O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi o. A. Tojiboyeva, N. Baratova, sh. H. G‘aniyev aholiga ijtimoiy yordam ko‘rsatish


Yoshga doir pensiya tayinlash asoslari va uni miqdorini



Download 0.63 Mb.
bet2/11
Sana19.01.2017
Hajmi0.63 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

2.3.Yoshga doir pensiya tayinlash asoslari va uni miqdorini

belgilashning qoidalari

Yoshga doir pensiya shunday pensiyaki, u fuqaroning ma’lum

yoshga etishini va tegishli ish stajini mavjud bo‘lishini zarurligini talab

qilinadi. Yuqoridagi ikkita shart yosh va ish staji pensiya ta’minotiga

zarur bo‘lgan huquqni belgilab beradi, bu shartlardan biri mavjud

bo‘lmasa, fuqaro pensiyaga bo‘lgan huquqini yo‘qotadi.

Yoshga doir pensiya — bu fuqaroning ko‘p yillik mehnatining

ma’lum yoshga yetganida samarasi hisoblanib, pensiyaga chiqqanidan

keyin dam olib, pensiya bilan ta’minlanishini kafolatlaydi.

Har qanday pensiyaning miqdori pensiyaga murojaat qilgan fuqaroning

pensiyaga murojaat qilishdan oldin olgan o‘rtacha oylik ish

haqiga, ish stajining muddatiga bog‘liq bo‘lib, quyidagilardan iborat:

— pensiyaning tayanch miqdori;

— pensiyani ortiqcha ish staji uchun oshirish;

— ustama haqlar.

Pensiyaning tayanch miqdori yoshga doir pensiyaning o‘rtacha ish

haqidan talab qilingan ish stajiga nisbatan hisoblab chiqarilgan qismi

bo‘lib, eng asosiy (tayanch) bo‘lagidir. Pensiyaning tayanch qismi

asosan murojaat qilgan shaxsning o‘rtacha oylik ish haqiga bog‘liq

bo‘ladi.

Pensiyani ish staji uchun oshirish, yoshga doir pensiya miqdorini

ikkinchi bo‘lagi bo‘lib, uni olish huquqiga talab qilingandan ortiq ish

staji mavjud bo‘lgan hollardagina haqli bo‘lish mumkin.

Ustama haqlar — pensiyaga fuqaroning ish staji va ish haqiga bog‘liq

bo‘lmasdan, balki ayrim bir imtiyozlarini hisobga olgan holda qo‘shib

beriladi. Masalan: nogironligi, yolg‘izligi, urush ishtirokchiligi, alohida

xizmatlari va boshqalar.

Yoshga doir pensiyalarning tayanch miqdorini hisoblab chiqarish

Qonunning 26-moddasining «a»-bandiga asoslanib quyidagi tartibda

amalga oshiriladi:

Pensiya miqdorini aniqlash uchun fuqaroning mehnat faoliyatining

ohirgi 10 yildagi ketma-ket kelgan 5 yillik ish haqini 60 oyga bo‘lish

(31-modda) natijasida o‘rtacha 1 oylik ish haqi aniqlab olinadi. Bunda

o‘rtacha oylik ish haqi miqdori kam bo‘lganda yoki ish haqi haqida

ma’lumotlar bo‘lmaganda pensiyaning tayanch miqdori rasmiy

belgilangan eng kam ish haqi miqdoridan, agar o‘rtacha oylik ish haqi

16

miqdori juda ko‘p bo‘lgan hollarda esa pensiya eng kam ish haqining 8



hissasidan ko‘p bo‘lmagan miqdordan aniqlanadi.

Pensiyaning tayanch miqdori o‘rtacha oylik ish haqining 55 foizi

hisobidan aniqlanadi va har qanday holda ham rasmiy belgilangan ish

haqining 100 foizidan kam bo‘lmasligi shart. Hozirgi vaqda bu miqdor

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ish haqi, pensiya, stipendiya

va nafaqa miqdorlarini oshirish to‘g‘risida»gi Farmonda belgilangan

eng kam yoshga doir pensiya miqdoridan kam bo‘lmasligi kerak.

