Nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti



Download 3.31 Mb.
bet7/15
Sana15.01.2017
Hajmi3.31 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15
«Musiqa risolasi»da «Musiqa iloxiy sirlarga ega, shu bois u, faqat tanlangan insonlargagina tushunarlidir», deb ta’kidlanadi.

Umuman, XVI asr ohiri — XVIII asr mobaynida О‘rta Osiyoda uch honlikning yuzaga kelishi musiqa san’atida, aniqrog‘i, ijrochilik va ijodchilikda mahalliy xususiyatlar ustuvorlashishiga olib keladi. Natijada Buhoro, Xorazm, Farg‘ona - Toshkent maqomlari shakllanadi.

О‘tmish allomalarimiz, ijodkorlarimiz musiqa san’atining jamiyatdagi, inson hayotidagi о‘rni haqida kо‘plab ijobiy fikrlarni yozib qoldirganlar. Musiqa insonning turli kayfiyatlarini, jumladan, kо‘tarinkilik, shodlik, zavqlanish, g‘amginlik, xavf-qо‘rquv va boshqa holatlarini о‘zida mujassamlashtiradi. Musiqaning ushbu ifodaviy-tasviriy imkoniyatlari qadimgi yunon olimlari, Sharq mutafakkirlari, tasavvuf arboblari va boshqalar tomonidan yuqori baholangan, sharhlangan va ilmiy tadqiq qilingan. Musiqada asosiy vosita kuy, ohang, navo hisoblanadi. Musiqa va unga bastalangan g‘azal qо‘shiq deyiladi. Musiqa qadim-qadimdan, har qanday sharoitda ham insonlar hayotining, kundalik turmush tarzining ajralmas tarkibiy qismi bо‘lib kelgan. Barcha davrlarda ham uning ilohiy iste’dod va qobiliyat sohiblari yetishib chiqqanlar. Chunki musiqa insonni hayotga, yashashga, mehnatga, ezgu orzu-niyatlarga, umuman barcha yaxshiliklarga yetaklaydi. Yurtimizda barcha о‘tgan tarixiy davrlarda musiqa-qо‘shiqchilik ajdodlarimiz madaniy hayotining muhim qirrasi bо‘lgan. Aynan bu davrda ham ushbu ijod yо‘nalishining mashhur namoyandalari bilan bir qatorda, uning nazariy tomonlarini, ildizlarini, tahlilini bayon etgan bir qator nazariyotchilari ham yetishib chiqib, samarali ijod qilganlar va madaniyatimiz xazinasiga bebaho hissa qо‘shganlar. Tarix - о‘tmish kо‘zgusi deydilar. Aynan shu maqsadda quyida ushbu soha ijodkorlari nomlari, faoliyatlari haqidagi ayrim ma’lumotlarni umumlashtirishga va о‘quvchilar e’tiboriga havola etishga harakat qildik.


