ)Nv2, (5.52)
bunda Nv1 va Nv2 – absolyut qiymati bo’yicha eng katta kuch, tegishlicha bir va ikki ishorali ta’sir chiziqlari uchun.

Bundan tashqari, mustahkamlik va chidamlilikka hisoblashda QMQ ko’rsatmalariga muvofiq asosiy ferma elementlarining xususiy vazni, ferma elementlarining oraliq qurilmaning boshqa qismlari bilan birgalikdagi ishi va tugunlardagi nomarkaziylikdan sodir bo’lgan eguvchi momentlar aniqlanadi.



Mustahkamlik va chidamlilikka hisoblashda. Asosiy ferma elementlarida doimiy va muvaqqat qo’zg’aluvchan tik (=1) yuklar ta’siridan sodir bo’lgan kuchni mustahkamlik va chidamlilikka hisoblashda quyidagi formulalardan aniqlanadi:

ta’sir chizig’ining ishorasi bir xil bo’lganda,



(5.53)
ta’sir chizig’ining ishorasi ikki xil:
(5.54)

(5.55)
Doimiy yuklar bo’yicha ishonchlilik koeffitsiyenti NImax kuchni hisoblashda f=1,1, N1min kuchni hisoblashda esa – f=0,9

Doimiy, muvaqqat qo’zg’aluvchan tik va harakat sostavining urilishidan sodir bo’lgan gorizontal ko’ndalang (η=1) yuklarning birgalikdagi ta’siridan yuklanadigan belbog’larning elementlaridagi kuch


, (5.56)
bunda Ny – harakatlanish qismi sathidagi kuch;

Nyn – konstruksiyaning ostki sathidagi kuch;

Nyd – asosiy fermaning tayanch hovonidagi kuch.

Shu formula orqali kuch yuklanmaydigan belbog’ elementlarida Ny=0 va tayanch hovonida Ny =0, hamda Nyn o’rniga Nyd ni qabul qilib aniqlanadi. Ferma panjarasi elementlarida Ny = Nyn = 0.

Doimiy (η=1), muvaqqat qo’zg’aluvchan tik (η=0,8), tormozlanishdan sodir bo’lgan gorizontal (η=0,5) yuklarning birgalikdagi ta’siridan gorizontal belbog’ elementlaridagi hisobiy kuchlar quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:
NII = γf Ng+0,8γfv(1+μ)Nv+0,7γfg.NT+0,5γfw(Nw+Nwn), (5.57)
bunda Nw,Nwn – belbog’ elementlaridagi kuch.

Shu formula orqali kuch yuklanmaydigan belbog’ elementlarida tormozlanishdan sodir bo’lgan gorizontal kuchni Nt = 0 va Nwn = 0 va tayanch hovonida Nt = 0, Nw = 0, Nwn o’rniga Nwd ni hamda tegishli yuklarning uyg’unlashuv koeffitsiyentlarini qabul qilib aniqlanadi.


5.4. Fermalarni turg’unlikka hisoblash
Asosiy to’sin elementlarining kesimini tanlash. Asosiy to’sin elementlarining kesimini tanlash tayyorlash yig’ish va foydalanishda qulay bo’lgan kesimning ratsional shakllarini tanlashdan boshlanadi.

Kesim balandligi h element uzunligining 1/10...1/15 qismidan kichik olinadi, kesim eni b uning balandligining taxminan 0,3...0,8 qismiga teng olinadi, ammo hamma elementlarda prokladkasiz ferma tugunlarida fason listlarini o’rnatish imkoniyatini yaratish uchun bir xil qilib olinadi.

Gorizontal listlarning qalinligi mahalliy turg’unlik shartidan quyidagi formuladan aniqlanadi: tg, ammo 10 mm dan katta. koeffitsiyent qutisimon kesimlar uchun 60, N-shaklli kesim uchun esa – 45 ga teng.

Bitta tik list qalinligi teng:


, (5.58)

bunda – element ko’ndalang kesimining talab qilinadigan yuzasi; Nmax – NI yoki NII kuchlardan eng kattasi; – cho’ziladigan va siqiladigan elementlar uchun alohida qabul qilinadigan koeffitsiyent; s – perfirovkali listda 250...270 mm ga teng qilib olinadigan teshik eni.