Yoshga doir pensiyalar murojaat qilgan shaxsning Qonunning 7-

moddasida talab qilingandan ortiqcha ish staji mavjud bo‘lganida, har

bir to‘liq ortiqcha 1 yil uchun pensiya hisoblab chiqarilgan ish haqining

1 foizi miqdorida Qonunning 27-moddasining «a»-bandiga asosan

oshiriladi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002-yil 25-yanvardagi

«Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab quvvatlashni

kuchaytirish to‘g‘risida»gi Farmoniga asosan Qonunning 27-moddasiga

o‘zgartirish kiritilib, ortiqcha ish staji uchun belgilangan chegara olib

tashlandi va ortiqcha ish staji qanchaligidan qat’iy nazar barcha yillar

uchun pensiya hisoblab chiqarilgan ish haqining tegishli foizini qo‘shib

beriladigan bo‘ldi.

Misol: Fuqaro Komilova yoshi 55 da. Umumiy ish staji Qonunning

37-38-moddalari bo‘yicha 49 yilni tashkil qiladi. Uning pensiyasining

tayanch miqdori o‘rtacha oylik ish haqining 55 foizi miqdorida bo‘lsa,

ish staji talab qilingandan 49 yil – 20 yil = 29 yil ortiq bo‘lgani uchun

ish stajiga 29 foiz qo‘shimcha beriladi.

Ustama haqlar pensiyaning ish haqi va ish stajiga nisbatan miqdori

aniqlangandan keyin qo‘shiladi.

Qonunning 28-moddasiga asosan quyidagi ustama haqlar belgilangan

bo‘lib, bu ustama haqlarni olish huquqiga ega bo‘lgan shaxslarga

eng kam ish haqiga tegishli foiz miqdorda qo‘shib hisoblanadi:

a) 1-guruh urush nogironlariga — eng kam oylik ish haqining 150

foizi;


b) 2-guruh urush nogironlariga — eng kam oylik ish haqining 125

foizi;


e) 3-guruh urush nogironlariga — eng kam oylik ish haqining 75

foizi;


f) ko‘zi ojizlik bo‘yicha 1 guruh nogironlariga — eng kam oylik ish

haqining 100 fozi;

17

g) 1-guruh nogironlariga — eng kam oylik ish haqining 75 foizi;



h) 2-guruh yolg‘iz nogironlariga — eng kam oylik ish haqining 50

foizi;


i) urush qatnashchilari va ularga tenglashtirilgan shaxslarga — eng

kam oylik ish haqining 50 foizi;

j) Jahon Urushi yillarida mamlakat ichkarisida ishlagan va harbiy

majburiyatni bajargan shaxslarga — eng kam oylik ish haqining 30 foizi;

k) vafoti harbiy xizmat burchlarini bajarish bilan bog‘liq harbiy

xizmatchilarning ota-onalari va xotinlariga(yangi nikohdan o‘tmaganlarga)

— eng kam oylik ish haqining 30 foizi;

l) O‘zbekiston Respublikasi oldida alohida xizmatlari bo‘lgan

shaxslarga — eng kam oylik ish haqining 100 foizidan 150 foizigacha;

m) yoshidan qat’iyy nazar imtiyozli pensiya olish huquqiga ega

bo‘lgan artistlarga — eng kam oylik ish haqining 75 foizi;

n) teatr-konsert tashkilotlari artistlari va badiiy xodimlarga,teatr

va musiqa san’ati ijodiy xodimlari tayyorlovchi o‘quv muassasalarining

professor-o‘qituvchilari va konsertmeystrlariga, Vazirlar Mahkamasi

tomonidan belgilangan ro‘yhatga ko‘ra — eng kam oylik ish haqining 50

foizi.


Yuqorida belgilangan ustama haqlar yoshga doir pensiya to‘liq yoki

to‘liqsiz tayinlanganidan qat’iy nazar barcha turlariga tegishli foizlarda

qo‘shib hisoblanadi.

28-moddada ko‘rsatilgan urush qatnashchilari va ularga tenglashtirilgan

shaxslar O‘zbekiston Respublikasi vazirlar Mahkamasining

249-sonli qarorining 3-ilovasida ko‘rsatilgan bo‘lib, ustama haqni

berishda shu ro‘yhatdan foydalaniladi.