Ali Jо‘n Noyi (XV-XVI asrlar). Marvlik sozanda-bastakor, mashhur nay ustasi. Jо‘n - uning tahallusi bо‘lib, quduq kavlovchi ma’nosini beradi. Marv hukmdori Qozoqxon saroyida yashab ijod etgan. Musiqa ilmini shu yerda ustozlardan va о‘zi ham maxsus shug‘ullanib о‘rgangan. О‘zbek musiqasi tarixida о‘zining qator peshrov va naqshlari bilan mashhur bо‘lgan.
Amir Ali Akbar Samarqandiy (XVI asr). О‘zbek sozanda-bastakori. «Ilmi Odob», «Ilmi Axloq» asarlarining muallifi. San’at sohasida juda kо‘p savj va naqshlar bastalagan. Ustoz murabbiy sifatida о‘z davrining taniqli, mashhur sozandalaridan Mahdumzodai Xorazmiy, Darvesh Bо‘zgala, Miri Xokiy, Mavlono Pirmuhammad Kulol, Ustod Tо‘lak Naiy, Ustod Abdusattor Qonuniy, Ustod Arabiy Navoiy, Mahdumzodai «kotib» kabilarni tarbiyalab yetishtirgan.
Darvish Shayxim Qalandariy (XVI asr-Xirot-Balx). Sozanda, xonanda, bastakor. Darveshali Changiy uning san’atini ta’riflab, «Navo dashtining xushxon bulbuli»1 deb atagan. Uning musiqaga oid yaratgan asari bizgacha yetib kelmagan. Lekin, ustoz san’atkorlar Abdulloh Naiy, Hofiz Qonuniy, Ustod Ilyos Naiy, Ustod Poyondai Qobuziy, Ustod Muhammad Surnaiy, Usto О‘zbek G‘ijjakiylar uning asariga yuksak baho berganliklari haqidagi ma’lumotlar mavjud.
Darvish Bо‘zgala (XVI asr-Samarqand). Sozanda, xonanda, xalq bastakori. Darvishali Changiyning «Tuxfai us-surur» risolasida Darvish Bо‘zgalaning kо‘plab kuylar bastalagani hamda yuksak mahorat egasi bо‘lganligi ta’kidlangan.
Darvish Maqsud Andijoniy (XV asr oxiri-XVI asr boshlari. Buxoro). Sozanda, bastakor. Xirotlik mashhur san’atkor, Axiyi Xiraviyning shogirdi. Musiqiy iste’dodi Xirotda kamolga yetgan. Muhammad Shayboniyxon Xirotni egallagach, Hofiz Ushshoqiy, Xoja Boboyi Changiy, Xoja Xamzai Toshkandiy, Hofiz Miroqiy Buxoriy va Hofiz Boqiy Rudiy kabi mashhur san’atkorlar bilan birga Darvish Maqsudni ham Buxoroga olib ketgan. Darvishali Changiyning musiqa risolasida keltirilishicha, Darvish Maqsud Jomiyning kо‘pgina g‘azallariga savj va naqshlar bastalagan.
Zaynulobiddin Husayniy (XV asr II yarmi-XVI asr boshlari. Xirot). Musiqa nazariyotchisi, bastakor, sozanda va shoir. «Ixlosiya» madrasasida riyoziyot, falsafa, musiqa nazariyasi va badi’ ilmidan tahsil olgan. «Qonun» (Zamonaviy adabiyotda «Qonuni ilmi va amali musiqiy» - «Musiqa ilmi va amaliy qonunlari») asarini yozgan. Asar Navoiyga bag‘ishlangan qasida va 24 bobdan iborat. Risolaning yagona nushasi О‘zR FA SHI da saqlanadi. Asarda muallif о‘zi yashagan davr musiqa san’atining nazariy va amaliy masalalarini yoritadi. Unda 12 maqom, ovoza va shо‘ba tushunchalariga qator aniqliklar kiritilgan. Risola oxirida cholg‘u sozlariga ham ta’rif berilgan. Asar musiqa nazariyasi va amaliyoti bо‘yicha qimmatli manbadir.
Omonnisoxonim Nafisiy (1534-1567. Sharqiy Turkiston). Uyg‘ur maqomshunosi, shoira, xattot. Yoshligidan sato va tanbur chalishni о‘rgangan. Yorkend xoni Abdurashidxonning rafiqasi. Bu esa uning musiqashunos olima, shoira, usta xattot bо‘lishiga va xonlik madaniyati rivojiga katta hissa qо‘shishiga imkon bergan. Nafisiy xotin-qizlarga nasihat mazmunidagi «Axloqi jamila», san’at va xattotlikka oid «Shuruh ul- qulub» («Qalblar sharhi») nomli asarlar yozib qoldirgan. Shuningdek, 12 maqomni tiklash ishiga hissa qо‘shgan.
Mavlono Boqi Jarroh - XVI asrda Shayboniy hukmdorlardan Samarqand xoni Saidxon davrida Samarqandda yashab ijod etgan mashhur san’atkor, yoqimli ovoz sohibidir. Tabib, sozanda, bastakor. Boqi Jarroh boshqa tengqur va davrdosh qо‘shiqchi va hofizlardan ovozining dardliligi va shiraliligi bilan ajralib turgan. U mashhur musiqa nazariyotchisi Najmiddin Kavkabiy - Buxoriyning qobiliyatli shogirdi bо‘lgan. О‘zi ham bir qancha musiqa asarlarini (Rost va Navo maqomlari hamda Segoh shо‘basi asosida peshrav, naqsh va amallar) yaratgan. Hukmdor Saidxon bu san’atkorga alohida mehr va hurmat bilan munosabatda bо‘lib, unga ijod bilan shug‘ullanishi uchun homiylik qilgan. Boqi ayni vaqtda tajribali jarroh ham bо‘lgan. Umrining oxirlarida Xisor hokimi Temurxon saroyida ijod qilgan.
Xoja Mahmud ibn Ishoq Shahobiy (XVI asr). Shayboniylardan bо‘lgan Ubaydullaxon saroyida xizmat qilgan yetuk musiqachi. U dutor chalishda tengi yо‘q qobiliyatga ega bо‘lgan. Shahobiy mashhur musiqa va xattotlik ustozi Mir Ali Kotibning shogirdi bо‘lib, xattotlik san’atini ham yaxshi egallagan. Shu bois uchun musiqachilik bilan bir vaqtda xattotlik bilan ham shug‘ullangan.
Mavlono Husayn Oxun (XVI asr). Abdullaxon davrida yashab ijod etgan yetuk olim, mashhur musiqachi. Turkistonda tug‘ilib, Buxoroda ijodiy faoliyatini yuritgan. Uni serqirra bilimlar sohibi bо‘lganligidan davrdoshlari о‘z davrining Aflotuni va Buqrot hakimi deb sanashgan. San’atda, xususan musiqada о‘z davrdoshlarining eng peshqadami bо‘lgan. Hakimlikda ham, musiqachilik sohasida ham kо‘plab yetuk shogirdlar tarbiyalagan. Ulardan Mavlono Mahmud Gilyaniy, Poyondiy Muhammad Miyonqal’iy, Ali Dо‘st kabi musiqa ustalari о‘z davrining mashhurlari bо‘lganlar.

