Noorganik kimyo


II- bob 2.1 Asosiy qism: Alyuminiy haqida ma’lumot



Download 64.57 Kb.
bet4/13
Sana15.05.2021
Hajmi64.57 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
II- bob 2.1 Asosiy qism: Alyuminiy haqida ma’lumot

Alyuminiy – Mendeleyev kimyoviy elementlar davriy jadvalining III davr III A guruh elementi. Kimyoviy belgisi - Al . Alyuminiy tabiatda sof holda uchramaydi , uning eng ko’p uchraydigan birikmalari : alyumosilikatlar (mas , tuoroqning asosiy qismi bo’lgan alyumosilikat , kaolin , andaluzit , alunit minerali ) , korund (Akyuminiy oksidi ) va boksit. O’zbekistonda shulardan kaolin (Toshkent viloyati) va Boksit ( Navoiy va Farg’ona viloyatlari ) da topilgan. Alyuminiy giltuproq (AO) ni kriolit (N) bilan suyuqlantirilib, elekroliz qilish yo’li bilan olinadi. Giltuproq asosan Boksiddan olinadi. O’zbekistonda Angren kaolinidan ham giltuproq olish mumkinligi aniqlangan. Alyuminiy kumushday oq metall , allotropiya shakl o’zgarishlari yo’q .

Tartib raqami-13, atom massasi-26.9815, “alyuminiy” so’zi lotinchadan olingan bo’lib “achchiqtosh” degan ma’noni anglatadi. U yer qobig’ida faqat kimyoviy birikma sifatida uchraydi. Pliniy afsonasiga ko’ra imperator Tiberiy (eramizdan avvalgi 14-37-yillar) saroyiga bir kuni bir temirchi keladi va tashqi ko’rinishi kumush kabi, lekin anchayin yengil metall parchasini sovg’a qiladi. Imperator undan buni qayerdan olganini so’raganida, usta unga tuproqdan ajratibolganini aytadi. Imperator esa ushbu metall savdoda qo’llaniladigan oltin va kumush qadriga zarar yetkazmasligi uchun ushbu ustani qatl qildiradi. Hozirda ma’lum bo’lgan eng qadimgi alyuminiy predmet bu Xitoy generali Chou-chou kamarining biriktiruvchi qismidir. Hamfri Deyvi ushbu elementni “Alyuminiy” deb atagan. Birinchi bo’lib Hans Ersted 1825-yilda metall holidagi alyuminiyni laboratoriyada ajratib olishga muvaffaq bo’lgan.

Alyuminiy barcha barqaror birikmalarida III valentli, yuqori temperaturada ba’zan I, kamdan-kam hollarda II valentli bo’lishi mumkin. Alyuminiy sirka, vino, limon kislotalari va boshqa organik moddalar ta’siriga turg’un. Alyuminiy kislorod bilan tez birikadi va zich oksid parda hosil qiladi va bu parda uni zanglashdan, turli moddalar ta’siridan saqlaydi.Alyuminiy kukuni shiddat bilan yonadi, yuqori temperaturada galogenlar hilan birikadi va alyuminiy ftorid, xlorid, bromid, yodid, astatid, oltingugurt bilan birikib sulfid, azot bilan nitrid, uglerod bilan karbid hosil qiladi. Shuningdek, alohida usulda alyuminiy bilan vodorod birikmasi- alyuminy gidrid olishmumkin. Juda suyultirilgan hamda konsentrlangan nitrat nitrat kislota alyuminiyga ta’sir etmaydi(sirtida darhol hosil bo’lgan oksid pardasi uni saqlaydi), suyultirilgan va konsentrlangan sulfat kislotada alyuminiy qisman eriydi. Vodorod xlorid alyuminiyga kuchliroq ta’sir etadi, ortofosfat kislota ta’sir etmaydi. Alyuminiyning ko’pgina tuzlari suvda yaxshi eriydi va gidrolizlanib, kislotali reaksiya ro’y beradi. U ishqorlarda ham yaxshi eriydi, bunda alyuminatlar hosil bo’ladi.

Alyuminiyning ahamiyatli birikmalaridan biri- alyuminiy nitrat tuzidir. Alyuminiy rangsiz, hidsiz, havoda tutovchi kristall modda. Suvsiz holatdagi alyuminiy nitrat tuzi kuchli gigroskopik xossaga ega bo’lib, u havo tarkibidagi suv bug’larini yutadi. Ushbu modda suvda, shuningdek, organik xususiyatga ega bo’lgan qutbli erituvchilarda juda ham yaxshi eriydi.

Barqaror izotopining massa soni 27 ( u tabiiy alyuminiyning 100 % ini tashkil etadi )Elektron konfiguratsiyasi KL 3.

Alyuminiy tarqalganligi jihatidan barcha metallar orasida birinchi, umuman barcha elementlar ichida esa uchinchi o’rinni egallaydi . Alyuminiy tabiatda faqat birikmalar holida uchraydi. Uning 250 dan ortiq minerali ma’lum ; ularning 100 dan ortig’i alyuminiyli silikatlardir. Yer qobig’i massasining 8.8 foizini tashkil qiladi. Yerning yuqori qatlamini shakllantiruvchi atomlarning har yigirmatasidan bittasi alyuminiy atomidir. . Alyuminiy kimyoviy jihatdan juda aktiv metal bo’lib, u tipik amfoter element sanaladi. Hamfri Deyvi ushbu elementni “Alyuminiy” deb atagan. Birinchi bo’lib Hans Ersted 1825-yilda metall holidagi alyuminiyni laboratoriyada ajratib olishga muvaffaq bo’lgan.


Download 64.57 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
davlat pedagogika
guruh talabasi
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
samarqand davlat
toshkent davlat
navoiy nomidagi
nomidagi samarqand
ta’limi vazirligi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
matematika fakulteti
tashkil etish
Darsning maqsadi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
Ўзбекистон республикаси
Alisher navoiy
bilan ishlash
fanining predmeti
Nizomiy nomidagi
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
fizika matematika
maxsus ta'lim
fanlar fakulteti
sinflar uchun
universiteti fizika
o’rta ta’lim
ta'lim vazirligi
Toshkent axborot
махсус таълим
haqida umumiy
Referat mavzu
ishlab chiqarish
tibbiyot akademiyasi
pedagogika fakulteti
umumiy o’rta
Samarqand davlat