1941-1945-yillarda harbiy majburiyatni bajargan yoki mamlakat

ichkarisida ishlagan shaxslarga ustama haq belgilashda ularning harbiy

bileti yoki ish stajini tasdiqlovchi hujjatlariga asoslanib ustamani berish

masalasi hal qilinadi.Ulug‘ Vatan urushi yillaridaga mamlakat ichkarisidagi

harbiy xizmat yoki mehnat faoliyati tasdiqlangan hollardagina

ustamani qo‘shib berish mumkin.

Ustama haqlar pensiyaga bir yoki bir nechta qo‘shilishi mumkin.

Ustama haq pensioner ishlab turganligidan qat’iy nazar pensiyaga

qo‘shib beriladi.

Qonunning 28-moddasida ko‘rsatilgan ustamalardan tashqari faxrli

unvonga ega bo‘lgan Respublika fuqarolari pensiyasiga qo‘shimcha

qo‘shib berilishi mumkin.Ularni qo‘shish O‘zbekiston Respublikasi

18

Vazirlar Mahkamasining 1993-yil 7-iyundagi «Qalam haqi yoki faxriy



unvonlar uchun qo‘shimchalar miqdorini oshirish to‘g‘risida»gi 274-

sonli qarorida belgilangan.

Qonunning «l», «m» bandlarida belgilangan ustamalar O‘zbekiston

Respublikasi Prezidentining 1995-yil 20-oktyabrdagi «O‘zbekistonda

teatr va musiqa sa’atini yanada rivojlantirish uchun qo‘llab-quvvatlash

va rag‘batlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni bilan

kiritilgan bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

1995-yil 28-oktyabrdagi 415- sonli qarorida «m» bandiga asosan qo‘-

shimcha olish huquqiga ega bo‘lgan teatr-konsert tashkilotlari artistlari

va badiiy xodimlari,teatr va musiqa san’ati ijodiy xodimlari tayyorlovchi

professor-o‘qituvchilari va konsertmeystrlari ro‘yhati ko‘rsatilgan.

O‘tilgan mavzuni mustahkamlash uchun savollar

1. O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy himoya tizimining asosiy

maqsadi nimaga qaratilgan?

2. O‘zbekiston Respublikasi «Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti

to‘g‘risida»gi Qonun qachon qabul qilingan va kimlarga pensiya tayinlashni

ko‘zda tutadi?

3. Qanday pensiya turlarini bilasiz?

4. Yoshga doir pensiya deganda nimani tushunasiz?

5. Umumiy asoslarda yoshga doir pensiya asolari qanday?

6. Pensiya miqdorini aniqlashda nimalar ahamiyatga ega?

7. Nogironlarni ijtimoiy-iqtisodiy muhofaza qilish sohasida mamlakatimizda

qanday choralar ko‘rilmoqda?

8. Nogironlik pensiyasilari qanday asoslarga ko‘ra tayinlanadi?

9. Boquvchisini yo‘qotganlik pensiyasini kimlar olishga haqli?

10. Marhum boquvchi vafotining sababi pensiya tayinlashda qanday

ahamiyatga ega?



Mavzuni mustahkamlash uchun test savollari

1. Hozirgi kunda kuchli ijtimoiy himoya siyosati nima uchun zarur?

a) davlat pensiyalarini turlarini ko‘paytirish uchun:

b) aholini muhtoj qatlamini bozor munosabatlariga o‘tish davrida

ijtimoiy larzalardan himoyalash uchun;

d) respublikada ishsizlikni tugatish uchun;

e) davlat byudjetiga kelib tushadigan tushumlarni miqdorini ko‘paytirish

va davlatni iqtisodiy qudratini oshirish uchun;

19

f) pensiya va nafaqa bilan ta’minlash tizimini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishga.



2. Kuchli ijtimoiy himoya tizimining asosiy maqsadi.

a) muhtoj aholini turmush darajasini yaxshilash;

b) aholini pulni qadrsizlanib borishidan himoyalash;

d) davlatda ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni saqlab qolish;

e) aholini nochor qatlamini ijtimoiy muhofazaga bo‘lgan kafolatli

huquqlarini ta’minlash;

f) hammasi to‘g‘ri.