U shuningdek, yirik shoir ham edi. Kо‘pgina savt, amal, taronalarga о‘zi g‘azal yozib kuyga solgan.


Mavlono Qosimiy Kohiy (XVI asr–Samarqand). Bu kishining davrdoshlari unga olimlarning «yetugi», «davrning nodiri» deb yuqori baho berganlar. Kohiy nihoyatda yoqimli, shirali ovoz sohibi bо‘lganligi uchun tez orada mashhur bо‘lib ketgan. U keyinchalik Qobul shahriga boradi va u yerning tabiati, xush xavosi yoqib qolib Komron Mirzo saroyida xizmatda bо‘ladi. U Xindistonda Xumoyun saroyida ham bо‘lgan.
Yusuf Mavdud - Dutoriy - Hirotiy (XVI asr). Hirotda tavallud topgan betakror san’at sohibi. Ayniqsa dutor chalishda tengi yо‘q mohir bо‘lgan. Umrining sо‘nggi yillarini Hindistonda Xumoyun huzurida о‘tkazgan.
Mahzumzodaiy Xorazmiy (XVI asr). Mashhur shayx Sayid Husayniy Xorazmiyning о‘g‘li. Musiqa sohasida dong taratgan bastakor bо‘lgan. Kо‘plab savtlar, naqshlar va boshqa musiqiy asarlar muallifi. Mahzumzoda bastalagan musiqa asarlari XVI-XVII asrlarda Buxoroda juda ommalashgan. Mashhur musiqachi Hofiz Changiy ham Mahzumzoda bilan yaqindan tanishish maqsadida Samarqandga kelgan. Hofiz Changiy Mahzumzodadan kо‘plab musiqa bilimlarini о‘rganadi va ular asosida о‘lmas musiqiy asarlar yaratadi.
Najmiddin Kavkabiy (XV asr II yarmi - 1529). Asli Xirotlik yirik olim, sozanda, musiqa nazariyotchisi. Kavkabiy Ubaydullaxon saroyida xizmat qilgan. Xon Kavkabiyni nihoyatda qadrlagan. U bir qancha musiqiy risolalar muallifi. Ulardan bizgacha saqlanib kelganlari orasidan nasrda va nazmda yozilgan «Musiqa risolasi» va «О‘n ikki maqom haqida» asarlari alohida ahamiyatga ega. Bu asarlar madaniyatimiz tarixi xazinasini boyitib kelmoqda.

Dostonchilik va baxshichilik xalq og‘zaki poetik ijodidagi qadimgi epik an’ana bо‘lib, unda dastlab qо‘shiq shaklidagi, musiqa sozlarisiz kuylanadigan asarlar yaratilgan. X-XI asrlardan e’tiboran dо‘mbira sozi jо‘rligida aytila boshlangan. Dostonchilikning bunday ilk namunalari Kaspiy va Orol bо‘ylaridagi qadimgi kо‘chmanchi turkiy qabilalar orasida vujudga kelgan.

Ularda sekin-asta ustoz-shogirdlik an’analari ham paydo bо‘la boshlagan. Bu holat XV-XVI asrlarga kelib bir nechta dostonchilik maktablarining vujudga kelishiga ham olib kelgan.