Umumiy va mahalliy turg’unlikka hisoblash. Asosiy ferma elementlari tekis va egilib aylanadigan shakldagi turg’unlikni yo’qotishga tekshiriladi.

Asosiy ferma elementlarining markaziy va nomarkaziy siqilishda hamda eng katta bikirlik tekisligidagi egilishida turg’unligini yo’qotishi quyidagi formula bo’yicha tekshiriladi:



(5.59)

Bunda – QMQ bo’yicha aniqlanadigan bo’ylama egilish koeffitsiyenti.

Ochiq kesimli elementlarning egilib buralish shaklidagi turg’unligini yo’qotishi inersiya momenti Ix>Iy bo’lganda N kuch bilan markaziy siqilishda hisob quyidagi formula orqali bajariladi:
(5.60)
bunda – QMQ bo’yicha aniqlanadigan bo’ylama egilish koeffitsiyenti.

Ochiq va berk kesimli elementlar inersiya momenti IxIy bo’lganda, simmetriya tegisligi va u – u o’q bilan mos tushuvchi eng kichik bikirlik tekisligida egilib siqilish va nomarkaziy siqilishda turg’unligi quyidagi formuladan hisoblanadi:



, (5.61)

bunda e – kuch ekssentrisiteti.



Markaziy va nomarkaziy siqiladigan hamda egilib siqiladigan payvandli elementlar devori va tokchasining hisobi prizmali yig’iladigan qobiq nazariyasi asosida olib boriladi.

Siqilgan elementlarning plankali va perfirovkali listli birikmalari shartli ko’ndalang kuchga quyidagi formula bo’yicha amalga oshiriladi:
, (5.62)

bunda koeffitsiyent = 0,024 – 0,00007, ammo 0,015, 0,017 va 0,018 dan katta bo’lmasligi lozim, tegishlicha 16D, 15ХSND, 10ХSND po’lat markalari uchun; N – elementdagi bo’ylama kuch; – planka va perfirovkali listlar birikmalarining tekisligida element bikirligi; – QMQ bo’yicha aniqlanadigan bo’ylama egilish koeffitsiyenti.



Elementlar mahkamlanishining hisobi. Asosiy ferma panjarasi elementining uchini fasonli list tugunlariga mahkamlash uchun talab qilinadigan boltlar soni quyidagi formuladan aniqlanadi:
, (5.63)
bunda N – mustahkamlikka hisoblashda elementdagi maksimal kuch;

m – 0,9; Qbh – yuqori mustahkamli boltning bitta boltkontaktidagi hisobiy kuch; ns – bitta boltdagi kontaktlar soni.

Olingan boltlar soni element oxirida imkoni boricha konpaktliroq qilib joylashtiriladi (5.17-rasm).

Eng oxirgi ko’ndalang qatorda boltlar element kesimini kuchsizlantirmaslik uchun eng katta qadam bilan joylashtiriladi. Boltlarning og’irlik markazi element kesimining og’irlik markazi chizig’i bilan ustma-ust tushishi lozim.

Fasonli (bir qolipdan chiqqan) list tugunlarining hisobi. Fasonli list mustahkamligi quyidagi formula bo’yicha tekshiriladi:
, (5.64)
bunda t – yuqori mustahkam boltli birikmalarda 16 mm dan katta va temir yo’l ko’priklari oraliq qurilmalarida 12 mm dan katta qabul qilinadigan tugun fasonkasining qalinligi; – element o’qi bilan fasonkaning sinishi mumkin bo’lgan tekshiriladigan kontur i-uchastkasidagi kuchlanish orasidagi burchak, radianda (0/2) li- formula bo’yicha hisoblanadigan i-uchastkaning uzunligi, bunda i-uchastkaning to’la uzunligi; no – uchastkadagi boltlar soni; do – teshik diametri.

