Oʽzbek xalqi etnogenezi haqidagi fikrlarning tadriji



Download 477,55 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/3
Sana24.02.2022
Hajmi477,55 Kb.
#217858
  1   2   3
Bog'liq
ozbek xalqi etnogenezi haqidagi fikrlarning tadriji
ишлаш, ишлаш, ишлаш, ишлаш, 6666, 6666, 37563 (1), Bekmuratov Sardor,LAb2(MBBt), Bekmuratov Sardor,LAb2(MBBt), AYTISH UCHUN, 1-лекция, 2013 informatika 7 uzb, test 1-2-mavzu, 2 5449376624522827514


 
Oʽzbek xalqi etnogenezi haqidagi fikrlarning tadriji 
(A.Yu. Yakubovskiydan hozirga qadar) 
Toshkent davlat sharqshunoslik instituti II kurs
magistranti Valisher Abirov 
Annotatsiya
 
Mazkur maqola oʽzbek xalqi etnogenezi haqidagi fikrlarning tadriji 
masalasiga bag‟ishlangan va unda quyidagilar bayon qilingan: insoniyatning 
qadimgi madaniyat oʽchoqlaridan hisoblangan mintaqamiz hududidagi xalqlar 
ajdodlari (jumladan, oʽzbek va tojik) qadim davrlardan shu hududda yashab, bir-
birlari bilan har doim moddiy va madaniy munosabatlarda aloqa qilib kelganlar. 
Professor A.Yu.Yakubovskiy aytganidek, “…xalq tarixini uning nomi tarixi bilan 
aralashtirish mumkin emas”
1
. Chunki koʽrib chiqilgan arxeologik, tarixiy, 
etnografik, antropologik, lingvistik manbalar va adabiyotlardagi materiallar aynan 
shuni tasdiqlaydi. 
 
 
Tarix – hech qachon maqsad-muddaoga, 
manfaatlarga boʽysunmaydi. U yaratilgan, 
biz esa uni toʽg’ri yetkazish bilan ovvoramiz… 
Toshkent davlat sharqshunoslik instituti II kurs magistranti Valisher Abirov 
Bugungi kunda Markaziy Osiyo davlatlarida turli sohalarda kechayotgan 
hamkorlik, doʽstlik, tarixiy birdamlikka intilishdan tashqari munozara, muhokama, 
1
Якубовский А.Ю. Ўзбек халқининг юзага келиши масаласи ҳақида T.: ЎзФАН 1941. 20 б. 


ziddiyat va qarama-qarshiliklar ham tez-tez sodir boʽlmoqda. Xususan, 
mintaqadagi xalqlarning etnik tarixini oʽrganishga boʽlgan ilmiy tadqiqotlar
2

qarashlar
3
, fikrlar ba‟zida tarix sahifalarida nooʽrin ishlatilmoqda. Zero, 
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ta`kidlaganidek: “….Tarix 
xotirasi, …milliy o`zlikni anglashni, tabir joiz bo`lsa, milliy iftixorni tiklash va 
o`stirish jarayonida g`oyat muhim o`rin tutadi”
4
. Shunday ekan oʽz tariximizni 
teran anglab yetish, oʽzligimizni bilishga qaratilgan asosiy yechimdir.
A.Yu. Yakubovskiy oʽzining “Oʽzbek xalqining yuzaga kelishi masalasi 
haqida” risolasida tarixni ilmiy asosda tahlil etishni ta‟kidlab, Oʽrta Osiyoning 
markaziy hududlarida qadim zamonlardan buyon aholi yashab kelayotgan va 
vaqtlar oʽtishi natijasida etnik (oʽzbek) va Markaziy Osiyo hududidagi boshqa 
xalqlar oʽz nomini olganligini aytib oʽtadi. Jumladan, ikki daryo oralig‟ida turkiy 
xalqlar madaniyati soʽg‟d sivilizatsiyasi natijasida oʽzbeklar shakllanganligini, 
biroq oʽzbek degan nom keyin berilganligini yozadi. Kushonlar zamonida 
Oʽzbekiston xalqlarining etnik tarkibida oʽzgarishlar maydonga keldi. Hammadan 
burun saklarning anchagina qismi Qozog‟iston va Oʽzbekiston tuprog‟idan koʽchib 
ketdi. Ma‟lumki, bu yerlardan koʽchib ketgan sakilarning asosiy ommasi Eronning 
sharqiy viloyatlaridan biriga joylashdilar va bu viloyat nomi nomi bilan Sakiston 
deb yuritiladigan boʽldi
5

2
Якубовский А.Ю. Ўзбек халқининг юзага келиши масаласи ҳақида T.: ЎзФАН 1941. Толстов С. П. 
Основные проблемы этногенеза народов Средней Азии. СЭ. 1947. Семенов А. А. К вопросу о 
происхождении и составе узбеков Шайбани-хана: Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. 
Выпуск 1. Труды, том XII, Сталинабад, 1954. Шониѐзов К. Ш. Ўзбек халқининг шаклланиш жараѐни. – Т.: 
“Шарқ”, 2001. Литвинский Б.А. Этногенез и этническая история народов Средней Азии и Казахстана в 
древности и средневековое (теоретические аспекты). М. 1990. Асқаров А.А. Некоторые аспекты изучения 
этногенеза и этнической истории узбекского народа. Масов Р. Родившийся на глазах истории (К вопросу 
образования Узбекской ССР). www.ia-centr.ru 
3
Ошанин Л. Б. Этногенез народов Средней Азии в свете данних антропологии // СЭ - 1947. Бернштам А.Н. 
Древние тюркские элемент в этногенеза Средней Азии СЭ 1947. Кармишева Б. Х. Очерки этнической 
истории южных районов Таджикистана и Узбекистана. - М. Наука, 1976. С. 323. 
Бернштам А.Н. Древние тюркские элемент в этногенеза Средней Азии СЭ 1947. 
4
Karimov I.A. O‟zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va tarqqiyot kafolatlari. –
T.: “O`zbekiston” , 1997.-B.140-141. 
5
Якубовский А.Ю. Ўзбек халқининг юзага келиши масаласи ҳақида T.: ЎзФАН 1941. 5 б. 


Sakilarning oʽrnini Yettisuvda usunlar, Shoshda esa qang‟yuylar ishg‟ol 
qildilar. Qang‟yuylar Oʽzbekistonning qadimgi tarixida katta roʽl oʽynaydilar. 
Qang‟yuylar miloddan avvalgi II asrda Sirdaryoning oʽrta va quyi oqimlaridan to 
Yettisuvdagi Talas vodiysigacha boʽlgan yerlarni ishg‟ol qilib, asta-sekin 
Zarafshon vodiysiga va hatto Qashqadaryogacha siljib bordilar
6
.
Kushonlarning koʽpchiligi Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida oʽtirib 
qolib, ular asta-sekin sug‟dlarga aralashib ketganlar. Antropologik va lingvistik 
ma‟lumotlar boʽlmaganligi uchun, kushonlar tomonidan soʽg‟dlarning etnik 
tarkibiga va tiliga qanday oʽzgarishlar kiritilganini biz bilmaymiz, ammo ularning 
oʽzgarishlar kiritganliklariga shubha boʽlishi mumkin emas
7
deb, Oʽrta Osiyo 
oʽtroq aholi hududalarida oʽzbek xalqining ajdodlari koʽchmanchi oʽzbeklardan bir 
necha asr avvaldan yashab kelganligi haqida muallif fikr yuritib
8
, oʽzbek 
etnogenezi shakllanishini qadim tarixiy bosqichlarda, katta tarixiy davr ichida 
turkiyzabon turg‟un aholi tarkibidagi qabilalar asosini koʽrsatadi
9

Uzoq zamonlar mobaynida, to hozirgi kunga qadar oʽzbeklarning kelib 
chiqishiga g‟alati qarash hukm surib keldi, bu qarashga koʽra, oʽzbek xalqining 
tarixi koʽchmanchi oʽzbeklardan boshlanadi; koʽchmanchi oʽzbeklar esa, Oʽrta 
Osiyoga XV asrda yoki XVI asrning boshlarida kiraboshlaydilar.
10
Oʽzbek 
xalqining asosini “koʽchmanchi oʽzbeklar” emas, balki Oʽzbekiston hududida uzoq 
asrlar mobaynida murakkab enogenez protsessi orqali shakllangan barcha turk 
aholisi tashkil etadi
11
.
 