Yurtimizda xususan XVI asrlardan keyingi davrlarga kelib dostonchilik-baxshichilik san’ati sohasida о‘ziga xos yuksalish rо‘y bera boshlagan. Manbalarga kо‘ra, bu davrda baxshilar repertuarida 150 dan ortiq xalq dostonlari bо‘lib, ularni kuylovchi Tilla kampir, Sulton kampir, Jolmon baxshi, Bо‘ron shoir, Jumanbulbul, Jossoq, Xonimjon Xalfa, Buvi shoira, Suyav baxshi, Amin baxshi, Yо‘ldosh bulbul, Sultonmurod, Qurbonbek, Yо‘ldosh shoir, Suyar shoir, Sherna yuzboshi kabi yuzlab vakillari xalq yig‘inlarida, turli sayil-tantanalarda va boshqa tadbirlarda elga xizmat qilib yurganlar.

XIX asr oxiri-XX asr boshlarida esa Ergash Jumanbulbul о‘g‘li, Fozil Yо‘ldosh о‘g‘li, Pо‘lkan, Islom shoir, Saidmurod Panoh о‘g‘li, Berdi baxshi, Abdulla Nurali о‘g‘li, Umir baxshi, Bola baxshi, Ahmad baxshi kabi yetuk, mashhur baxshilar о‘zlariga zamondosh boshqa baxshilar bilan hamkorlikda ushbu epik an’anani davom ettirganlar.

Dostonchilikning Bulung‘ur, Narpay, Qо‘rg‘on, Xorazm, Shahrisabz, Sheroboddagi yirik maktablaridan tashqari Qamay, Pskent, Kо‘lbuqon, о‘zbek-laqay maktablari uslublari ham mavjud. Masalan, Qashqadaryoning Qamay qishlog‘i dostonchilik maktabining Abdukarim Juyruq (XIX asr), Mulla Xolnazar о‘g‘li (XIX asr oxiri - XX asr boshi), Bozor Sherqul о‘g‘li (1877-1953), Xazratqul baxshi (XIX asr II yarmi - XX asr boshlari) kabi qator yetuk baxshilari bо‘lgan.

Dostonchilik-baxshichilik ijodining yetuk, mashhur vakillari bugungacha ham elimizga xizmat qilib kelmoqda.

Quyida XVI-XX asr boshlarida yashab, ijod etgan dostonchi-baxshilarning ayrim yirik vakillari haqida ma’lumotlar bermoqdamiz.



«Yusuf va Ahmad» - XVI -XVII asrlarda Xorazmda yaratilgan о‘zbek xalqining mashhur dostoni. Doston dastlab og‘zaki an’ana asosida yaratilgan, keyinchalik XVIII asrda turkman shoiri Qurbonali Ma’rufiy tomonidan uning yozma varianti yuzaga kelgan. Asarda qahramonlik, sevgi-sadoqat, yor-diyor mehri, tinchlik uchun kurash g‘oyalari kuylangan. Doston turkman, qozoq, uyg‘ur, о‘zbek, qoraqalpoq xalqlari orasida keng tarqalgan. Uning yana bir muhim jihati shundaki, dostonning Xorazm varianti nemischa tarjimasi bilan birgalikda Venger olimi H.Vamberi tomonidan dastlab undan olingan parchalar holida 1867 yilda Leypsig shahrida, sо‘ng tо‘la ravishda 1911 yilda Budapeshtda chop etilgan. Sharqshunoslik instituti fondida dostonning qо‘lyozma nusxalari, Til va adabiyot instituti folklor arxivida esa xalq baxshilaridan yozib olingan variantlar mavjud.

Jiyen Jirov (1730-1784). Qoraqalpoq xalq baxshisi. Sirdaryoning о‘ng irmog‘i - Jangadaryo bо‘yida tug‘ilgan. Baliqchilik bilan shug‘ullangan. О‘zi she’r yozib, kuy bastalab ijro etgan. Aksariyat ijodida ijtimoiy haqsizlik, amaldorlar kirdikorlari haqida kuylagan. Xalq dostonlarini nihoyatda mohirlik bilan kuylab, xalqqa xizmat qilgan. Qiyas Jirov, Qurbonboy baxshi, О‘tepniyaz Jirov kabi taniqli baxshilar uning shogirdlari bо‘lganlar.

