Namangan davlat universiteti ekologiya va tabiatni muhofaza qilish


Organik  evolyutsiya  davomida  tirik  organizmlar  atmosfera havosini



Download 0.8 Mb.
Pdf ko'rish
bet25/77
Sana15.05.2021
Hajmi0.8 Mb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   77
Organik  evolyutsiya  davomida  tirik  organizmlar  atmosfera havosini, 
Dune 
okeanining 
suvini, 
tuproqlarning 
asosiy 
massasini,  mineral 
birikmalarining  katta  massasini  a’zolari,  terilari, xujayralari, qonlari orqali 
minglab martalab o’tkazgan va  butun yer muhitini o’zgartirgan(1). 
Biosferada  hozirda  500  mingga  yaqin  o’simlik  turlari  va  1,5  mln.dan  ortiq 
hayvon turlari  mavjuddir.   
Noobiotik  bosqichining  shakllanishi  40-50  ming  yil  oldin    boshlangan  deb 
hisoblanadi. 
Biosferaning  umumiy  massasi  boshqa  qobiqlardan  farqlanadi(1-jadval). 
Tirik  organizmlar  birgalikda   juda katta ish bajaradi. 
1-Jadval 
Er qobiqlarining  massalari 
 
Er qobiqlari 
Massa(tonnalarda) 
Litosfera 
2,08 x 10
18 
Gidrosfera 
1,39 x 10
18 
Atmosfera 
5,20 x 10
15 
Biosfera 
1,36 x 10
12 
 
Er  yuzidagi  barcha  tirik  organizmlar  yig’indisini  V.I.Vernadskiy  «tirik 
modda» deb ataydi. Hozirgi vaqtda bu tushuncha biota  deb ham nomlanadi. 
   V.I.Vernadskiy  bo’yicha biosferaning  quyidagi  tarkibiy  qismlari  ajratiladi: 
 
tirik  modda(biota)-barcha tirik  organizmlarning   yig’indisi; 
 
o’lik  modda-  hosil  bo’lishida  tirik  organizmlar  qatnashmaydigan  tog’ 
jinslari,  suv, minerallar  va boshqalar; 
 
biogen  moddalar-organizmlar  hayot  faoliyati  mahsuli  sifatida  hosil 
bo’lgan ko’mir, torf, neftь, gaz va boshqalar; 
 
oraliq  modda-biogen  moddalarning  noobiogen  kelib  chiqqan  mineral 
jinslar  bilan  aralashmalari-tuproq,   slanetslar  va boshqalar. 


Tarkibidagi  energiya  yoki uglerod miqdoriga  asoslangan ma’lumotlar 
bo’yicha biosferadagi tirik,  biogen va oraliq moddalar miqdori nisbati  1:20:4000 
ga to’g’ri keladi(1). 
Biota biomassasi eng kichik  bo’lishiga qaramay yuqori xilma-xillikka  ega va 
o’z tarkibini  million  marta tezroq yangilaydi.  V.I.Vernadskiy  tirik  organizmlarning 
birgalikdagi  faoliyatini  yer yuzi  tabiatini  o’zgartiradigan  geologik  kuchga 
qiyoslaydi. Evolyutsion  taraqqiyoti  davomida tirik  organizmlar  biosferadagi 
hozirgi  sharoitlarni  yuzaga  keltirgan.(6-ko’rgazma) 
Biosferdagi  tirik  moddalarning  umumiy  massasi biomassa deyiladi. 
Biosfera biomassasining  asosiy qismi-98,6%i  quruqlikdagi  o’simliklarga  (2-jadval) 
to’g’ri keladi  va yalpi  biomassaning kimyoviy  tarkibini  belgilaydi.  Dunyo 
okeanining  biomassasi biosfera biomassasining  0,57%ini  tashkil  qiladi,  lekin 
mahsuldorligi  katta. 
Biosfera biomassi(quruq modda hisobida) 1,4 trln.tonnaga  teng kelsa, uning 
yillik  mahsuldorligi  o’n marta kamdir(1).   

Download 0.8 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   77




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
davlat pedagogika
nomidagi toshkent
guruh talabasi
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
samarqand davlat
haqida tushuncha
navoiy nomidagi
toshkent davlat
nomidagi samarqand
ta’limi vazirligi
Darsning maqsadi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
tashkil etish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
Ўзбекистон республикаси
Alisher navoiy
matematika fakulteti
bilan ishlash
Nizomiy nomidagi
vazirligi muhammad
pedagogika universiteti
fanining predmeti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
o’rta ta’lim
maxsus ta'lim
fanlar fakulteti
ta'lim vazirligi
Toshkent axborot
махсус таълим
tibbiyot akademiyasi
umumiy o’rta
pedagogika fakulteti
haqida umumiy
Referat mavzu
fizika matematika
universiteti fizika
ishlab chiqarish
Navoiy davlat