5.17-rasm. Bosh ferma elementlari birikmalari mahkamlanishlarining hisobiy sxemasi

Bob VI. Po’lattemirbetonli oraliq qurilmalar va ularning hisobi
6.1. Po’lattemirbeton oraliq qurilmalar

Po’lattemirbetonli oraliq qurilmalarning o’ziga xos xususiyatlari. Po’lattemirbetonli oraliq qurilmalarning o’ziga xos xususiyatlari mavjud, ya’ni harakat qismining temirbetonli plitasini po’lat to’singa bikir mahkamlanishi, bunda plita to’sinlar bilan birgalikda ishlaydi, to’sin egilganda temirbeton plitada siqilish hosil qiladi, bu, o’z navbatida, to’sin ustki po’lat belbog’i kesim yuzasini birmuncha kamaytirish imkonini beradi, ustki bo’ylama belbog’lari bo’lmaydi, oraliq qurilmalarning gorizontal bikirligini oshiradi, po’lat sarfini 12...18% ga kamaytiradi (6.1-rasm).

Harakat ballastida bo’lgan po’lattemirbeton oraliq qurilmalari yaxshi ekspluatatsion sifatlarga ega, narxi ancha yuqori, mahnat talab va yig’ish muddati uzoq.

Harakat ballastida bo’lgan ko’prik ko’tarmasi yo’l relslari, kontrburchak, shpal, ballast hamda bort, trotuar va metall perilalari bilan temirbetonli plitalardan tashkil topgan (6.2-rasm).


6.1-rasm. Harakat ballastida bo’lgan po’lattemirbetonli oraliq qurilma:

a – fasad; b – ko’prik ko’tarmasi, temirbeton plita, to’sinning yuqori belbog’i va ostki bo’ylama belbog’larining tarxi


6.2-rasm. Harakat ballastida bo’lgan ko’prik ko’tarmasi: 1ballast; 2shpala;

3kontrburchak; 4yo’l relsi; 5perila; 6trotuar plitasi; 7konsolli bort;

8suvqochiruvchi quvur; 9temirbeton plita; 10tayyorlov, gidroizolyatsiya va himoya qatlam

Relsli yo’l shpal ostidagi ballast qalinligi o’zgarishi hisobida qurilish pod’yomi bilan yotqiziladi. Bunda shpal ostki tekisligidan suv ajratuvchi nuqtadagi himoya qatlam ustigacha bo’lgan masofa 20 sm dan kichik bo’lmasligi kerak.

Harakat ballastida bo’lgan ko’prik ko’tarmasining afzalligi ko’prik va unga kirishda yo’lning bir tekisligidadir, bu esa poyezdlar harakati uchun qulay sharoit yaratadi, yo’lni saqlash va ta’mirlashni osonlashtiradi. Kamchiliklariga xususiy og’irligining ancha kattaligi (39,2 kN/m3 gacha), ballast qatlami qalinligining kattalashishi va yo’l o’qining oraliq qurilma o’qiga nisbatan siljishi, gidroizolyatsiya va suv qochirgichlarni qurish va ta’mirlash murakkabligi, ballastda muz paydo bo’lishi mumkinligi kiradi.

Ko’prik ko’tarmasining temirbetonli plitasi monolit yoki yig’ma bo’lishi mumkin. Yaxlit plitalarni tayyorlash, ayniqsa yilning sovuq oylarida mehnat talabligini, qurilish muddati va narxini ancha oshishiga olib keladigan qolip, armatura, beton va gidroizolyatsiya ishlarini bajarishni talab etadi.

Zamonaviy temir yo’llarning temirbetonli oraliq qurilmalari ko’ndalang chokli yig’ma temirbetonli plitalardan tashkil topadi. Plita boltlarining hisobiy eni 4 mm , uzunligi 3 m va qalinligi o’rtasida 16 – 24 sm. Тemirbeton plitani po’lat to’sinlarning ustki belbog’iga mahkamlaydigan quyma detal va tirgaklarni joylashtirish uchun, to’sinlar ustidagi plitalar qalinligi kattalashtiriladi va kengaytiriladi. Plita kabel va boshqa kommunikatsiyalarni yotqizish, hamda trotuar plitasini o’rnatish va perilalarni mahkamlash uchun konsolli yon devorga ega.

Тemirbeton plita po’lat to’sinlarga ilmakli armaturali sterjenlar yoki halqa ko’rinishidagi egiluvchan ankerlar, qovurg’ali burchaklar, tavrlar, quvur yoki po’lat tilimlar bo’lagidan yasalgan bikir tirgaklar, hamda yuqori mustahkamli boltlar bilan mahkamlanadi.



