O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi buxorodavlat universiteti maktabgacha va boshlang’ich ta’lim fakulteti



Download 21.75 Kb.
bet1/2
Sana29.08.2021
Hajmi21.75 Kb.
  1   2

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI BUXORODAVLAT UNIVERSITETI MAKTABGACHA VA BOSHLANG’ICH TA’LIM FAKULTETI

BOSHLANG’ICH TA’LIM VA SPORT-TARBIYAVIY ISH TA’LIMI YO’NALISHI 14-1BTUM-20 GURH TALABASI
Hanifa Jumayevaning
,,NUTQ TOVUSHLARINING O’ZGARISHI”mavzusidagi

YOZGAN AMALIY ISHI TOPSHIRIG’I

BUXORO -2021


Mavzu: Nutq tovushlarining o’zgarishi

Reja:

1. Tovushlarning o'rin munosabatiga ko'ra (kombinator) o'z-garishlari.



2. Tovushlarning vaziyatiga ko'ra (pozitsion) o'zgarishlari.

3. Xulosa.


Nutq jarayonida so'z tarkibidagi tovushlar o'zaro bir­biriga ta'sir qiladi va turli o'zgarishlarga uchraydi. Tovush o'zga-rishlariga turli holatlar sabab bo'lishi mumkin. Ko'pincha bun-day o'zgarishlarga tovushlarning o'rin munosabatlariga ko'ra joylanishi bo'lsa, ikkinchi tomondan, tovush hosil qilish, hosil bo'lgan tovushlarning so'z tarkibida birikishida nutq a'zola-rining turli vaziyatda bo'lishi ham sabab bo'ladi. Bunday tovush o'zgarishlari ana shu xususiyatlariga qarab dastlab ikki yirik guruhga ajratiladi:

1. Tovushlarning o'rin munosabatiga ko'ra (kombinator) o'z-garishi.

2. Tovushlarning vaziyatiga ko'ra (pozitsion) o'zgarishi.
Tovushlarning o'rin munosabatiga ko'ra o'zgarishi
Tovushlarning so'z tarkibida joylashishi va shunga ko'ra nutq a'zolarining ta'sirida yuzaga keladigan tovush o'zgarishlariga tovushlarning o'rin munosabatiga ko'ra o'zgarishi deyiladi. Bu-lar quyidagi ko'rinishlarga ega:


1. Akkomodatsiya.

2. Assimilyatsiya.

3. Dissimilyatsiya.

4. Metateza.



Akkomodatsiyalotincha moslashish, uyg'unlashish demak-dir. So'z tarkibida yondosh kelgan unli tovushlarning o'zaro bir­birga artikulyatsion­akustik jihatdan moslashishi, uyg'un-lashishiga akkomodatsiya deyiladi.

Masalan, kuzgi, kulgi, tulki so'zlarining keyingi bo'g'inlaridagi i uchlisining talaffuz va eshitilish jihatidan birinchi bo'g'indagi u unlisiga moyilroq talaffuz qilinishi va eshitilishi akkomodat-siyadir.

Akkomodatsiya hodisasini singarmonizm yoki unli tovush-larning garmoniyasi, o'zaro uyg'unlashishi, moslashishi ham deb aytish mumkin. Singarmonistik o'zgarishlarda ham xuddi shu qoidalarga amal qilinadi, ya'ni ko'p bo'g'inli so'zlarda keyingi bo'g'indagi unli tovushlar qanday bo'lishidan qat'iy nazar, birinchi bo'g'indagi unli tovushning sifatiga qarab qisman yo to'la moslashadi. Bu xususiyat o'zbek adabiy tilining ayrim shevalarida va boshqa turkiy tillarda keng uchraydi.

Akkomodatsiya yoki singarmonizm hodisasi artikulyasiya jarayonidagi turli sabablarga ko'ra yuz beradi: ba'zan lablan-gan unli lablanmagan unlini o'ziga moslashtiradi (kulgi – kulgu kabi). Natijada lab garmoniyasi yuzaga keladi. Bu labial singar-monizm deb yuritiladi; ba'zan uyg'unlashish yumshoq va qattiq tanglayda yuz beradi (ota – ata kabi). Bu tanglay garmoniyasi yoki palatal singarmonizm deb yuritiladi.

Singarmonizm hodisasi o'zbek adabiy tiliga xos emas, shu-ning uchun bu hodisa o'zbek adabiy og'zaki nutqida deyarli sezilmaydi.

Assimilyatsiya – lotincha o'xshatish demakdir. So'z tarkibi-dagi yondosh, noo'xshash tovushlarning artikulyatsiya talabiga ko'ra o'xshash tovushlarga aylanishiga assimilyatsiya deyiladi.

Masalan, bir+ta so'zining bitta shaklida talaffuz qilinishining sababi shundaki, qator kelgan noo'xshash r-t undoshlarida r undoshini talaffuz qilish jarayonida nutq a'zolari harakatining intihosi (rekursiyasi) t undoshini talaffuz qilinish jarayonidagi nutq a'zolari harakatining ibtidosi (ekskursiyasi) bilan qo'shilib ketib, keyingi tovush (t) ekskursiyasi (ibtidosi) oldingi tovush (r) rekursiyasi (intihosi)ni o'ziga o'xshatib oladi va natijada t undoshining ta'sirida r undoshi t ga aylanadi: birta – bitta kabi.

Assimilyatsiya progressiv va regressiv bo'ladi. Agar oldingi tovush keyingi tovushni o'ziga moslashtirsa (ketdi – ketti, aytdi – aytti, yurakga – yurakka, tokqa – tokka kabi) progressiv assi-milyatsiya, aksincha, agar keyingi tovush oldingi tovushni o'zi-ga moslashtirsa (birta – bitta, yigitcha – yigichcha, nonvoy –novvoy, yozsin – yossin kabi) regressiv assimilyasiya deyiladi.

Assimiliyatsiya to'liq va to'liqsiz bo'ladi. Agar bir tovush ikkinchi tovushni o'ziga to'la moslashtirsa (tuzni – tuzzi, tuzsa – tussa kabi) to'liq assimilyatsiya, aksincha, bir tovush ikkinchi tovushni o'ziga qisman moslashtirsa (o'sdi – o'sti, oshga – osh-ka kabi) to'liqsiz assimilyasiya deyiladi. Keyingi misollardan ko'rinadiki, sd-st va shg-shk o'zgarishlarida tovushlarning o'zaro ta'siri yo'qqa o'xshab ko'rinadi, aslida har ikki misolda ham oldingi jarangsiz undoshlar (s,sh) keyingi jarangli undosh-larni (d,g) faqat jarangsizlashtirgan, lekin tamoman o'ziga o'xshatib ololmagan (sd-ss, shg-shsh kabi), shuning uchun bu assimilyatsiyalar to'liqsiz, progressiv assimilyatsiyalardir.

Assimilyatsiya kontakt va distakt holatlarda ham bo'ladi. Kontakt assimilyatsiyada yonma­yon tovushlar o'zaro ta'sir qilsa (ketgan – ketkan kabi), distakt assimilyatsiyada o'zaro ta'sir qiluvchi tovushlar orasida boshqa tovush (ko'pincha unli) bo'ladi: kitob – kitop kabi. Bunda ham jarangsiz t undoshi ja-rangli undoshni jarangsizlashtirgan.

Dissimilyatsiya – noo'xshashlik, o'xshashlikning buzilishi de-makdir. Dissimilyatsiya assimilyatsiyaning aksidir. So'z tarki-bidagi o'xshash tovushlarning noo'xshash tovushlarga aylani-shiga dissimilyatsiya deyiladi: zarur – zaril, murdor – muddor, mumkin - mungkin kabi.

Dissimilyatsiya ham progressiv va regressiv, to'liq va to'liq-siz, kontakt va distakt holatda bo'ladi.

Misollar:

zarur – zaril: progressiv, to'liq, distakt dissimilyatsiya;

koridor – kolidor: regressiv, to'liq, distakt dissimilyatsiya;

futbol – fudbol: regressiv, to'liqsiz, kontakt dissimilyatsiya;

bomba – bonba: regressiv, to'liqsiz, kontakt dissimilyatsiya.


Download 21.75 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
nomidagi toshkent
guruh talabasi
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
samarqand davlat
vazirligi muhammad
pedagogika universiteti
bilan ishlash
fanining predmeti
Darsning maqsadi
navoiy nomidagi
o’rta ta’lim
Ishdan maqsad
haqida umumiy
nomidagi samarqand
fizika matematika
sinflar uchun
fanlar fakulteti
maxsus ta'lim
Nizomiy nomidagi
ta'lim vazirligi
moliya instituti
universiteti fizika
Ўзбекистон республикаси
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
Toshkent axborot
таълим вазирлиги
Alisher navoiy
махсус таълим
Buxoro davlat