Jumanbulbul Mulla Xolmurod (1818-1886). Samarqand viloyati, Nurota tumani, Qо‘rg‘on qishlog‘ida tug‘ilgan. О‘zbek dostonchisi. Ergash Jumanbulbulning otasi. Uning ota-bobolari, momosi Tilla kampir, akalari Jassoq va Yorlaqab baxshilar о‘z davrining yirik dostonchilaridan bо‘lgan. Xalq dostonlarini mahorat bilan kuylagani uchun «bulbul» nomini olgan. Dostonchining ayrim hajviy termalari ham og‘izdan-og‘izga о‘tib, bizgacha yetib kelgan.
1. Zahriddin Muhammad Boburning davlat arbobi va olim sifatida О‘zbekistan va jahon tarihida tutgan о‘rniga tavsif bering.

2. Shayboniyhonning ma’rifatparvar hukmdor bо‘lganligiga misollar keltiring.

3. О‘zbek xonliklari ijtimoiy-iqgisodiy va madaniy xayotini о‘rganshda Buhoro, Xiva va Qо‘qon tarihnavislik maktabi namoyandalari kanday о‘rin tutadi?

4. XVI — XIX asrlar о‘zbek adabiyotining rivojiga muhim xissa qо‘shgan adiblar ijodiga ta’rif bering.

5. Bu davrdagi ta’lim tizimi xasida nimalarni bilasiz?

6. Kо‘rilayotgan davrda kitobat va musiqa san’atidagi rо‘y bergan siljishlar nimalarda ifodalanadi.

7. XVI - XIX asrning birinchi yarmida me’morchilikda qanday yangi yechimlarga erishildi?

8. Bu davrdagi madaniy xayot qanday hususiyatlari bilan izohlanadi?

Mavzuni о‘qitishda “Qarorlar shajarasi” metodifoydalanish dars samaradorligini oshiradi.
“Qarorlar shajarasi” metodi


Муаммо



прямая со стрелкой 198прямая со стрелкой 197прямая со стрелкой 196


1-Ғоя



2-Ғоя

3-Ғоя
прямая со стрелкой 204 прямая соединительная линия 203 прямая соединительная линия 202


прямая соединительная линия 208прямая со стрелкой 207прямая соединительная линия 206прямая со стрелкой 205

Қ А Р О Р


“Qarorlar shajarasi” metodi quyidagi shartlar asosida qо‘llaniladi:

1.О‘qituvchi mashg‘ulot boshlanishidan oldin munozara, tahlil uchun mavzuga oid biror muammoni belgilaydi. Guruh tomonidan qabul qilingan xulosa (qaror)larni yozish uchun plakatlar tayyorlaydi.

2.О‘quvchilarni 4 yoki 6 nafar kishilardan iborat guruhlarga ajratadi. Muammoning hal etilishi, u borada eng muqobil qarorning qabul qilinishi uchun muayyan vaqt belgilanadi.

3.Qarorni qabul qilish jarayonida guruhlarning har bir a’zosi tomonidan bildirilayotgan variantlarning muqobillik hamda nomuqobillik darajalari muhokama qilinadi.

4.Munozara uchun vaqt nihoyasiga yetkach, har bir guruh a’zolari qarori borasida axborot beriladi. О‘qituvchi rahbarligida barcha о‘quvchilar bildirilgan xulosa (qaror)larni bir-biri bilan qiyoslaydilar. Dars yakunida baholanadilar.

Biz metodik qо‘llanmamizning ushbu mavzusini о‘qitishda “Qarorlar shajarasi” metodidan foydalanishni tavsiya etdik. An’anaviy dars о‘tish ham о‘ziga xos afzalliklarga ega, albatta. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida darslarni tashkil etish, о‘qituvchining о‘z ustida tinmay izlanishga, о‘quvchilarni mustaqil fikrlashga yо‘naltiradi. Agar dars jarayoniga “Qarorlar shajarasi” metodini joriy qilish tо‘g‘ri tashkil qilinsa, talaballarda quyidagi mahorat va kо‘nikmalar shakllanadi:


  • Mavzuga oid manbalar bilan ishlash mahoratini, ular asosida XVI asr oxiri - XVIII asrning birinchi yarmi madaniyati tarixiga oid ma’lumotlarni umumlashtirish va taqqoslash;

  • О‘rganilgan mavzuni eng zarur nuqtalarini yozib borish (konspekt);

  • О‘z milliy tarixiy merosi va an’analariga e’zoz va undan faxrlanish hissini uyg‘otish.

9-mavzuning seminar mashg‘ulotiga qо‘shimcha manba: ME’MORCHILIK MADANIYATI. (madrasalar, maqbaralar, masjidlar, majmualar, yirik savdo rastalari, xonaqohlar, qal’alar va boshqa inshootlar)

Me’morchilik – qadimdan yurtimizda ajdodlarimiz tomonidan yaratib kelingan moddiy madaniyatning eng muhim ijodiy mahsullaridandir.