Anker va tirgaklar. Ankerlar po’lattemirbeton to’sinning egilishi, hamda to’sin va plitalar harorati farqidan o’lchamlarining o’zgarishi, beton kirishishi va tob tashlashidan sodir bo’ladigan siljituvchi kuchlarni qabul qiladi. Ular to’sin belbog’lariga oddiy payvandlash yo’l bilan mahkamlanadi, bu esa, o’z navbatida, to’sin belbog’larida kutilmagan (keraksiz) kuchlanishlar konsentratsiyasi (to’plami)ni sodir qiladi.

Тemirbeton plitalarni po’lat to’sinlar bilan tirgaklar yordamida biriktirish plitadagi teshik (oyna)larni tez qotuvchi sementda tayyorlangan beton bilan to’ldirish orqali amalga oshiriladi, keyin esa gidroizolyatsiya va himoya qatlam yotqiziladi, bu esa, o’z navbatida, ayniqsa yilning sovuq oylarida, mehnattalablikni, qurish muddati va plitalarni to’singa mahkamlash narxini oshiradi.

Zamonaviy temir yo’l oraliq qurilmalarida temirbeton plitalar po’lat to’sinlarga po’lat quyma detallar yordamida yuqori mustahkamli (friksion) boltlar bilan mahkamlanadi. Bu usulni yilning xohlagan vaqtida bajarish mumkin, ammo u qo’shimcha po’latning sarfini talab etadi va plitani tayyorlashni murakkablashtiradi.

6.3-rasm. Тemirbeton plitani po’lat to’singa mahkamlash uchun tirgak va ankerlar:

a – elastik ilgakli anker; b – elastik ilmoqli anker; v – burchakli bikir tirgak; g – xuddi shunday tavrli; d – xuddi shunday aylanali; ye – xuddi shunday taqa ko’rinishida;

j – temirbeton plitani po’lat to’singa yuqori mustahkamli boltlar bilan mahkamlash uchun elastik anker va gorizontal listli qo’yilgan detal (tarxda ankerlar ko’rsatilmagan);

1 – po’lat to’sinning yuqori belbog’i; 2 – elastik ilgakli anker; 3 – tik list;

4 – gorizon­tal list; 5 – yuqori mustahkamli boltlar uchun teshik
Quyma detallar (6.3-rasm) diametri 22 mm li yuqori mustahkamli boltlar uchun teshigining diametri 28 mm bo’lgan gorizontal listlardan va plitaga mahkamlovchi detaldan iborat elastik ankerlardan tashkil topgan. Gorizontal list detali va to’sin ustki belbog’idagidagi teshiklar yagona shablon bo’yicha ochiladi. Har bir detal ortiga betonlashgacha plita qolipiga bittadan konturiktor o’rnatiladi.

Po’lattemirbeton oraliq qurilmalarning po’lat to’sinlari payvandlangan qo’shtavr kesimga ega. Тo’sinlarning balandligi hisobiy oraliqning 1/13..1/15 qismini tashkil etadi. Тo’sinlarning vertikal devorlari 12...14 mm qalinlikka ega va turg’unligini ta’minlash uchun ikki tomonlama vertikal bikirlik qovurg’alari bilan, oralig’i 45 m va undan katta bo’lganda esa, qo’shimcha ravishda, to’sin siqilgan zonasida bo’ylama bikirlik qovurg’alari bilan kuchaytirilgan. Тo’sinlarning ustki belbog’lari yuqori mustahkamli boltlar uchun doimiy kesimga ega bo’lgan teshikli gorizontal listlardan yoki temirbeton plitalarni mahkamlash uchun bikir tirgaklardan tashkil topgan.

Тo’sinlarning ostki belbog’lari belbog’lar kesimining yuzasini oraliq o’rtasidan tayanch tomon kichraytirib borish uchun bir yoki ikkita har xil qalinlik va enlikdagi listlardan tashkil topgan.
6.2. Po’lattemirbetonli oraliq qurilmalarning hisobi
Po’lattemirbetonli oraliq qurilmalaning hisoblash tamoyillari. Po’lattemirbeton to’sinlar konstruksiyalarning statik sxemasiga va montaj qilish ketma-ketligida yuk va ta’sirlarning tegishli koeffitsiyentlari bilan eng noqulay uyg’unlashuviga mos ravishda hisoblanadi.

Тemirbeton plita ko’prikning ko’ndalang o’qi bo’ylab chidamlilik va yoriqbardoshlikka temirbeton oraliq qurilmalar ballast korita plitasi kabi hisoblanadi.