3. Prezidentimiz tomonidan chiqarilgan «Ish haqi, pensiyalar, stipendiyalarning

miqdorlarini oshirish to‘g‘risida»gi Farmonlarining asosiy

maqsadi nimadan iborat?

a) ijtimoiy himoya mexanizmini o‘zgaruvchan sharoitga mos bo‘lishi

uchun kuchaytirib borish;

b) ishlab chikarish va iqtisodiyotni rivojlantirish;

d) huquqiy madaniyat va huquqiy ongni hozirgi davr talabi darajasiga

etkazish;

e) ta’lim tizimini rivojlantirish;

f) ma’naviyat va madaniy qadriyatlarimizni o‘rganish.

4. Yoshga doir pensiya turlari qaysi javobda to‘liq ko‘rsatilgan?

a) umumiy asoslarda, nogironlik va boquvchisini yo‘qotganlik;

b) umumiy asoslarda va to‘liqsiz ish staji bilan;

d) umumiy asoslarda, to‘liqsiz ish staji bilan, imtiyozli asoslarda,

yoshidan qat’i nazar, umumiy pensiya yoshini 10 yilga qisqartirilib, umumiy

asoslarda pensiya yoshini 5 yilga qisqartirilib;

e) imtiyozli va to‘liqsiz;

f) umumiy asoslarda va muddatidan ilgari.

Test javoblari: 1 2 3 4

b f a d

20

2.4. Nogironlik va nogironlik pensiyalari



tushunchasi

Hozirgi kunda aholining muhtoj qatlamini ijtimoiy himoyasi

davlatimiz olib borayotgan ichki siyosatlarning asosiysi bo‘lib hisoblanadi.

Nogironlar aholining ijtimoiy zaif va yordamga muhtoj tabaqalari

qatoriga kirganligi uchun nogironlarni ijtimoiy-iqtisodiy muhofazalashga

doir bir qancha huquqiy hujjatlar qabul qilingan.

1991-yil 18-noyabrdagi O‘zbekiston Respublikasi «Nogironlarni

ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risida»gi Qonun mustaqillik e’lon qilingandan

keyingi ilk qadam bo‘lib, keyinchalik «Fuqarolarni sog‘ligini

saqlash to‘g‘risida»gi qonun va boshqa qarorlar va Davlat Dasturlari

qabul qilindi.

«Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risida»gi qonunning 1-

moddasida «Nogiron» tushunchasini ta’rifi berilgan, unga ko‘ra «Jismoniy

va aqliy nuqsonlari borligi tufayli turmush faoliyati cheklanganligi

munosabati bilan ijtimoiy yordam va ijtimoiy yordam va

himoyaga muhtoj shaxs, nogiron hisoblanadi.

Shaxsning turmush faoliyatini cheklanganligi uning o‘ziga-o‘zi

xizmat qilish, yurish, yo‘lni topa bilish, muloqat qilish, o‘z hattiharakatlarini

nazorat qilish, shuningdek mehnat bilan shug‘ullanish

qobiliyati yoki imkoniyatini to‘la yoki qisman yo‘qotganligida ifodalanadi

».

Demak, yuqoridagilardan xulosa qilish mumkinki,nogironlik ya’ni



ishga yaroqsizlik holati turli sabablar asosida kelib chiqishi mumkin. Bu

holatlar, aqliy zaiflik, ko‘zi ojizligi, harakat organlarining ishlamasligi,

kar-soqovligi yoki boshqa sabablar oqibatida o‘z-o‘zini idora

qilishi, harakat qilishini qiyinlashib qolishidan iborat.

Surunkali kasallik bilan qiynalgan yoki anatomik kamchiliklari

bo‘lgan shaxslarga, shu kasallik va kamchiliklar organizm faoliyatini

bo‘zib, kasbiy mehnatni bajarishga halaqit beradigan va davolansa ham

barqaror tus oladigan hollarda nogironlik belgilanadi.

Mehnat qobiliyatining turg‘un darajada buzilishi natijasida bemorning

kasbiy mehnatini uzoq muddatga to‘xtatishga yoki mehnat sharoitini

birmuncha o‘zgartirishga olib keladigan holatlar nogironlikni

belgilash uchun asos bo‘ladi. Nogironning ishida bir oz o‘zgarish qilish

yoki uni yyengillatish malakasini yo‘qolishi yoki pasayishiga, yo

bo‘lmasa mehnat hajmining keskin qisqarishiga olib keladi.