Me’morchilik о‘tmishda ham va hozirda ham xalq amaliy ijodiyotida turli bino va inshootlarning qurilishi san’atini ifodalovchi, katta mahorat hamda mehnat talab qiluvchi ijod turi bо‘lib, xalqning bu sohadagi о‘ziga xos tarixini, madaniyatini, ijtimoiy-siyosiy qudratini, diniy va dunyoviy qarashlarini, maishiy hayotini ma’lum shakllarda mujassam etadi.

Me’morchilik shaharsozlikning asosi hisoblanadi. Chunki me’morchilik asarlari qatoriga turli-tuman katta-kichik binolar, uy-joylar, me’moriy majmualar, maydonlar, turli monumental qurilishlar, usti ochiq va yopiq turli soha, yо‘nalish, kasblarga mо‘ljallangan inshootlar kiradi.

Ayni vaqtda me’morchilik ijodi va mehnati о‘zida turli xil san’at namunalarini ham mujassam etadi. Qadimgi dunyo tarixida mashhur bо‘lgan «Yetti mо‘jiza»ning barchasi ham inson dahosi bilan yaratilgan me’moriy san’at asarlari bо‘lgani bejiz emas.

Markaziy Osiyo, xususan О‘zbekiston me’morchiligi ham juda qadimiyligi, turli-tuman me’moriy yodgorliklari, yuksak nafosat mujassami bо‘lgan mahobatli osori-atiqalari bilan doimo barchani diqqat-e’tiborini tortib kelgan.

Yurtimizda о‘tgan bir necha yuz yilliklar davomida, jumladan, XVI asr boshlaridan boshlangan о‘zbek xonliklari hukmronligi davrlarida ham me’morchilik madaniyati rivojida о‘ziga xos yuksalish jarayonlari rо‘y berib bordi.

Tо‘g‘ri, ushbu asrlarda har uchchala xonliklar о‘rtasida tez-tez bо‘lib turadigan urushlar, ziddiyatlar, shuningdek, har bir xonlikning о‘zidagi turli maqsaddagi ichki kurashlar madaniyatning barcha sohalari qatori me’morchilik sohasi rivojiga ham salbiy ta’sir etmay qolmagan. Lekin, shunga qaramay, xalq me’morchiligida О‘rta Osiyo me’morchiligining ajoyib an’analari tо‘xtab qolmadi. Bu ulkan hududda yashovchi о‘zbek, tojik, qozoq, qirg‘iz, turkman, qoraqalpoq xalqlarining yashash va turmush tarzi bu me’morchilikning о‘ziga xos milliy tomonlarini belgilashda va davom ettirishda muhim rol о‘ynadi.



