Мундарижа сўзбоши



Download 0.7 Mb.
bet17/69
Sana28.09.2021
Hajmi0.7 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   69
Geoxronologik sana

Eon

Era

Davr

Davom etgan vaqt

Kriptozoy (yopiq, yashirin, berk, organik dunyosiz)

Arxey

 

Proterozoy



-

 

-



1 mlrd. yil

 

2 mlrd. yil



 

Fanerozoy

(ochiq, aniq, organik dunyoli)

 


 

Paleozoy


330 mln. yil

Kembriy

Ordovik


Silur

Devon


Toshko’mir

Perm


70 mln. yil

60 mln. yil

30 mln. yil

70 mln. yil

55 mln. yil

45 mln. yil



Mezozoy

173 mln. yil

 


Trias

Yura


Bo’r

45 mln. yil

58 mln. yil

70 mln. yil


Kaynozoy

68 mln. yil



Paleogeon

Neogeon


Antropogen

41 mln. yil

24 mln. yil

3 mln. yil


 

Geologik vaqt yer po’sti hamma joyda bir xilda bo’lmasdan, turli joylarda uning yoshi, qalinligi va tuzilishi turlicha. Bu esa uning qadimdan o’zgarib kelayotganligi oqibatidir. Yer po’stining hosil bo’lshi uchun ketgan vaqt geologik vaqt deb ataladi. Yer po’stining yoshi 4,6 mlrd yil, demak Yer po’stining paydo bo’lganiga 4,6 mlrd. yil bo’lgan[2].

 

Minerallar va tog’ jinslari. Ularning fizik tasnifi

Tog’ jinslarining xususiyatlari va ularning relef hosil bo’lishidagi roli

Yer po‘sti turli genezisli, kimyoviy va minerologik tarkibi har-xil bo’lgan tog’ jinslaridan tuzilgan. Bu farqlar tog’ jinslarining xususiyatlarida o‘z ifodasini topgan. Buning oqibatida tog’ jinslari tashqi kuchlarga nisbatan turlicha chidamlilikka ega bo’ladi. Masalan, cho‘kindi jinslar nurashga nisbatan ancha chidamli bo’lsada, lekin ularning ba’zilari (lyoss, qumlar, qumoqlar, myergellar, shag’allar) oqar suvlar va shamolning ishiga nisbatan kuchsiz bo’ladi. Magmatik va metamorfik jinslar esa oksidlanish, gidratatsiya, erish, gidroliz va boshqa jarayonlar ta’sirida tez parchalanadi. Tog’ jinslarining parchalanish tezligi ularning fizik-kimyoviy xususiyatlari bilan hamda aniq tabiiy geografik sharoit bilan aniqlanadi.

Magmatik kristall jinslardan monominyeralli kvartsit, poliminyeralli granitga nisbatan fizikaviy nurashga chidamli bo’ladi. Asosiy va ultra asosiy magmatik jinslar bir xil sharoitda nordon va o‘rta magmatik jinslarga nisbatan nurash ta’sirida tezroq parchalanadi.

Fizikaviy nurash jarayonlarining tezkorligiga tog’ jinslarining issiqlik o‘tkazuvchanligi va issiqlik sig’imi ham muhim rol o‘ynaydi. Tog’ jinslari qanchalik issiqlikni kam o‘tkazuvchan bo’lsa, uning yuzasida harorat farqi shunchalik katta bo’ladi. Uning yuza qismi quyosh nurlari ta’sirida tez qiziydi va uning hajmi ham o‘zgaradi. Sovuqroq bo’lgan ichki qismida esa bu hodisa kuzatilmaydi. Buning oqibatida tog’ jinsi yuzasida yoriqlar paydo bo’ladi, u tez parchalanishga uchraydi.

Tog’ jinslarining yomg’ir va qor suvlarini o‘tkazuvchanlik darajasi katta morfologik ahamiyatga ega. G’ovak tog’ jinslari yuza suvlarini tezda shimib olib, yer osti oqimini hosil qiladi. Buning natijasida yonbag’irda yuza oqimi hosil bo’lmaydi, demak yerozion relef shakllari ham unchalik rivojlanmaydi. Suvni yomon o‘tkazadigan tog’ jinslaridan tuzilgan yonbag’irlarda esa yuza oqimi hosil bo’lib, yerozion shakllarni rivojlanishiga olib keladi. Daryo vodiylari, ko‘l va dengiz qirg’oqlarida suv o‘tkazmaydigan qatlamning bo’lishi surilma relefning rivojlanishiga sabab bo’ladi.

Tog’ jinslarida yoriqlarning ko‘p bo’lishi erozion shaklarning rivojlanishini osonlashtiradi, ko‘pincha hududdagi gidrografik tarmoqlarning joylanish qiyofasini belgilab byeradi.

Tog’ jinslarining eruvchanlik xususiyati ham muhim morfologik ahamiyatga ega. Suvda oson yeruvchi ohaktosh, tosh to’zi, gips, dolomit kabi tog’ jinslaridan karst relefi shakllari hosil bo’ladi.

Ayrim tog’ jinslari, masalan, lyoss, lyossimon qumoqlar suv ta’sirida namlanganda zichlashib o‘z hajmini kichraytiradi. Buning natijasida bu jinslar qatlamida cho‘kish jarayoni kuzatiladi.

Shunday qilib, tog’ jinslarining fizik va kimyoviy xususiyatlari natijasida chidamli jinslar balandlik relef shakllarini, chidamsiz jinslar esa pastqamlik relef shakllarini hosil bo’lishiga olib keladi. Lekin tog’ jinslarining chidamlilik darajasi faqat ularning fizik va kimyoviy xususiyatlari bilan bog’liq bo’lmay, balki tabiiy sharoit bilan ham belgilanadi. Bir xil tarkibli tog’ jinslari bir sharoitda chidamli, boshqa tabiiy sharoitda esa chidamsiz bo’lishi mumkin.


Download 0.7 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   69




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
guruh talabasi
nomidagi toshkent
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
haqida tushuncha
rivojlantirish vazirligi
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
samarqand davlat
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
bilan ishlash
pedagogika universiteti
vazirligi muhammad
fanining predmeti
Darsning maqsadi
o’rta ta’lim
navoiy nomidagi
haqida umumiy
Ishdan maqsad
moliya instituti
fizika matematika
nomidagi samarqand
sinflar uchun
fanlar fakulteti
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
Ўзбекистон республикаси
ta'lim vazirligi
universiteti fizika
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
таълим вазирлиги
махсус таълим
Alisher navoiy
Toshkent axborot
Buxoro davlat