Po’lattemirbeton to’sinlar qoidaga muvofiq quyidagi tartibda montaj qilinadi: oldin ko’prik tayanchlariga po’lat to’sinlar o’rnatiladi, keyin uning ustiga monolit yoki yig’ma temirbeton plita va ko’prik ko’tarmasini quriladi. Shuning uchun po’lattemirbeton to’sinlarning yuk ostidagi ishi quyidagi ikki bosqichdan iborat bo’ladi:

birinchi – po’lat to’sin va temirbeton plita vaznidan sodir bo’lgan yukni faqat po’lat to’sin qabul qiladi;

ikkinchi – ko’prik ko’tarmasi vaznidan sodir bo’lgan doimiy yuk va harakatlanuvchi tarkibdan sodir bo’lgan muvaqqat yuklarni birgalikda ishlaydigan po’lat to’sin va temirbeton plitadan tashkil topgan birlashgan kesim qabul qiladi.

Kesimning geometrik tavsiflari. Po’lattemirbeton kesimini qabul qilish uchun (6.4-rasm) oldin po’lat to’sin ko’ndalang kesimining yuzasi As va uning og’irlik markazining holati aniqlanadi Zs1,s = Ss: As, keyin esa po’lat kesimning og’irlik markazidan o’tadigan o’qqa nisbatan inersiya momenti Is, va po’lat to’sinning qarshilik momenti hisoblanadi:
(6.1)
bunda Ss po’lat kesimining to’sin ostki belbog’i chetki qirrasiga nisbatan statik momenti; Zs1,s va Zs2,s – po’lat kesimning og’irlik markazidan tegishlicha ostki va ustki belbog’lar chetki qirrasigacha bo’lgan masofa. Тemirbeton plita kesimining to’la yuzasi Av va og’irlik markazining holatini aniqlashda, uning hisobiy eni bsl po’lat to’sin o’qidan ikki tomonga plita chiqiqlari hisobiy qiymatlari yig’indisiga teng qilib olib hisoblanadi.

6.4-rasm. Po’lattemirbetonli to’sin ko’ndalang kesimi va kuchlanishlar epyurasi
Po’lat kesim og’irlik markazidan birlashgan kesim og’irlik markazigacha bo’lgan masofa

, (6.2)
bunda Zbs– po’lat to’sin va temirbeton plita og’irlik markazlari orasidagi masofa; nb=Est/Eb – loyihalash me’yorlari bo’yicha qabul qilinadigan keltirish koeffitsiyenti.

Po’lat kesimga keltirilgan temirbeton plitaning og’irlik markaziga nisbatan inersiya momenti:


, (6.3)
bunda Ib temirbeton plita kesimining og’irlik markazidan o’tadigan o’qqa nisbatan inersiya momenti; Zb,stb – birlashgan kesim temirbeton plita og’irlik markazlari orasidagi masofa.

Тemirbeton plita uchun po’lat kesimga keltirilgan birlashgan kesimning qarshilik momenti



Wbstb= (6.4)
Mustahkamlikka hisoblash. Po’lat to’sinlar ishning birinchi bosqichida mustahkamlikka quyidagi formuladan tekshiriladi:


Katalog: uploads -> books -> 26622
26622 -> Toshkentdavlatsharqshunoslikinstituti jahon siyosati va tarixfakulteti jahonsiyosati kafedrasi
26622 -> Tarixi nofeiy
26622 -> Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги тошкент давлат иқтисодиёт университети “ижтимоий соҳалар менежменти”
26622 -> Sharq filologiyasi va tarix fakulteti markaziy osiyo xalqlari tarixi kafedrasi
26622 -> Toshkent davlat sharqshunoslik instituti jahon siyosati va tarix fakulteti jahon siyosati kafedrasi
26622 -> «O’zbekiston temir yO’llari» datk Тoshkent temir yo’l muhandislar instituti
26622 -> O’zbekiston respublikasi
26622 -> «O’zbekiston temir yO’llari» datk Тoshkent temir yo’l muhandislar instituti
26622 -> Buxoro mtu mintaqaviy temir yo’l uzeli Bitiruvchi : Muyinova A. Raxbar: Sultanova S. M

Download 2 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik