Nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti fizika-matematika fakulteti


Bitiruv  malakaviy  ishining  ilmiy  yangiligi  va  nazariy  ahamiyati



Download 1.84 Mb.
Pdf ko'rish
bet7/51
Sana13.05.2020
Hajmi1.84 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   51
    Bitiruv  malakaviy  ishining  ilmiy  yangiligi  va  nazariy  ahamiyati. 

“Koinotning  katta  o‘lchamli  tuzilishi”  mavzusini  o‘qitish  jarayonida  zamonaviy  

tadqiqotlar  natijasida  olingan  oxirgi  yangi    ma’lumotlarga  tayanildi  hamda  shu 

olingan  bilimlar  natijasida    mavzuni  zamonaviy    pedagogik  hamda  axborot 

texnologiyalari 

muhitida  o‘qitishning 

metodikasi 

ishlab 


chiqildi 

va  


takomillashtirildi.   

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 




 



I BOB.  KOINOT MODELLARI. KOSMOGONIYA  



VA KOSMOLOGIYA MASALALARI 

  

I.1 Kuzatish natijalari va masalalari  

 

 



Koinotning  bizga  ko‘rinadigan  qismi  Metagalaktika  deb  ataladi. 

Metagalaktika milliardlab galaktikalar, kvazarlardan tarkib topgan. Hozirgi zamon 

kuzatish  vositalari  yordamida  qayd  qilingan  eng  uzoq  ob’ekt  (kvazar)  larning 

masofasi  Metagalaktikaning  radiusi  deb  qabul  qilingan  va  u  4000  Mps 

(megaparsek)dan  biroz  ko‘proq.  Bu  o‘lcham  Xabbl  qonuniga  galaktikalarni 

qochish tezligi o‘rniga kvazarlar tezligi (270000 km/s)ni va Xabbl doimiysi o‘rniga 

N=73  km/s

Mps qo‘yib topilgan. Metagalaktikadagi ob’ektlar har xil yo‘nalishlar 



va masofalar bo‘yicha o‘rtacha olganda bir tekis joylashganlar. O’rtacha bir jinsli 

deganda  biz  Metagalaktikani  katta  o‘lchamli  (1000  Mps)  tuzilishni  nazarda 

tutmoqdamiz.  Yuqorida  ko‘rganimizdek  kichik  o‘lchamli  (100  Mps)  qismlarida 

Metagalaktika  bir  jinsli  emas,  unda  galaktikalar  guruhlari,  to‘dalari,  o‘ta  katta 

to‘dalar  kuzatiladi.  Metagalaktikani  katta  o‘lchamlarda  bir  jinsliligi  undan 

tashqarida ham o‘rinli bo‘lsa kerak deb faraz qilish mumkin. Shunday qilib butun 

koinot  (ya’ni  Metagalaktika  va  undan  tashqaridagi  koinot  qismi)  da  materiya 

izotrop va bir jinsli taqsimlangan deb qarash mumkin. 

      

Har  xil  uzoqlikda  joylashgan  koinot  ob’ektlaridan  kelayotgan  va  qayd 



qilinayotgan nurlanish ulardan har xil vaqtlarda sochilgan. Yorug‘likning tarqalishi 

tezligi  fundamental  fizik  doimiyligini  hisobga  olsak    uzoqda  joylashgan 

kvazar(kvazag)lardan  kelayotgan  nurlanish  fotonlari  yaqindagi  galaktika 

(Andromeda  tumanligi)  dan  kelayotganlarga  qaraganda  ancha  (10  mld.  yil)  oldin 

sochilgan  (yo‘lga  chiqqan)lar.  Metagalaktikada  uzoqlik  bo‘yicha  ob’ektlar 

(galaktikalar)ni  taqsimlanishidagi  bir  jinslilik  ular  hosil  bo‘lish  vaqti  bo‘yicha 

uzluksiz  ketma-ketlikni  hosil  qiladi  degan  xulosaga  olib  keladi.  Agar  endi 

Metagalaktikada  kuzatilayotgan  zamonaviy  bir  jinslilik  undan  tashqarida  ham 

o‘rinli deb faraz qilsak koinotning fazoviy (makoniy) bir jinsliligi uning zamoniy 



 

bir  jinsliligi  bilan  uyg‘unlashgan  degan  xulosaga  kelamiz.  Galaktikalar,  kvazarlar 



va  kvazaglar  spektrida  chiziqlarni  qizilga  siljishi  ularni  bizdan  uzoqlashish  bilan 

tushuntiriladi. Ob’ekt bizdan qancha uzoqda bo‘lsa uni uzoqlashish tezligi shuncha 

katta. Metagalaktika kengaymoqda, kengayish tezligi Xabbl qonuni 

=H



 bilan  ifodalanadi.  Metagalaktikani  tashqi  chegarasi  yaqinida  kengayish  tezligi 



yorug‘lik  tezligiga  yaqinlashadi.  Agar  bu  qonuniyat  Metagalaktikadan  tashqarida 

ham  o‘rinli  deb  hisoblasak  u  holda  koinot  makon  va  zamon  bo‘yicha  bir  jinsli 

Butun koinot hozir zamonda kengaymoqda. Demak u o‘tgan zamonlarda hozirgiga 

qaraganda  zichroq  va  qaynoqroq  bo‘lgan  va  uzoq  o‘tmish  (10  mld.  yil  oldin)  esa 

zichlik va temperatura juda yuqori bo‘lgan. 

 

Metagalaktikada  kuzatilayotgan  ob’ektlar  va  jarayonlar  butun  olamni 



tortishish  qonuni  (umumiy  nisbiylik  nazariyasi)ga  bo‘ysunadi.  Bu  qonunni  uzoq 

o‘tmishdagi  o‘ta  yuqori  zichlik  (10

93

g/m


3

)  va  temperaturadagi  (10

32 

K)  koinotga 



tatbiq etib bo‘ladimi, yo‘qmi bu muammo bo‘lib qolmoqda. Koinotning rivojlanish 

masalalari  va  muammolari  bilan  kosmologiya  shug‘ullanadi.  Bu  masalalarga 

keyinroq qaytamiz. 


Download 1.84 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   51




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
guruh talabasi
samarqand davlat
toshkent axborot
nomidagi samarqand
haqida tushuncha
toshkent davlat
ta’limi vazirligi
xorazmiy nomidagi
Darsning maqsadi
vazirligi toshkent
Alisher navoiy
Toshkent davlat
tashkil etish
rivojlantirish vazirligi
Ўзбекистон республикаси
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
maxsus ta'lim
tibbiyot akademiyasi
bilan ishlash
o’rta ta’lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
fanlar fakulteti
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
umumiy o’rta
Referat mavzu
fanining predmeti
haqida umumiy
Navoiy davlat
universiteti fizika
fizika matematika
Buxoro davlat
malakasini oshirish
Samarqand davlat
tabiiy fanlar