21

O‘zbekiston Respublikasida nogironlikni oldini olish va nogironlarni



reabilitatsiya qilish maqsadida bir qancha tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Nogironlarni o‘qitish, ishga joylashtirish, ularga imtiyozlar belgilash,

ularga ijtimoiy yordam berish yo‘li bilan ularning kamol topishlari,

ijodiy ishlab chiqarish imkoniyatlarini hamda qobiliyatlarini namoyon

qilishlari uchun zarur shart-sharoit yaratish ana shunday olib borilayotgan

tadbirlardir.

Mehnat qobiliyatini yo‘qotish darajasiga qarab, nogironlik 3

guruhga bo‘linadi.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 17-

iyuldagi 328-sonli va 1994-yil 23-iyundagi 317-sonli qarorlari asosida

nogironlik guruhlari quyidagi tartibda belgilanadi.

Nogironlikni 1-guruhini belgilash uchun organizm faoliyatining

buzilishi natijasida nogiron o‘ziga o‘zi xizmat qila olmasligi va boshqalarning

doimiy yordamiga muhtojlik sezishi asos bo‘lib hisoblanadi. 1-

guruh nogironligi salomatlik holatini vaqtincha yomonlashuvi tufayli

tasodifiy, onda-sonda xizmat ko‘rsatish yoki parvarishlashga emas,

balki har kuni, muntazam xizmat ko‘rsatish, yordam berishga muhtoj

bo‘lib qoladilar.

1-guruh nogironligini belgilash uchun asos birinchidan, mehnat

qobiliyatini doimiy yoki uzoq muddatga yo‘qotganligi, boshqalarning

yordamiga muhtojligi bo‘lsa, ikkinchidan, organizm mutlaqo ishlamasligi

ko‘rinib turishi va boshqalarning yordamiga muhtojligi yoki

yordamiga qaramay maxsus yaratilgan sharoitlarda mehnat faoliyatini

ayrim turlariga moslasha olishi mumkinligi (uyda, maxsus sexlarda

ishlashi) hisoblanadi.

Nogironlikni 2-guruhini belgilash uchun organizm faoliyatining

birmuncha buzilishi, biroq boshqa kishilarning yordamiga muhtojlik

sezmaydigan, ammo yo maxsus yaratilgan sharoit tufayli alohida

mehnat turlari to‘g‘ri keladi, yoki boshqa doimiy yoki uzoq muddatga

yo‘qotishiga olib keladigan holatlar asos bo‘ladi.

Nogironlikni 2-guruhi birinchidan, mehnat qobiliyatini doimiy

yoki uzoq muddatga yo‘qotgan, lekin birovlarning yordamiga muhtoj

bo‘lmagan shaxslarga, ikkinchidan, mehnat faoliyati ta’siri ostida

salomatligi yomonlashganligi tufayli barcha ish turlari uzoq muddatga

to‘g‘ri kelmaydigan, uchinchidan og‘ir surunkali kasallik bilan

og‘rigan, tayanch-harakat a’zolarida murakkab nuqsonlari bor,

22

ko‘rish qobiliyati ancha yo‘qolgan, mehnat qilish zararli bo‘lmay,



maxsus yaratilgan sharoitlarda ishlashi mumkin bo‘lgan shaxslarga

belgilanadi.

3-guruh nogironligi uzluksiz kasallik yoki tanadagi anatomik

kamchiliklar tufayli mehnat qobiliyati pasayganda belgilanadi. Bu

nogironlik belgilangan shaxslar yengil ishlarda ishlashlari mumkin

bo‘lib, ayrim hollarda 3-guruh nogironligi belgilanganda, xodimni

yengilroq ishga o‘tkazish zarurligi belgilanadi.

TMEKlar haqidagi Nizomning 41- moddasiga asosan nogironlikni

quyidagi sabablari belgilanadi.

Umumiy kasallik — bu nogironlik shaxs organizmining kasallanishi,

mehnat faoliyati va burchi bilan bog‘liq bo‘lmagan holdagi baxtsiz

hodisa natijasida mayiblanishi, jarohatlanishi, kontuziya olishi natijasida

kelib chiqadigan holatdir.



Mehnatda mayiblanish — mehnat faoliyatini bajarish bilan bog‘liq

holdagi mayiblanish, jarohatlanish natijasida kelib chiqadi.



Kasb kasalligi — ishlayotgan kasbining inson salomatligiga ta’siri

tufayli vujudga keladi.



Harbiy xizmat vazifalarini bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan nogironlik

— harbiy xizmat vazifalarni bajarish vaqtidagi yaralanish,

kontuziya, shikastlanish, kasallanish natijasida paydo bo‘lib, bu

frontdagi nogironlik, urush harakatlarida qatnashgan nogironlik,

baynalminal burchini bajarish vaqtidagi nogironlik va boshqalar

bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil

11-mayda qabul qilingan 249-sonli qarorining 2- ilovasiga asosan

urush nogironlari va ularga tenglashtirilgan shaxslar nogironligi deb

yuritiladi.

Harbiy xizmatni o‘tayotganda sodir bo‘lgan nogironlik — harbiy

xizmatni o‘tash davriga to‘g‘ri kelib, nogironlikni kelib chiqish sababi,

kasallanish, mayiblanish, jarohatlanish, yaralanish harbiy xizmat

vazifalarini bajarish bilan bog‘liq bo‘lmay, armiya nogironlari deb

yuritiladi.

Bolalikdan nogironlik — tug‘ma yoki 16 yoshga to‘lguncha bo‘lgan

vaqtidagi kasallanish, mayiblanish tufayli nogiron bo‘lib qolganda

belgilanadi.

Nogironlik guruhlari va sabablari Tibbiy mehnat ekspertiza komissiyalari

tomonidan belgilanadi.

23

2.5. Nogironlik pensiyasini tayinlash



shartlari

O‘zbekiston Respublikasi «Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti

to‘g‘risida»gi Qonunining 1-moddasiga asosan ish stajiga ega bo‘lgan

fuqarolargina davlat pensiyasi olish huquqiga egadirlar. Nogironlik

pensiyasi tayinlashda esa, pensiya mehnat qobiliyatini yo‘qotilishi

munosabati bilan belgilanadi. Demak nogironlik pensiyasini tayinlash

uchun zarur shart birinchidan, TMEK tomonidan nogironlik guruhini

belgilanishi bo‘lib pensiyaning miqdori mehnat qobiliyatini yo‘qotish

darajasiga bog‘liq.

Nogironlik pensiyasi nogironlik qachon boshlanganligidan, ish

davridami, ishga kirgunga qadarmi, uni tugatgandan keyinmi qat’iy

nazar tayinlanadi.

Agar nogironlik mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligi tufayli

sodir bo‘lsa, pensiya ishining davomiyligidan qat’iy nazar tayinlanadi.

Chunki nogironlikning bu turlari yuqorida ko‘rsatilgan mavzularda

ko‘rsatib o‘tganimizdek, mehnat faoliyati bilan yoki u bilan tenglashtirilgan

faoliyat bilan bog‘liq bo‘lgan holda sodir bo‘ladi. Shuning

uchun bu sababli nogiron bo‘lgan shaxslarga pensiya tayinlash uchun

ish stajini kam yoki ko‘pligi emas, umuman ish staji bo‘lmagan

hollarda ham nogironlik pensiyasi tayinlanishi mumkin. Mehnatda

mayiblanish va kasb kasalligi tufayli nogironlik pensiyasi tayinlashda

nogironning yoshi va stajining ahamiyati yo‘q.



Misol: Arizachi ayol mehnatda mayiblanganlik bo‘yicha 2-guruh

nogironi deb tan olingan. Yoshi 34 da, hech qayerda ishlamagan.

Qo‘shnisinikida yong‘in sodir bo‘lganida, uning uyida qolgan bolalarini

qutqarish vaqtida kuyib nogiron bo‘lib qolgan. Ayol fuqarolik burchini

bajarish chog‘ida nogiron bo‘lib qolganligi uchun ish stajidan qat’iy

nazar unga nogironlik pensiyasi tayinlanadi.

Nogironlik umumiy kasallik tufayli sodir bo‘lgan bo‘lsa, nogironlik

pensiyasi tayinlashda nogironning yoshiga nisbatan quyidagi jadvaldagidek

ish staji talab qilinadi.

Agar nogironlik umumiy kasallik tufayli sodir bo‘lgan bo‘lsa,

yuqorida ko‘rsatilganidek, nogironning yoshi yuqori bo‘lgan sari talab

qilinadigan ish staji ham oshib boradi.

24

Yoshi Ish staji



(yil hisobida)

23 yoshga qadar 2

23 yoshdan 26 yoshga qadar 3

26 yoshdan 31 yoshga qadar 5

31 yoshdan 36 yoshga qadar 7

36 yoshdan 41 yoshga qadar 9

41 yoshdan 46 yoshga qadar 11

46 yoshdan 51 yoshga qadar 14

51 yoshdan 56 yoshga qadar 17

56 yosh va undan yuqori 20

Umumiy kasallik bo‘yicha pensiya tayinlashda ba’zan nogironlik

boshlangan vaqt ahamiyatga ega bo‘ladi. Agar umumiy kasallik bo‘-

yicha nogironlik 20 yoshga to‘lguncha ish davrida yoki uni to‘xtatgandan

keyin boshlangan bo‘lsa, nogironlik pensiyasi pensiyaga murojaat

qilgan vaqtdan qat’iy nazar, mehnat staji talab qilinmasdan

tayinlanadi.



Misol: Arizachi 17 yoshida ishga kirgan va 6 oy ishlagandan keyin

kasalligi tufayli ishdan bo‘shagan. TMEKka esa 28 yoshida murojaat

qilgan. TMEK unga 2-guruh nogironligini belgiladi va nogironlikning

boshlanishini 18 yoshida deb ko‘rsatdi. Unga 26 yoshida 5 yil ish staji

talab qilinishiga qaramay, 20 yoshga to‘lgunicha nogiron bo‘lganini

hisobga olib ish stajidan qat’iy nazar pensiya tayinlanadi.

Mehnat qobiliyatini 20 yoshga kirgunicha, biroq mehnat faoliyati

boshlangunga qadar yo‘qotgan shaxslarga, shuningdek bolalikdan

nogironlarga, nogironlik bo‘yicha pensiya tayinlash to‘g‘risidagi

masalani hal qilishda ularga 2 yillik ish staji talab qilib tayinlanadi.

O‘qish davrida nogiron bo‘lib qolgan shaxslarga, 23 yoshgacha

nogiron bo‘ldib qolgan fuqarolarga kamida 2 yil ish staji mavjud

bo‘lganida nogironlik pensiyasi tayinlanadi.

Agar mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligi tufayli nogironlik

pensiyasini olayotgan shaxs, keyinchalik umumiy kasallik bo‘yicha

nogiron deb tan olinsa, nogironlik pensiyasi, umumiy kasallikka

25

o‘tkazilishi uchun nogironni oxirgi nogironlik belgilangan vaqtdagi



yoshiga nisbatan ish staji talab qilib tayinlanadi.

Misol: 10 yildan beri 3-guruh mehnatda mayiblanish bo‘yicha

nogironlik pensiyasi olayotgan fuqaro TMEK tomonidan 45 yoshida 2-

guruh umumiy kasallik bo‘yicha nogiron deb tan olindi. Unga umumiy

kasallik bo‘yicha nogironlik pensiyasi birinchi bor nogironlik belgilangan

vaqtdagi yoshiga nisbatan ish staji talab qilib tayinlanadi. 35 yoshida 7

yil ish staji talab qilinadi, chunki nogironlik davrida uning ish staji

bo‘lishi shart emas.

Nogironlik pensiyalari miqdori nogironning ish staji, nogironlik

guruhi, o‘rtacha oylik ish haqi miqdori va boshqa imtiyozlarga bog‘liq.

Qonunning 25-moddasiga asosan pensiya miqdori quyidagilardan

iborat: pensiyaning tayanch miqdori; ish staji uchun oshirish; ustama

haqlar.


1-2-guruh nogironlariga nogironlik pensiyasi uchun- pensiyani

hisoblab chiqarish uchun olinadigan o‘rtacha oylik ish haqining 55

foizi, lekin eng kam ish haqining 100 foizidan kam bo‘lmagan miqdorda

aniqlanadi. (Bu miqdor hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasi

Prezidenti Farmonlarida ko‘rsatilgan eng kam yoshga doir pensiya

miqdoridan kam bo‘lmasligi kerak).