S.P. Tolstov Oʽrta Osiyo xalqlarini (tojik, oʽzbek, qozoq, qirg‟iz, 
qoraqolpoq) elat boʽlib shakllanish jarayonining nihoyasiga yetish vaqtini va bu 
jarayon qaysi davlat ichida oʽtganligini taxminiy aniqlaydi
12
. Shundan kelib chiqib 
6
O„sha asar. 5 b. 
7
O„sha asar. 5 b. 
8
O„sha asar. 3 b. 
9
O„sha asar. 20 b. 
10
O„sha asar. 3 b. 
11
Якубовский А.Ю. Ўзбек халқининг юзага келиши масаласи ҳақида T.: ЎзФАН 1941. 13 б. 
12
Шониѐзов К. Ш. Ўзбек халқининг шаклланиш жараѐни. – Т.: “Шарқ”, 2001. 19 б. 


u oʽzbek xalqining etnogenetik jarayoni Qang‟ davlati hududida boshlanganligi va 
Qang‟ davlatining tarkibida va u egallab turgan mintaqalarda oʽzbek xalqining ilk 
ajdodlari yashaganligi, ularning etnik tarkibi va tili bir xilda boʽlmaganligi haqida 
xulosa beradi. Oʽzbek ajdodlarining alohida elat sifatida shakllanish jarayoning 
nihoyasiga yetish vaqtini X – XII asrda, Qoraxoniylar davlati doirasida 
yakunlanganligini ta‟kidlaydi
13
. Hozirgi zamon Oʽrta Osiyo xalqlarining birontasi 
ham qadimgi etnik guruhlarga bevosita borib taqalmaydi. 
Akademik A.A. Semeyonov oʽtgan asrning yarmida shunday yozgan edi: 
“Turk-moʽg‟ul qabilalari Oltin Oʽrdani yaratdilar, ularning koʽpchiligi Oltin 
Oʽrdaning katta urushlarida qatnashgan edi. Oʽshandan boshab ular “oʽzbeklar” 
deb atalib, turk-moʽg‟ul qabilalardan iborat boʽlgan qabilalardan tashkil topgan 
edi. Oʽzbeklarning etnik shakllanishi va davlat sifatida nomlanishi Oʽzbekxon 
bilan bog‟liq boʽlib, bunda uning islom dinini yoyishi katta ahamiyatga ega 
boʽlgan. Fors mualliflarning yozishicha, Oʽzbekxoning fors koʽrfazlariga yurushi 
va doimiy bu hududlar bilan aloqa bog‟lab turushi, fors tilining yoyilishi va 
qabilalarda etnik eralashuvni yuzaga keltirgan”
14
. “Oʽzbek” terminini esa, 
A.A.Semeyonov aynan Oʽzbekxon nomidan kelib chiqqanligini uqtirishga harakat 
qiladi
15

K.Sh. Shoniyozov oʽzbeklarning Oʽrta Osiyo hududidagi eng qadimgi 
ajdodlarini koʽrsatishga muvaffaq boʽldi
16
. U bronza davri va ilk oʽtra asrlardagi 
turli etnik jarayonlarning keng manzarasini gavdalantirish, oʽzbek xalqining 
mahalliy etnik zaminda shakllanganligini isbotlashga muvaffaq boʽldi. Oʽzbek 
13
Толстов С. П. Основные проблемы этногенеза народов Средней Азии. СЭ. 1947. с. 304. 
14
Масов Р. Родившийся на глазах истории (К вопросу образования Узбекской ССР).www.ia-centr.ru 
15
Семенов А. А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шайбани-хана: Материалы по истории 
таджиков и узбеков Средней Азии. Выпуск 1. Труды, том XII, Сталинабад, 1954, с. 4. 
16
Шаниязов К. Ш. Узбеки-карлуки. – Тошкент: наука, 1964. С. 195. Шаниязов К. Ш. К этнической истории 
узбекского народа. – Ташкент. "Фан", 1974. С. 242. Шаниязов К. Ш. К вопросу об участии тюркских 
племен Центральной Азии и Южной Сибири в этногенезе узбекского народа. // Ист. културные контакты 
народов Алтайской язиковой общности. Т. I. М., 1986. С. 70 – 73. О роли карлукского компонента в 
этногенезе узбекского народа. // ОНУ. – 1981. С. 28-37. Шаниязов К. Ш. Қанғ давлати ва қанғлилар. 
Тошкент "Фан", 1990. 168 б. 


xalqi shakllanishining asosiy davrlarini ochib berib, bu etnik jarayonni turli siyosiy 
birlashmalar tizimida bosqichma-bosqich kuzatib, XI asr boshida Qoraxoniylar 
davlatida nihoyasiga yetganligini bayon qildi. Akademik K.Sh. Shoniyozov 
shunday yozadi: “Oʽzbek xalqining etnik tarixi ilk ajdodlari yashagan hudud bilan 
bevosita bog‟liq. Oʽzbek ajdodlari elat boʽlib Oʽrta Osiyoning Markaziy viloyatlari 
Movarounnahrda (Farg‟ona vodiysi ham shuning ichida), Xorazmda, Toshkent 
vohasida, Yettisuvda, Sharqiy Turkistonning g‟arbiy mintaqalarida shakllangan. 
Bu mintaqalar insoniyatning qadimgi madaniyat markazlaridan hisoblanadi. 
Sapollitepa, Chust, Zamonbobo va Xorazm zaminida olib borilgan qazilmalardan 
topilgan materiallardan ma‟lum boʽlishicha, milloddan oldingi II minginchi 
yillarda Oʽrta Osiyoning bir qancha rayonlarida oʽtroq dehqonchilik mavjud 
boʽlgan”
17
. Shunday qilib, muallif miloddan oldingi VI – IV asrlardagi oʽtroq aholi 
va koʽchmanchi sak, massaget qabilalari Oʽrta Osiyo aholisining keyingi asrlardagi 
etnik taraqqiyotiga zamin tayyorlab beradi
18
.
B.A. Litvinskiy oʽzbek xalqining elat boʽlib shakllangan vaqtini XV – XVI 
asrlarda etnik guruhlarning Dashti Qipchoqdan Movarounnahr hududlariga kirib 
kelganligi bilan bog‟laydi va oʽzbek xalqi elat boʽlib (etnik birlik) shakllangan 
davrini XVI asrda deb koʽrsatadi
19

Oʽzbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi masalalari boʽyicha akademik 
A.A. Asqarovning ham ilmiy tadqiqod ishlari ommaga e‟lon qilingan. Uning 
“Некоторые аспекты изучения этногенеза и этнической истории узбекского 
народа” nomli yirik maqolasida tarixiy, arxeologik, etnografik hamda 
adabiyotlarga asoslanib, oʽzbek xalqi etnogenezining birinchi bosqichi eramiz 
boshlaridan boshlangan. Oʽzbek etnogenezining ikkinchi davri esa milodiy VI 
asrning ikkinchi yarmidan boshlangan deb, XIV – XV asrlarni esa bu jarayonning 
taraqqiy etgan davri deb ta‟kidlaydi
20

17
Шониѐзов К. Ш. Ўзбек халқининг шаклланиш жараѐни. – Т.: “Шарқ”, 2001. 103 б. 
18
O‟sha asar 117 b. 
19
Литвинский Б.А. Этногенез и этническая история народов Средней Азии и Казахстана в древности и 
средневековое (теоретические аспекты). М. 1990. С. 32. 
20
Асқаров А.А. Некоторые аспекты изучения этногенеза и этнической истории узбекского народа. С.10. 


Movarounnahr va Xorazmda turkiy etnosning paydo boʽlishi, mavjud 
tasavvurlarga koʽra, Turk xoqonligi yoki antik davrdan emas, balki ancha avval, 
bronza davriga borib taqaladi
21
. X asrning oxiri XI asrning boshlariga kelib, oʽzbek 
xalqi etnogenezi tarixida uning xalq sifatida shkllanishi uchun zarur barcha stink 
belgilar paydo boʽldi
22
. Aniqroq aytganda, ma‟lum yirik hududiy-geografik 
viloyatlarda moddiy va ma‟naviy madaniyat birligi, antropologik tip birligi, turkiy 
etnik asosda tuzilgan, oʽzlikni anglash va hukmron turkiy etnik asos atrofida 
jipslashgan va ikki tillilik belgilari asosida qurilgan siyosiy davlat uyushmasi 
tashkil topdi
23

Tojikiston FA akademigi Raxim Masovning fikriga qaraganda, “oʽzbek” 
terminining yaratilishi va uning shunday nomlanib kelayotganini 1924 yilda paydo 
boʽlgan Oʽzbekiston SSR respublikasi oʽrnini muhim deb ta‟kidlab, bu haqida bir 
qancha mulohaza yuritgan. Muallif oʽzbek etnogenezi bilan bog‟liq fikrda 
Litvinskiyning noilmiy fikrlarini oʽziga ma‟qul koʽrib, bu xususida jiddiy xatolikka 
yoʽl qoʽygan. Uning yozishicha “

oʽzbek etnonimini kelib chiqish tarixi Joʽji 
vorisi Oʽzbekxon qoʽl ostidagi dashti qipchoq qabilalarining birlashuvi bilan 
bog‟liq. Chingizxon avloddan boʽlgan Oʽzbekxon musulmon boʽlgan va oʽzini 
ulusiga musulmon dinini olib kirib tanilgan. Bu ishi bilan u faqat oʽzining qoʽl 
ostidagina emas, balki musulmon oʽlkasida mashhur boʽldi. Uning nufuzi tobora 
ortib borib oʽzlarini “oʽzbekiylar” atay boshlashdi. Shu yoʽl bilan “ozbek” (oʽzbek) 
termini muomalaga kirdi va bu terminni kelib chiqishi Oʽzbekxon nomi bilan 
bog‟liq”
24
.
Bunday noilmiy qarashlarda akademik K.Sh. Shoniyozov fikrlarini oʽrinli 
deb qarasak yanglishmaymiz. Ayrim olimlar jumladan, B.A. Litvinskiy, 
S.P.Polyakovlar Oʽrta Osiyo xalqlarining etnogeneziga va etnik taraqqiyotiga 
beg‟araz qaramaganlar. Ularning nazarida, bu xalqlar sobiq SSSR tarkibidagi 
“qoloq” xalqlar boʽlib, faqat keyingi asrlarda ruslar ta‟siridagina alohida etnik 
21
Асқаров А.А. Ўзбек халқининг этногенези ва этник тарихи. Т.: Университет 2007. 245 б. 
22
O‟sha asar. 250 b. 
23
O‟sha asar. 250 b. 
24
Масов Р. Родившийся на глазах истории (К вопросу образования Узбекской ССР).www.ia-centr.ru 


birlik (elat) boʽlib shakllanganlar
25
. Shunday ekan, Raxim Masovning fikr – 
mulohazalaridan koʽrinib turibdiki, muallif ta‟kidlagan fikrlari, koʽrsatgan vaqtlari 
chuqur ilmiy asoslanmagan, koʽp xolatlarda taxminiy xulosalar tarzda ifodalangan. 
Xulosa oʽrnida ta‟kidlash joizki, insoniyatning qadimgi madaniyat 
oʽchoqlaridan hisoblangan mintaqamiz hududidagi xalqlar ajdodlari (jumladan, 
oʽzbek va tojik) qadim davrlardan shu hududda yashab, bir-birlari bilan har doim 
moddiy va madaniy munosabatlarda aloqa qilib kelganlar. Professor 
A.Yu.Yakubovskiy aytganidek, “…xalq tarixini uning nomi tarixi bilan 

Download 477,55 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
guruh talabasi
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
Ўзбекистон республикаси
pedagogika instituti
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
tashkil etish
O'zbekiston respublikasi
махсус таълим
toshkent davlat
vazirligi muhammad
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
respublikasi axborot
saqlash vazirligi
vazirligi toshkent
bilan ishlash
Toshkent davlat
fanidan tayyorlagan
uzbekistan coronavirus
sog'liqni saqlash
respublikasi sog'liqni
vazirligi koronavirus
koronavirus covid
coronavirus covid
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
vaccination certificate
covid vaccination
sertifikat ministry
Ishdan maqsad
o’rta ta’lim
fanidan mustaqil
matematika fakulteti
haqida umumiy
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
moliya instituti
ishlab chiqarish
fanining predmeti