О‘zbekiston me’morchiligining asrlar davomida avloddan-avlodga о‘tib kelayotgan an’ana va qonun-qoidalari xonliklar hukmronligi davrida ham о‘ziga xos yо‘nalishda davom etdi, yuzlab turli me’morchilik madaniyati asarlari bunyod etildi. Biz quyida ushbu me’morchilik rivoji haqida jamlangan ma’lumotlarni berishni ham joiz deb hisobladik.
Abdullaxon bandi. XVI asrning 80-yillarida Buxoro xukmdori Abdullaxon II qurdirgan qadimgi yirik suv ombori. Bu inshoot qoldiqlari Nurota tumani markazidan 65 km. sharqdagi eski Oqchob qishlog‘i yaqinidagi Beklarsoy darasida hozirgacha saqlanib qolgan.
Abdullaxon madrasasi (XVI asr). Buxorodagi Qо‘sh madrasa ansamblining shimoliy qismida joylashgan me’moriy yodgorlik. Me’mori noma’lum. О‘sha davr me’morchiligining yetuk namunasi bо‘lgan bu madrasa Buxoro me’morchiligining XVI asrda erishgan barcha ijodiy yutuqlarini namoyish etadi.
Baland masjid (XVI asr). Masjid Buxoroda xarsang toshli shohsupa ustiga qurilgan. О‘yma va bо‘yama naqshlar hamda koshin va parchin qoplab bezatilgan.
Bandi kushod masjidi (XVI asr). Masjid Qashqadaryoda paxsadan qurilgan, xonaqohi ikki ustunli, bezaksiz. Somon suvoq qilingan. Hozirgacha saqlangan.
Baroqxon madrasasi (XVI asr oxiri-XVII asr boshlari). Toshkentdagi Hazrati imom majmuasidagi bino. Toshkent hokimi Navrо‘z Ahmad (Baroqxon) tomonidan qurdirilgan.
Bibi Buvayda maqbarasi (XV-XVI asrlar). Farg‘ona viloyati, Buvayda tumanida qurdirilgan me’moriy yodgorlik bо‘lib, ziyoratxona va ikki gо‘rxonadan iborat. Maqbara bezaksiz bо‘lib, ichkari qismi ganch bilan suvalgan.
Govkushon majmuasi (XVI asr). Buxorodagi me’moriy yodgorlik. Jо‘ybor xojalari qurdirgan madrasa, masjid, minora, hovuz va saroydan iborat majmua. Govkushon - qassoblar bozori ma’nosida.
Iskandar kо‘prik (1557-1598). Surxondaryo viloyatining qadimiy savdo yо‘lida Bandixonsoy ustida qurilgan. Umumiy uzunligi 70 metrdan ortiq. Balandligi soy tubidan 12 metrdan ortiq.
Kasbi Namozgohi (XVI asr). Qashqadaryoda. О‘zaro bir-biri bilan bog‘langan ravoqli beshta xonalar gumbazli bо‘lib, markaziy xona katta, besh qirrali mehrobi esa tashqariga turtib chiqqan.
Kokildor xonaqohi (XVI asr). Termizda. Baland va chuqur ravoqli peshtoq markaziy xonaga kirishda qurilgan. Markaziy xona yon tomonlarida bir necha bir xil xonalar. Xona sahnida bir necha qabrlar saqlanib qolgan.
Kо‘kgumbaz masjidi (XVI asr 90-yillari). Qarshida. Namozgoh uslubida qurilgan gumbazli bino. Xonaqoh qо‘shgumbaz bilan yopilgan. Bezagida yashil, feruza, oq rangli koshin va sirlangan g‘isht qо‘llanilgan.
Kо‘kaldosh madrasasi (XVI asr II yarmi). Buxoroda. Abdullaxon II ning yaqin amaldorlaridan biri Qulbobo Kо‘kaldosh tashabbusi bilan bunyod etilgan. 160 ta hujra va darsxona hamda masjiddan iborat. Ochiq ayvonchali boloxonalari ham bor.
Kо‘kaldosh madrasasi (1551-1575). Toshkentda. Toshkent hokimi Kо‘kaldosh qurdirgan. Peshtoqlar parchin va girih bilan naqshlangan. Darsxona va masjid mavjud. Binodan XVIII asrda karvonsaroy sifatida ham foydalanilgan.
Langar ota majmuasi (XV-XVI asrlar). Qashqadaryoda. Masjid va maqbaradan iborat. Xonaqohlar girih va naqshlar bilan bezatilgan. Maqbara peshtoq va gumbazli.
Masjidi Kalon (XV-XVI asrlar). Buxoroda. Eski masjid qoldiqlari (XI-XII asrlar) о‘rnida qurilgan. 288 gumbazli g‘ishtin ustunlarga tayangan. Masjidning yetti eshigi bor. Asosiy bino baland qilib qurilgan.
Modarixon madrasasi (XVI asr II yarmi). Abdullaxon madrasasi bilan qarama-qarshi qilib qо‘sh madrasa tarzida qurilgan. Hovli atrofida ayvon, hujralar va burchaklarida darsxonalar joylashtirilgan.
Abdullaxon timi - 1577 yilda Abdullaxon II tomonidan qurdirilgan. Buxorodagi eng katta usti berk savdo rastasi. О‘tmishda bu yerda shoyi, jun, gazlama bilan savdo-sotiq qilingan. Savdo rastasi murakkab, ayni vaqtda xushbichim qurilgan. Bir necha bor ta’mirlangan, savdo dо‘konlari joylashgan.
Abdulazizxon maqbarasi - Buxorodagi yirik me’morlik yodgorliklaridan biri bо‘lib, 1652 yilda mashhur me’mor Mimhoqon ibn Xо‘ja Muhammad Amin tomonidan qurdirilgan. Ulug‘bek madrasasining qarshisida joylashgan. Madrasa bezaklari yuksak san’at va mahorat bilan ishlangan. Madrasa XVII asr Buxoro mahobatli me’morchiligining yetuk namunasidir.
Arab Muhammadxon madrasasi (1616 - 1838). Xivada. Arab Muhammadxon madrasani bir qavatli, oddiy sinchli qilib qurdirgan. Olloqulixon davrida madrasa binosi qayta va yana bir qancha qо‘shimchalar bilan qurilgan va takomillashtirilgan.
Hiva xoni Anushaxon (Asl ismi Abulmuzaffar Muhammad, Abulg‘oziy Bahodirxonning о‘g‘li) hukmronligi davrida (XVII asr) me’moriy binolardan Kot va Shohobod qal’alari qurilgan. Qoraqalpog‘istondagi Sulton Vays bobo va Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbaralari, Oq masjid ta’mirlangan. «Shajarai Turk» asari oxiriga yetkazilgan.
Anushaxon hammomi - 1657 yilda Xivada bunyod etilgan me’moriy yodgorlik. Ichan qal’adagi Oq masjid yonida Abulg‘oziy Bahodirxon tomonidan о‘g‘li Anushaxonning Karmanadagi g‘alabasi sharafiga qurilgan. Ichki tomoni suvalgan bо‘lib, hech qanday bezak yо‘q. 1984 yilda ta’mirlanib, ishga tushirilgan.