Pensiyaning tayanch miqdorini aniqlashda olinadigan o‘rtacha oylik

ish haqi eng kam oylik ish haqini 8 hissasidan oshmasligi, o‘rtacha ish

haqi kam bo‘lgan hollarda pensiya eng kam ish haqidan hisoblab

chiqarilishi kerak, lekin har qanday holda ham pensiyaning tayanch

miqdori belgilangan eng kam miqdordan kam bo‘lmasligi kerak.

3-guruh nogironlariga nogironlik pensiyasi uchun pensiyani hisoblab

chiqarish uchun olinadigan o‘rtacha oylik ish haqining 30 foizi, lekin

eng kam oylik ish haqining 50 foizidan kam bo‘lmagan miqdorda

hisoblanadi.

To‘liq ish staji bilan nogironlik pensiyasi tayinlashda nogironlik

sababidan qat’iy nazar nogironning yoshiga nisbatan talab qilingandan

ortiqcha har bir to‘liq yil uchun pensiya miqdori quyidagicha oshiriladi.

1-2-guruh nogironlariga nogironlik pensiyalari — pensiyani hisoblab

chiqarish uchun olinadigan o‘rtacha oylik ish haqining 1 foizi miqdorida;

3-guruh nogironlariga nogironlik pensiyalari — pensiyani hisoblab

chiqarish uchun olinadigan o‘rtacha oylik ish haqining 0,5 foizi

miqdorida oshiriladi.

26

Nogironlik pensiyalariga ustama haqlar eng kam ish haqiga nisbatan



foiz miqdorlarda aniqlanib, uni belgilash uchun nogironni tegishli

nogironlik guruhi va sababiga yoki boshqa imtiyozlarga ega bo‘lishidir.

Qonunning 28-moddasida ustama haqlar belgilangan bo‘lib, nogiron

bir vaqtning o‘zida bu ustamalarning 1 tasi yoki bir nechtasini

olish huquqiga ega bo‘lishi yoki umuman ustama haq berilmasligi ham

mumkin.


Nogironlik pensiyalari Qonunning 47-moddasiga asosan quyidagi

muddatlarda tayinlanadi.

Nogironlik pensiyasi agar nogironlik belgilangan kundan boshlab 3

oy ichida pensiya so‘rab murojaat etilgan bo‘lsa, TMEK nogironlik

belgilagan kundan e’tiboran tayinlanadi. Nogironlik belgilangan kun

TMEK ma’lumotnomasida ko‘rsatiladi.

Nogironlik pensiyalari 60 yoshdan oshgan erkak va 55 yoshdan

oshgan ayollarga umrbod muddatga tayinlanadi. Ularni qayta ko‘rikdan

o‘tkazish ularning arizasiga binoan amalga oshiriladi. Boshqa nogironlarga

nogironlik pensiyasi TMEK ma’lumotnomasida ko‘rsatilgan muddatgacha

tayinlanadi, muddat tugagandan keyin nogiron qayta ekspertiza

ko‘rigidan o‘tishi shart.

Qayta ko‘rikdan o‘tish nogironlik muddati tugashidan oldingi oyda

amalga oshiriladi va pensiya to‘lovi qayta davom ettiriladi. Agar kechikib

TMEK ekspertizasidan o‘tilsa va nogironlik guruhi o‘zgarib pensiya qayta

hisoblanishi kerak bo‘lsa, nogironlik pensiyasi murojaat qilgan oydan

keyingi oyning birinchi chislosida pensiya qayta hisoblanadi. Agar

TMEKdan o‘tish muddati uzrli sabablarga ko‘ra o‘tkazib yuborilgan

bo‘lsa va u yana qayta nogiron deb tan olinsa, pensiya to‘xtatilgan

kundan ko‘rikdan o‘tkazilgan vaqtgacha bo‘lgan muddat uchun ham

pensiya to‘lanadi. Shu vaqt uchun pensiya statsionarda davolanishda

bo‘lgan kunlaridan tashqari kunlarga (komandirovka, turar joyidan

uzoqda ta’tilda, tabiiy ofatlar, oilasidagi biror uzrli sabablar) ko‘pi

bilan 1 oy muddatga to‘lanadi. Bunda keyingi nogironlik guruhi avvalgi

nogironlik guruhidan past yoki yuqori bo‘lsa, pensiya avvalgi nogironlik

guruhi bo‘yicha to‘lanadi.




Download 0.63 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik