Monografiya-Temurov s y



Download 1.13 Mb.
Pdf ko'rish
bet12/32
Sana29.08.2021
Hajmi1.13 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   32
a)  faoliyat  va  hatti-harakatda  ushbu  xususiyatni  namoyon  qilishga 
tayyorlik; 
 
b)  amallarni  bajarishning  vositasi,  usullari  va  dasturlarini  bilish,  ijtimoiy 
va  kasbiy  masalalarni  yechish,  tartib-intizom  qoidalari  va  me’yorlariga  rioya 
qilish. Bu kompetensiyaning mazmunini tashkil etadi; 
 
v) bilimlarni amalga oshirish tajribasi, ya’ni ko’nikma va malaka; 
 
g)  kompetensiyalar  mazmuniga  qadriyatli-mazmunli  munosabat,  uning 
shaxsiy ahamiyatliligi; 
 
d)  emotsional-irodaviy  regulyasiya,  kompetentlikni  namoyon  qila  olish 
qobiliyati,  uning  ijtimoiy  va  kasbiy  o’zarota’sir  holatlariga  bog’liq  holda 
namoyon bo’lishini regulirovka qilish sifatida [48]. 
 
A.A.  Dunyushinning  fikriga  ko’ra,  shaxsning  ijtimoiy-psixologik 
kompetentligi  kasbiy  faoliyatda  insonlar  bilan  o’zaro  munosabatda  bo’lishi 
uchun  zarur  bo’lgan  bilim,  ko’nikma  va  malakalarni  amaliy  qo’llay  olish 
qobiliyati  hisoblanadi.  Bu  ta’rif,  mualliflar  tomonidan  quyidagi  bir  qator 
natijalarda aniqlashtirilgan: 
 
a) kompetentlik aniq faoliyat sub’yekti tavsifi sifatida qaralishi mumkin; 
 
b)  kompetentlikning  mazmuni  kasbiy  faoliyatning  maqsadi,  tuzilmasi  va 
maxsus talablariga bog’liq; 


 
c)  irodaviy  va  kommunikativ  xususiyatlar,  intellekt,  munosabatlar, 
asoslovchi  dalillar  va  shaxsning  yo’naltirilganlik  tizimi  kompetentlikka  zamin 
bo’lib xizmat qiladi [42]. 
 
L.  Spenser  va  M.  Spenserlar  o’z  tadqiqotlarida  kompetensiyalarni 
faoliyatning  samaradorligi  va  muvaffaqiyat  omili  sifatida  qaragan.  Ular  shaxs 
tuzilmasida  kompetensiyalarning  quyidagi  besh  turini  ajratgan:  motivlar 
kompetensiyasi  sifatida;  psixofiziologik  xususiyatlar;  «Men-konsepsiyasi» 
(ko’rsatmalar,  qadriyatlar,  insonning  samarali  faoliyat  olib  borishga  ishonchi); 
inson  nimaga  qodirligini  ko’rsatuvchi  bilimlar;  ma’lum  jismoniy  va  aqliy 
masalalarni  bajarish  qobiliyati  sifatida  ko’nikma  [105].  Ular  barcha 
kompetensiyalarni  tashxislash  va  rivojlantirish  qiyinroq  bo’lgan  ichki  («men-
konsepsiyasi»,  xususiyatlar,  motivlar)  va  treninglar  yordamida  rivojlantirish 
mumkin bo’lgan tashqi (bilim va ko’nikmalar) omillarga ajratadi. Ichki omillar 
bilim  va  malakalarni  qo’llashga  «turtki»  va  intilishlarni  ta’minlaydi.  Bu  yerda 
gap  muhim  komponent,  ya’ni  o’z-o’zini  nazorat  qilish  haqida  borayotgandek, 
ammo mualliflar uni kompetensiyaning tuzilmasiga kiritmagan. Ular motivlar va 
psixofiziologik  xususiyatlar  ishning  puxta  nazoratsiz  ham  uzoq  vaqtda 
bajarilishini  ta’minlaydi  -  deb  ta’kidlaydilar.  Mualliflar  ularni  biror  bir 
lavozimdagi  kishining  o’rnini  boshqa  bir  kishi  egallagan  vaqtdagi  harakatlarini 
aniqlovchi  «javobli  yoki  reaktiv  motivlar»  sifatida  qaragan.  Bu  yerda,  bizning 
fikrimizga  ko’ra,  aynan  o’z-o’zini  boshqarish,  o’z-o’zini  nazorat  qilishning 
mavjudligi yoki mavjud emasligi haqida so’z bormoqda. 
 
Boshqa  tadqiqotchilar  ham  kompetentlik  tuzilmasida  o’z-o’zini  nazorat 
qilish 
mexanizmini 
ko’rsatgan. 
Masalan, 
Ye.V. 
Burseva 
kasbiy 
kompetentlikning shakllanishini o’z-o’zini boshqarish tizimiga kiritilgan kasbiy 
maqsadlarga  aylanuvchi  kasbiy  motivlar  mazmunining  yaratilishi  sifatida 
qaragan.  Kasbiy  kompetentlik  -  kasb  talablariga  javob  beruvchi  maxsus  bilim, 
ko’nikma,  malaka  va  shaxs  sifatlari  majmuasidan  iborat.  U  ijtimoiy  foydali 
natijalarni  olishga  yo’naltirilgan  bo’lib,  unga  shaxsiy  o’z-o’zini  boshqarish 
natijasida erishish mumkin [30]. 
 
Bulardan  ko’rinib  turibdiki,  kompetensiya  tuzilmasida  kompetentlik 
namoyon  bo’lish  holatlarida  o’z-o’zini  nazorat  qilish,  o’z  imkoniyatini  amalga 
oshirish  qobiliyatini  aks  ettiruvchi  elementlarni  ajratish  zarur.  Bilim  va 
ko’nikmalarni samarali qo’llash insondan o’z-o’zini nazorat qilish va o’z-o’zini 
boshqarishning psixologik mexanizmlarining shakllanganligini talab etadi. 
 
A.K. Osniskiyning ta’kidlashicha, faoliyatning o’z-o’zini nazorat qilishi - 
bu  sub’yekt  tomonidan  amalga  oshiriluvchi  va  imkoniyatlarini  shu  faoliyat 
talablariga  mos  keltirishga  yo’naltirilgan  tartiblashdir.  Shu  bilan  birga,  bunday 


o’z-o’zini  nazorat  qilish  insonning  biokimyoviy  va  fiziologik  funksiyalarining 
o’z-o’zini  tartiblash  va  psixik  holatlariga  tegishli  emas.  Shu  bilan  bir  vaqtda 
faoliyatning  o’z-o’zini  nazorat  qilishi  doirasida  fiziologik  o’z-o’zini  nazorat 
qilish  va  psixik  holatning  o’z-o’zini  nazorat  qilishning  ma’lum  qismi  sub’yekt 
oldida  turgan  masalalar  bilan  bog’liq  maqsadga  yo’naltirilgan  boshqarish 
predmeti bo’lishi ham mumkin [87]. 
 
O.A.  Konopkinning  fikriga  ko’ra,  faoliyatning  ongli  ravishda  o’z-o’zini 
nazorat  qilishi  quyidagi  tuzilmaga  ega:  maqsadni  sub’yektiv  qabul  qilish 
faoliyatning  muhim  shartlarining  sub’yektiv  modeli;  harakat  dasturi 
(harakatlarni,  vosita  va  usullarni  tartiblashtirish);  natijalarni  baholash;  tuzatish 
[57]. 
 
Ayrim  tadqiqotchilar  mutaxassis  kasbiy  kompetentligi  mohiyati  uning 
kasbiy  faoliyatga  tayyorgarligidan  iborat  -  deb  hisoblaydilar.  Faoliyatga 
tayyorlik  kompetentlikning tuzilmali  komponenti  sifatida, shuningdek, kengroq 
ma’noda  esa,  kasbiy  o’z-o’zini  anglash,  motivatsion-qadriyatli  va  mazmunli-
jarayonli  komponentlarning  birligini  o’zida  aks  ettiruvchi  shaxsning  dinamik 
tuzilmali-darajali ta’limi sifatida qaralishi mumkin. 
 
G.A.  Larionovaning  fikriga  ko’ra,  tayyorlik  tuzilmasiga  amaliy  bilimlar 
majmuasi  va  shaxsning  faoliyatga  kirishini  ta’minlovchi  xususiyatlari  kiradi. 
Mehnatga  tayyorgarlik  esa  ikkita,  ya’ni  operasional  (bilim  va  ko’nikmalar)  va 
shaxsiy (ko’rsatma, mehnatga yo’naltirilganlik, kasbiy motiv xususiyatlari, odat 
va  munosabatlar  tizimi,  emotsional  va  irodaviy  funksiyalar,  shaxsning  kasbiy 
ahamiyatli sifatlari) komponentlardan iborat murakkab tizim hisoblanadi [64]. 
 
Boshqa 
bir 
tadqiqotlarda 
esa, 
kasbiy 
faoliyatga 
psixologik 
tayyorgarlikning  quyidagi  bir  qator  komponentlari  qayd  etilgan:  kasbiy  o’z-
o’zini  anglash,  kasbiy  yo’nalganlik,  kasbiy  kompetentlik,  kasbiy  ahamiyatli 
sifatlar,  kasb  ustuvorligini  anglash  [140,142].  Bunday  holatda  kompetentlik 
mutaxassisning  kasbiy  faoliyatga  tayyorgarlik  mezonlaridan  biri  sifatida 
qaraladi. 
 
Kasbiy  kompetentlik  manbalarda  muammoli  holatlarda  mos  yechimlarni 
qabul  qilishga  tayyorgarlik  sifatida  qaralgan.  Bunday  tayyorgarlik  shaxsiy 
faoliyatni  tashkil  etishning  xususiyatlariga  va  real  o’zarota’sirlashuv  hamda 
faoliyat mahsuldorligi bilan bog’liq. 
 
Yu.G. 
Tatur 
va 
V.Ye. 
Medvedevlar 
bo’lajak 
mutaxassisning 
kompetentligini kasbiy va ijtimoiy sohada muvaffaqiyatli ijodiy faoliyat yuritish 
uchun o’z imkoniyatini (bilim, ko’nikma,  tajriba, shaxsiy sifatlar va boshqalar) 
amaliyotda  namoyon  qilishga  intilish  va qobiliyat  sifatida, kompetensiyani  esa, 
bo’lajak  mutaxassisning  ma’lum  sohada  muvaffaqiyatli  faoliyat  yurita  olish 


uchun o’zining butun imkoniyatlari (bilim, malaka, tajriba va shaxsiy sifatlar) ni 
qo’llash  va  uning  natijasiga  ongli  ravishda  mas’uliyatini  anglashga  tayyorligi 
sifatida ta’riflagan [75]. 
 
Yuqorida  keltirilgan  ma’lumotlar  «kompetentlik»  va  «kompetensiya» 
tushunchalarining  ta’riflari  qanchalik  turli  xil  ekanligidan  dalolat  beradi.  Shu 
bilan  birga,  bu  atamalar  orasidagi  farqni  ajratish  ham  qiyin.  Deyarli  barcha 
tadqiqotchilar  kompetentlik  va  kompetensiyaning  muhim  tavsiflaridan  biri 
sifatida mavjud bilim va tajribalarning zarurligi hamda ularni egallovchilarning 
faolligi deb hisoblaganlar. 
 
Kompetenlik  atamasi  «samaradorlilik»,  «erishish»,  «muvaffaqiyatlilik», 
«tushunish»,  «natijalilik»,  «ega  bo’lish»,  «sifat»,  «miqdor»  so’zlari  yordamida 
ta’riflanadi,  shu  bilan  birga  ko’pgina  mualliflar  uni  tashxislashdagi 
qiyinchiliklarni  qayd  etgan.  L.  Spenser  va  M.  Spenserlarning  ta’kidlashicha, 
kompetensiyalarning  shakllanishi  ularni  o’lchash  va  xususiyatlarini  aniqlash 
qiyinchiligi bilan ortga suriladi [105]. 
 
Dj.  Raven  kompetentlikni  biror  bir  ob’yekt  yoki  ob’yektlar  sinfiga  ko’ra 
biror sohaga tegishliligi bilan baholash kerak - deb hisoblaydi. Natijada ma’lum 
faoliyatning individual motivatsiyasi jadalligining bahosi hosil bo’ladi. U shaxs 
kompetentligini biror bir maqsadga erishish uchun faoliyat olib borishi kutilgan 
holdagina  aniqlanishi  ma’noga  ega  bo’ladi  -  deb  tushuntiradi.  Kompetentlik 
testlarida  inson  o’ziga  muhim  deb  hisoblamagan  maqsadlarga  erishishda 
kompetentsiz  deb  tashxislanishi  mumkin.  Ammo,  bunday  hollarda  tashxis 
natijalari  baholanuvchi  kompetentligi  emas,  balki  qo’yilgan  maqsadning  uning 
uchun kam ahamiyatliligi bilan izohlanishi kerak [94,136]. 
 
L.  Spenser  va  M.  Spenserlar  kompetentlikning  mezonlari  sifatida 
yuqorida  qayd  etilgan  elementlarni  qarab  chiqqanlar:  shaxsning  «Men-
konsepsiyasi»  tuzilmasidagi  motivlar,  psixofiziologik  sifatlar,  ko’rsatmalar, 
qadriyatlar,  shuningdek,  bilim  va  ko’nikmalar.  Mualliflar  kompetensiyaning 
boshqa  komponentlariga  qaraganda  bilim  va  ko’nikmalarni  baholash  va 
rivojlantirish osonroq deb hisoblaydilar. Ular kompetensiya ta’rifining quyidagi 
sxemasini keltirgan (1.1-rasm): 
 
 
 
 
 
 
 
Intilish 
Harakat 
Natija 
Shaxsiy sifatlar 
(motivlar, men-
konsepsiyasi, 
bilimlar) 
Hatti-harakatlar 
(ko’nikmalar) 
Ishni bajarish 


 
1.1-rasm. Kompetensiya ta’rifi (L.Spenser va M. Spenserlar fikri bo’yicha). 
 
 
Shu  bilan  birga,  kompetensiyani  o’rganishda  qo’llaniladigan  kompetentli 
xatti-harakat mezonlari quyidagicha ta’riflangan: 
 
-  eng  yaxshi  ijro  –  o’rtacha  ijrodan  standart  chekinish  deb  ta’riflanadi, 
uning darajasiga ma’lum ishchi holatida o’ntadan bittasi erishishi mumkin; 
 
-  samarali  ijro  –  odatda  ishning  eng  kichik  ma’qul  darajasini  bildiradi, 
undan past darajali ishchi esa, bu ish uchun kompetentsiz hisoblanadi [105]. 
 
G.A.  Larionovaning  tadqiqotlarida  talabalarning  kasbiy  faoliyatga 
tayyorgarlik  darajasini  tavsiflovchi  kompetensiyalar  to’plami  amaliy  tavsifdagi 
masala va topshiriqlar orqali aniqlanadi. Bu masalalarni yechishda o’quv fanlari 
bo’yicha egallangan bilimlar qo’llaniladi. Shu bilan birga, talabalarning bilim va 
ko’nikmalarini  kasbiy  faoliyatda  qo’llashga  tayyorgarlik  darajasi  kasbiy 
faoliyatning ma’lum turiga moyilligini baholashda ifodalanadi [64]. 
 
I.A.  Zimnyaya  taklif  etgan  shaxs  kompetentligi  tuzilmasiga  ko’ra  A.M. 
Knyazev,  Ye.V.  Zemsov  va  S.N.  Paleskayalar  tomonidan  kompetentlik 
komponentlarini  baholashning  quyidagi  mezoni  ishlab  chiqilgan  (1.1-jadval) 
[49,56]: 
1.1-jadval 
Kompetentlikni baholash mezoni 
 
Kompetentlikning 
tarkibiy qismlari  
Kompetentlikni baholash mezonlari 
1. Tayyorgarlik 
Maxsus  xususiyatlar,  axborotni  qabul  qilish  va  qayta  ishlash 
xususiyatlari,  o’rganish  qobiliyati,  tipologik  xususiyatlar  va 
boshqalar 
2. Bilim 
Kompetentlik, stereotiplar, bilim, kompetentlik bilan bog’liq bo’lgan 
o’rganishning ustunligi haqidagi tasavvurning mavjudligi 
3. Tajriba 
Kompetentlikka  yaqin  yoki  aynan  unga  mos  keladigan  masala  va 
topshiriqlarni bajarish 
4. Munosabat 
Kompetentlikni  amalga  oshirish  yoki  faoliyat  kompetentligi  bilan 
bog’liq  holda  o’ziga  va  boshqalarga  nisbatan  munosabatlarning 
shakllanishi 
5. Muntazamlik 
Kompetentlikka  bog’liq  amallarga  «turtki»larni  nazorat  qilish 
qobiliyati,  matonat,  qat’iyat,  sabrlilik,  kompetentlikni  amalga 
oshirish bilan bog’liq maqsadga erishishdagi to’siqlarni zabt etishga 
tayyorgarlik 
 


 
Ushbu  konsepsiya  asosida  M.D.  Lapteva  talaba-yoshlar  uchun  ijtimoiy 
o’zarota’sirlashuvda 
kompetentlik 
ko’rsatkichlarini 
ishlab 
chiqqan. 
Kompetentlikni  namoyish  qilishga  tayyorgarlik  darajasini  quyidagi  mezonlar 
bo’yicha  aniqlash  mumkin:  o’z-o’zini  rivojlantirish  va  o’zini  namoyon  etish 
g’oyasi,  kasbiy  yo’l  tanlash,  turmush  qurish,  farzandli  bo’lishga  nisbatan  qaror 
qabul  qila  olishga  tayyorgarlik,  o’z  hayotiga  javob  berishga  tayyorlik,  hayot 
yo’lini  mustaqil  tanlash,  kasb  sohasida  ko’nikishlar  hosil  qilishga  tayyorlik  va 
boshqalar [65]. 
 
Kompetentlik  mazmuni  haqida  bilimlarga  egalik  quyidagi  tavsiflarni 
o’zida  aks  ettiradi:  fikr  yuritishning  dialektikligi,  shaxsning  kognitiv  yetukligi, 
tajriba  uchun  ochiqlik,  rasionallik,  turli  standart  va  nostandart  holatlarda 
kompetentlikni  namoyish  etish  tajribasini  esa,  ijtimoiy  rollarni  o’zlashtirish  va 
bajarishdagi  muvaffaqiyati,  hatti-harakat  va  faoliyatning  individual  yo’llari  va 
boshqalar. M.D. Lapteva fikriga ko’ra, kompetentlik mazmuni va uning tadbiqi 
ob’yektiga munosabat, kasbiy o’z-o’zini baholashning shaxsga tegishli jihati va 
ota-onalik 
munosabatlarining 
hissiyotlari 
orqali 
amalga 
oshiriladi. 
Kompetentlikning namoyon bo’lish natijalarining hissiyotli-idrokli regulyasiyasi 
baholash  mezonlari  sifatiga  istiqbolli  masalalarni  qo’yish,  ularni  hal  etish 
yo’llarini  topishda  qat’iyatlilik,  talabgorlikning  moslik  darajasi,  kasbiy 
potensialni  o’zi  baholashni,  hissiy-shaxsiyatli  avtonomlik  va  boshqalarga  ega 
[65]. 
 
Ijtimoiy  kompetentlikning  yuqori  darajasi  o’zarota’sirga  turli  rollarda 
kirish  va  ularga  mos  harakat  qilish,  shu  bilan  birga  destruktiv  o’zaro  ta’sirga 
yo’l  qo’ymaslik  qobiliyatini  ko’zda  tutadi.  Hamkorlikdagi  kompetentlik 
ko’rsatkichlari sifatida ishonch, tolerantlik, empatiya, inson huquqi va erkinligi 
haqidagi  bilimlar,  refleksiya,  raqiblar  o’zaro  ta’siridagi  malaka  va  ko’nikmalar 
xizmat qiladi. 
 
Bo’lajak  mutaxassislarni  faoliyatga  tayyorlashda  N.S.  Aulova,  ularning 
quyidagi tayyorlik mezonlarini keltirgan: 
 
- shaxsning refleksiv faolligi darajasi – hamkasblarga munosabat, shaxsiy 
ahamiyatli  kasbiy  sifatlarda  ifodalangan  ideal  mutaxassis  obrazini  tanlash,  o’z 
kasbiga mosligini baholash, refleksiv harakatlarning shakllanganligi; 
 
-  asosiy  texnologik  tayyorgarlik  sifatida  mazmunli-jarayonli,  operasional 
komponentning shakllanganlik darajasini, kasbiy faoliyatning vositalari, usullari 
va yo’llarini egallash; 
 
-  bilish  faollik  darajasi  –  o’zlashtirilgan  kasbiy  bilimlar  tizimi,  kasbiy 
masalalarni hal etish usullarini qo’llash ko’nikmasi; 


 

kasbning 
yuqori 
ijtimoiy 
belgilanganligida 
ishonchlilikning 
shakllanganligi; 
 
-  samarali  kasbiy  faoliyat  usullarini  o’zlashtirish  zaruriyatining 
ahamiyatini anglash; 
 
- ularni o’z kasbiy faoliyatida amalga oshirish yo’llarini topishga intilish; 
 
- bashorat qilishning faollik darajasi [17]. 
 
V.A.  Serunyanning  fikriga  ko’ra,  kompetentlik  mezonlari  faoliyatning 
ob’yektiv natijalari va tavsifini, shuningdek, sub’yektiv omillar, ya’ni motivlari 
va  qiziqishlarini  aks  ettirishi  kerak,  ya’ni  sub’yekt  kompetentligi  bir  tomondan 
faoliyat  maqsadi  shaxsning  motivlarining  umumiy  tuzilishiga  qanchalik  kirishi 
bilan,  boshqa  tomondan,  u  yoki  bu  natijaga  erishish  uchun  faoliyat  qanday 
amalga oshirilishi bilan baholanadi [127]. 
 
O.M. 
Bobiyenko 
kompetensiyalarni 
baholash 
usullari 
sifatida 
quyidagilarni  taklif  etadi:  kuzatish,  savolnomalar,  natijalar  papkasi  (portfolio), 
yozma  jurnal  (kundalik),  rag’batlantirish  (ishbilarmonlikni  o’rgatish),  amaliy 
topshiriqlar (kasbiy malakalarni namoyish etish), videotasvirlar [25]. 
 
Qayd etilganlarni e’tiborga olgan holda faoliyat sub’yekti kompetentligini 
baholash  mezonlarini  ikki  guruhga  ajratish  mumkin:  tuzilmali  (motiv,  bilim, 
ko’nikma, qobiliyat); funksional-faoliyat jarayoni va natijasi tavsifi. 
 
Pedagogika  va  psixologiyada  «kompetensiya»  va  «kompetentlik» 
tushunchalari bilan bir qatorda «asosiy kompetensiyalar», «malakalar», «asosiy 
malakalar»,  «kasbiy  kompetentlik»,  «kasbiy  muhim  sifatlar»  kabi  tushunchalar 
ham  qo’llaniladi.  Ammo,  bu  tushunchalarni  tasniflashning  yagona  asosi  va 
umumlashtirilgan ta’riflari mavjud emas. 
 
Oliy  ta’lim  tizimida  ko’zda  tutilgan  natijalar  sifatida  kompetensiyalarga 
bag’ishlangan ko’pgina tadqiqotlarda asosiy urg’u «asosiy kompetensiyalar» va 
«asosiy malakalar» tushunchalariga berilgan. 
 
Yevropa  davlatlari  kasbiy  ta’limida  quyidagi  asosiy  kompetensiyalar 
alohida ahamiyatga ega: 
 
a) ijtimoiy – o’ziga mas’uliyatni his etish, hamkorlikda qaror qabul qilish 
va  unda  ishtirok  etish  qobiliyati,  turli  etik  madaniyat  va  dinlarga  tolerantlik, 
shaxsiy qiziqishning korxona va jamiyat talablari bilan mosligi; 
 
b)  kommunikativ  –  turli  tillardagi  yozma  va  og’zaki  muloqot 
texnologiyalariga egalik, shu bilan birga kompyuter savodxonligi; 
 
c) ijtimoiy-axborotli – axborot texnologiyalariga ega bo’lish va ommaviy 
axborot vositalari orqali tarqatilayotgan ijtimoiy axborotga tanqidiy munosabat; 
 
d)  kognitiv  –  doimiy  ravishda  ta’lim  olganlik  darajasini  oshirishga 
tayyorlik,  o’z  shaxsiy  potensialini  faollashtirish  va  amalga  oshirishga  ehtiyoj, 


ya’ni  bilim  va  ko’nikmalarni  mustaqil  egallash,  o’z-o’zini  rivojlantirish 
qobiliyati; 
 
e) madaniyatlararo kompetensiyalar; 
 
f) mustaqil bilish faoliyati sohasidagi kompetentlik; 
 
h)  maxsus  –  kasbiy  amallarni  mustaqil  bajarishga  tayyorgarlik,  o’z 
mehnati natijalarini baholash. 
 
Asosiy  kasbiy  kompetensiyalar  mutaxassislarning  ijtimoiy-kasbiy 
harakatchanligini  aniqlaydi,  turli  ijtimoiy  va  kasbiy  jamoalarga  muvaffaqiyatli 
moslashish  imkonini  beradi.  S.Ye.  Shishovning  fikriga  ko’ra,  asosiy 
kompetensiyalar  -  insonning  kasbiy  faoliyati  davomida  o’zining  barcha  bilim, 
ko’nikma  va  malakalarini  safarbar  qilish,  harakatlarning  umumlashtirilgan 
usullarini qo’llash qobiliyati hisoblanadi [132]. 
 
Asosiy kompetensiyalarning ko’rinish jihatidan turli xilligi yuqorida qayd 
etilgan 
mualliflar 
ishlarida 
umumilmiy, 
ijtimoiy-iqtisodiy, 
axborot-
kommunikativ va umumkasbiy bilimlar bilan taqdim etilgan. 
 
Kasbiy  ta’lim  pedagogikasi va  psixologiyasida  «asosiy  kompetensiyalar» 
tushunchasi  bilan  bir  qatorda  «malakalar»,  «asosiy  malakalar»  tushunchalari 
ham uchraydi. 
 
E.F.  Zeer  va  G.M.  Romansevlarning  fikriga  ko’ra,  malaka  –  insonning 
ijtimoiy  va  kasbiy  qobiliyatlariga  qo’yiladigan  ijtimoiy  va  kasbiy  malakaviy 
talablar  majmuasi  hisoblanadi  [46].  L.G.  Semushina  esa,  malaka  «past», 
«o’rtacha» va «yuqori» darajada bo’lganligi sababli mutaxassis tomonidan biror 
bir  kasb  yoki  mutaxassislikning  egallaganlik  darajasini  tavsiflaydi  -  deb 
ta’kidlaydi  [102].  E.F.  Zeer  «kasbiy  malaka»  tushunchasini  quyidagicha 
ta’riflagan: kasbiy malaka – mutaxassisning kasbiy tayyorgarlik darajasi va turi, 
unda  ma’lum  ishni  bajarish  uchun  zarur  bilim,  malaka  va  ko’nikmalarning 
mavjudligidan iborat [45]. 
 
Shunday  qilib,  malaka  ham  kompetensiyalar  kabi  asosiy  va  kasbiy 
bo’lishi,  shu  bilan  birga,  kasbiy  malakalarni  ko’pincha  oddiy  «malakalar»  deb 
nomlash  ham  mumkin.  Ilmiy  adabiyotlarda  asosiy  malakalar  deb  quyidagilar 
hisoblanadi: 
 
-  individning  kasbiy  tayyorgarligi  darajasidan  tashqaridagi  uning 
ekstrofunksional bilimi, ko’nikmalari, sifatlari va xususiyalari; 
 
-  aniq  kasblar  guruhlari  sohasidagi  ishni  bajarish  uchun  zarur  bo’ladigan 
shaxsning  umumkasbiy  bilimlari,  ko’nikmalari  va  malakalari,  shuningdek, 
qobiliyatlari va sifatlari; 


 
-  turli  kasbiy  jamoalarga  moslashish  va  ularda  samarali  faoliyat  uchun 
zarur  madaniyatlararo  va  sohalararo  bilimlar,  malakalar  va  qobiliyatlar 
[97,109,124]. 
 
Asosiy  malakalarning  tuzilmali  elementlari  qatoriga  shaxsning  kasbiy 
yo’naltirilganligi,  kasbiy  kompetentligi,  kasbiy  ahamiyatli  sifatlari  va 
psixofiziologik  xususiyatlarini  kiritish  mumkin.  Masalan,  E.F.  Zeer  va  E.E. 
Simanyuklar  asosiy  malakalar  tarkibiga  metakasbiy  sifatlarni,  ya’ni 
mutaxassisning  kasbiy  va  ijtimoiy  faoliyatining  samaradorligini  ta’minlovchi 
shaxsning  qobiliyatlari  xususiyatlarini,  ya’ni  tashkilotchilik,  mustaqillik, 
javobgarlik,  ishonchlilik,  muammolarni  rejalashtirish,  muammoni  hal  qilishga 
qobiliyatlilik  va  boshqalarni  kiritgan.  «Asosiy  malakalar»  tushunchasining 
o’zini  esa,  asosiy  kompetensiyalar  va  metakasbiy  sifatlardan  iborat  keng 
miqyosda qo’llaniladigan metakasbiy tizimlarlar sifatida ta’riflagan [47]. 
 
V.I.  Baydenko  kompetensiyadan  farqli  ravishda  malaka  mustahkam 
kasbiy  maydon  va  algoritmlar  bilan  chegaralangan  faoliyat  ustuvorligini 
bildirishiga e’tibor qaratgan [19]. 
 
Yevropa  hamjamiyati  mamlakatlarida  (masalan,  Angliyada)  «tayanch 
malaka»  atamasi  «bazaviy  malaka»,  «asosiy  malakalar»  atamalari  bilan  bir 
qatorda  qo’llaniladi  va  faoliyatning  turli  xil  holatlari  hamda  ijtimoiy  hayotda 
turli  shakllarida  namoyon  bo’luvchi  shaxsiy  va  shaxslararo  sifatlar  kabi 
ta’riflanadi. 
 
Asosiy (bazaviy) malakalar qatoriga quyidagilar kiradi: 
 
-  ijtimoiy  qobiliyat,  psixomotorli  malakalar,  o’rganish  qobiliyatlari, 
umummehnatli sifatlar, individual yo’naltirilgan qobiliyatlar; 
 
-  asosiy  (savodxonlik,  hisob),  hayotiy  (o’zini  boshqarish,  kasbiy  va 
ijtimoiy  o’sish  ko’nikmalari),  tayanch  (kommunikatsiya),  ishbilarmonlik, 
boshqaruvchanlik ko’nikmalari, tahlil va rejalashtirishga qobiliyati; 
 
-  ijtimoiy  -  kasbiy  malakalar,  kasbiy  kompetentlik,  kasbiy-shaxsiy 
qobiliyatlar. 
 
Kompetentlik  va  kompetensiya  tushunchalari  nisbati  muammosiga 
bag’ishlangan  manbalar  tahlili  quyidagi ikki  holatni  qayd  etish  imkonini  berdi: 
1)  «kompetensiya»  va  «kompetentlik»  atamalari  bilimlar  tizimining  amaliy 
qo’llanishini  anglatuvchi  sinonimlar  sifatida  aniqlanadi;  2)  «kompetensiya»  va 
«kompetentlik» tushunchalari turli asoslar bo’yicha bir-biridan farqlanadi. 
 
Ko’pincha  bu  tushunchalarni  farqlash  asosi  bo’lib,  ularning  turli 
ko’rinishdagi  mazmuni  xizmat  qiladigan  holatlar  uchraydi.  Bunday  holatda 
kompetentlik  -  deganda  mutaxassis  kompetentligining  asoslari  bo’lgan  ma’lum 
kompetensiyalarga egalikni anglatuvchi shaxsning tavsiflanishi tushuniladi. 


 
Bizning  fikrimizcha,  bunday  tushunish  soddalashgan  hisoblanadi,  chunki 
bu  tushunchalar  mazmunida  muhim  farqlar  kuzatilmaydi  va  shundagina 
kompetentlik  o’zaro  bog’liq  yoki  bog’liq  bo’lmagan  kompetensiyalarning 
yetarlicha  sonini  o’z  ichiga  olishi  mumkin.  Bu  esa,  o’z  navbatida,  oliy  ta’lim 
muassasasi  bitiruvchisining  komptentligini  shakllantirish  bo’yicha  ta’lim 
jarayonining maqsadini aniqlashni ham, loyihalashni ham qiyinlashtiradi. 
 
Shunday  qilib,  kompetentlik  tuzilmasini  ta’riflashga  ikkita  turlicha 
yondoshuvlar  mavjud:  tushunchaning  shajarali  ahamiyati  (kompetentlikning 
mazmuni  va  tabiatini  ta’riflash)  va  tur  jihatlari  (kompetentlik  tuzilmasidagi 
mutaxassis kompetensiyalari turlar). 
 

Download 1.13 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   32




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
guruh talabasi
nomidagi toshkent
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
haqida tushuncha
rivojlantirish vazirligi
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
samarqand davlat
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
bilan ishlash
pedagogika universiteti
vazirligi muhammad
fanining predmeti
Darsning maqsadi
o’rta ta’lim
navoiy nomidagi
haqida umumiy
Ishdan maqsad
moliya instituti
fizika matematika
nomidagi samarqand
sinflar uchun
fanlar fakulteti
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
Ўзбекистон республикаси
ta'lim vazirligi
universiteti fizika
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
таълим вазирлиги
Alisher navoiy
махсус таълим
Toshkent axborot
Buxoro davlat