Bо‘ston Buva Maqbarasi (XVI asr oxiri - XVII asr boshlari). Farg‘onada. Afsonaviy sarkarda Shoh Jalilning akasi Bо‘ston buva dafn etilgan deb taxmin etiladi. Bezaksiz, biroq me’moriy ta’sirchanligi yuqori. Bezaksiz.
Devonbegi madrasasi (1622-1623). Buxoroda. Nodir devonbegi madrasasi. Buxoro hukmdori Imomqulixonning vaziri bо‘lgan. Madrasa dastlab karvonsaroy sifatida qurilgan. Sо‘ng esa madrasaga mо‘ljallab bitkazilgan.
Devonbegi xonaqohi (1619-1620). Buxoroda. Nodir devonbegi xonaqohi peshtoqi koshin va parchin bilan bezatilgan. Ayvon, xonaqoh va ikki qavatli hujralardan iborat.
Yodgor Valloma maqbarasi (XV - XVII asrlar). Qashqadaryoda. Madrasa mahalliy bek nomi bilan atalgan. Masjid gumbaz bilan qoplangan. Darsxona va kitobxonalar ham bо‘lib, barchasi bezakli.
Ibrohim ota maqbarasi (XVII asr). Toshkentda. Maqbara bir xonali, peshtoqi gumbazli. Tagiga g‘isht yotqizilgan va bezaksiz. Uning g‘arbida yer sathidan 1,5 metr chuqurlikda chillaxona bor.
Labihovuz ansambli (XVII asr). Buxoroda. Dastlab bozor maydoni bо‘lgan. О‘rtada katta hovuz qazilib, atrofiga xarsang toshlardan zinapoyalar ishlangan. Marmardan tarnovlar qilingan. G‘arb tomonida Devonbegi xonaqohi, sharqida Devonbegi madrasasi, shimolida Kо‘kaldosh va Ernazar elchi madrasalari qad kо‘targan.
Mahdumi A’zam majmuasi (XVI-XIX asrlar). Samarqandda. 1542 yilda vafot etgan «buyuk hokim» Mahdumi A’zam qabri atrofida barpo etilgan. Majmua masjid, darvozaxona, chillaxona, hujralar, Mahdumi A’zam hazirasi, g‘ishtin minora, hovuzdan tashkil topgan.
Muzrobshoh Xorazmiy maqbarasi (XVI-XVIII asrlar). Xorazm viloyatida. Maqbara rivoyatga kо‘ra VIII asrda yashagan Xorazm hokimi va din arbobi Muzrobshohga atab qurilgan. Bino bir xonali, peshtoqli, bezaksiz.
Abdullaxon II hukmronligi davrida Buxoroning Jо‘ybor mavzesida Abu Bakr Sa’d mozori atrofiga madrasa, masjid, xonaqoh va chorbog‘ qurigan. Chor Bakr nomi bilan mashhur bо‘lgan bu majmua yurtimizdagi nodir inshootlardan biridir. Shuningdek, Abdullaxon II davrida Buxoroda madrasa, hammom, Govkushon, Fatxulla qushbegi, Mirakan, Xoja Muhammad Porso, Yangi Chorsu, Tim va Zarafshon daryosi ustiga kо‘priklar ham qurilgan. Bunday inshootlar va karvonsaroylar Samarqand, Toshkent, Balx va boshqa shaharlarda ham qurdirilgan.

Download 3.31 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik