Mavzu: Amir Temur va temuriylar davri tarixiy geografiyasi. Reja. Temur davlat ining tarixiy geografiyasi. Temuriylar davri tarixiy geografiyasi



Download 15.99 Kb.
Sana26.09.2019
Hajmi15.99 Kb.
Mavzu: Amir Temur va temuriylar davri tarixiy geografiyasi.

Reja.

1. Temur davlat ining tarixiy geografiyasi.

2. Temuriylar davri tarixiy geografiyasi .

3. Temur va temuriylar davrida geografik bilimlar.

Amir Temu ro` ta murakkab bir sharoi tda maydonga chiqdi . XIV asrning 60-yillarida Movoraunnahr siyosiy jixatdan tarqoq bo`lib, mug'il shahzodalar bi r-birlari Bilan to`xtovsiz urush olib bormoqda edilar. Chig'atoy ul usiga qarashli Movoraunnahr o`nlab mustaqil bekliklarga bo`linib ketgan edi: Shahrisabizda - Xoji Barl os, Xo`jandda - Boyazid Jaloi r, Balxda - Amir Xusayin, Shibi rg'onda - Muhammad Aperdi Nayman, Ko`xistonda - Amir Sotilmish, Arxang Saroyda - O`ljoy Aperdi va xakozo. O`zaro feodal urushlar Movoraunnahr iqtisodini yo`ldan chiqardi , xalqning turmushsharoi t i og'i rlashdi. Amir Temurning xokimiyat uchun yo`li 1360 yili Keshda To`g'liq temur xizmat i ga ki rishdan boshlandi . 1365 yil 22 mayda Temur va Xusayn qo`shinlari Ilyosxo`jadan mag'lubiyatga uchradi (Chinoz "Jangi l oy"). Sarbadorl ar harakat i dan so`ng 1366 yili ittifoqchilar Samarqandga kiradilar. 1370 yili Amir Temur Balxni egallaydi . U Movoraunnahr Amiri deb e`l on qilinadi 1371 yili Xorazmni egallaydi . 1376 yilgacha qamaruddinga zarba berib, Fag'ona vodiysining katta qi smini egallaydi . 1391 yilda qunduzchada To`xtamizga katta zarba beradi . 1395 yili Tarak daryosi (Kavkazda) yaqinida shu zarba qaytarildi. 1380 yillardan boshlab Temur qo`shni davlat l arni bosib olishi boshlandi . 1381 yili Xirot, 1384 yilgacha Эronning katta qismi, 1386-1388 yillarda (uch yillik urush) Jn. Ozarbayj on, Shimoliy Iroq, Gruziya va Armaniston egallandi. 1392-1396 yillarda (besh yillik urush) Iroq, g'arbiy Эron egallandi. 1398-1399 yillari da Hindiston, 1404 yilgacha Damash, Bog'dod, Turkiya erlari egallandi. Oqibatida Xi toydan qora dengi zgacha, Orol dan Fors qultig'igacha bo`lgan ulkan davlat barpo qilindi. Amir Temur davlatni boshqarishda syurg'ol usulida foydalandi. Jahongir Mirzoga Balх, Umarshayh Mi rzoga Fors, Mi ronshohga Ozarbayj on, Armaniston, Iroq, Shohruhga Xuroson, Jurj on, Mozandaron, Seyiston bo`lib berildi . Amir Temur davlati iqtisodi to`g'risida gapirganda shuni ayt ish mumkinki, Movoraunnahr bu davrda tarixdagi eng rivojlangan cho`qqilaridan biri da edi . Barcha ishlar aniq belgilab qo`yilgan qonun - qoi dalar asosi da olib boril di. Xo`jalikning asosiy turi xisoblanmish dexqonchilikga katta e`tibor berildi . Yangi erlarni o`zl asht i rish uchun suniy sug'ori sh inshootl ar i quril di. Bunday erlardan uch yilgacha soliq olish taqi qlandi . Soliq t i zimi ham davlat tomoni dan tartibga solindi. Samarqand bozori atrofi dagi misgarlik, kul ol chilik, zargarlik, maxsido`zlik, duradgorchilik, temirchilik, to`qimachilik ustaxonalari rivojlandi . Amir Temur chet el hunarmand ustal arini to`xtovsiz Movoraunnahrga kel ti rdi . Nat ijada keng turli hunarmandchilik mahsul otl ari ko`paydi. Binokorli k ayniqsa keng avj ol di. Ko`prik, yo`l qurilishida torti b, yirik inshootl ar qurilishi shu paytgacha bu darajadа ko`paymrgan edi . Samarqand atrofi da Sul toniya, Sheroz, Damashq, Bog'dod, qohi ra kabi yirik davlat l ar nomlari berilgan butun bi r qishl oqlar vujudga keldi . Ichki va tashqi savdo xo`jalikning boshqa turlari rivojlanishiga qarab tez rivojlandi. Shahar markazlarida Chorsu, deb nomlangan bozorl ar vujudga keldi. Bozor atroflarida esa ustaxonalar bilan bi rga savdo do`konl ari binyot etildi . Xattoki (Ro`za oylarida ) kecha-yu kunduz savdo tinmaydigan "bozori shab" urfga ki rdi. Chegaralarning mustahkamligini, qat`i qonunlarning mavjudligi savdo va karvon xavfsizligini ta`minl ovchi chora-tadbi rlar tashqi savdoni kuchayt irdi . Buyuk ipak yo`li ti klandi. Sharq va g'arb o`rtasi da doimiy tavar ayrboshlash davlat xazinasini boyi tdi .

Temuriylar. Temurning davlat erl arini syurg'ol shakli da bo`lishi temuriylar davrida (Ami rTemur o`limidan keyinoq) feodal tarqoqlika bosh sababchi bo`ldi . Pirmuhammadning taxt vori si et ib vasiyat qilinishiga qaramasdan taxtni Xalil Sul ton egalladi va 1405 yil 18 martda o`zini oliy hukmdor deb e`l on qildi . Lekin ko`p o`tmay Amudaryoning chap sohilida uning ukase Mi rzo Surton Xusayn bo`ysinishdan bosh tortdi . Turki stonda Amir Xudaydod, Farg'onada Shayx Nuri ddin bosh kutardi . Paytdan foydalangan Pi rmuhammad Amudaryoning o`ng sohiliga - Xalil Sul ton erl ariga kechib o`tdi . Umuman, Xurosonda Shohruh, Balx, g'azna, qandahorda Pi rmuhammad, g'arbiy Эron va Ozarbayj onda Mi ronshohning o`g'illari Umarshayx Mi rzo va Abu Bakr Mirzol ar mustaqil hokimlarga aylanishdi . Farg'onada Xudaydod, Xorazmda Idiku temuriylarga bo`ysinmay quydilar. 1407 yil Pirmuhammadning, 1408 yili Mi ronshohning o`l di rilishi vaziyatni yanada chigallashti rdi . Faqatgina 149 yilda Shohruhning taxtni egallashi birmuncha osoyishtalikni boshladi. U Xi rotga qaytgach Samarqand taxt i ga o`g'li Ulug'bekni qol di rdi. Ulug'bekdan so`ng 1469 yilda Sul ton Xusayn davri da rivojlandi. Lekin amalda Movoraunnahr va Xuroson aj rat ib yuborilgan edi . Temuriylar davri da geografik bilimlarning rivojlanishi. XIV asrning 60-70 yillaridan to XV asr oxi ri gacha hukm surgan temuriylar hokimiyat i davrida, aksincha, O`rta Osiyoda geografi k bilimlar ancha rivojlandi . Amir Temurning ilm-fan taraqqiyot i ga etarlicha homiylik qilmadi. U asosan mashxur quruvchi ustal arni to`pl ab Movoraunnahrning ulkan qurilishlari da foydalandi hamda tarixnavis olimlarni to`pl adi. Manashunday tarixnavis va geogrif olimlardan bi ri Hofizi Abrudi r. Hofizi Abru taxminan 1361-1362 yillarda Xirotda tug'ilgan va 1431 yil Ozarbayj ondan Xi rotga qayt ib kelayotganidaZinj onshahrida vafot etgan. Binobarin, olim hayot i va ij odining bir qismi AmurTemur davriga to`g' ri kelsa, bir qismi uning o`g'li, Xuroson hokimi Shohruh davri ga to`g' ri keladi. HofiziAbru deyarli yarim asr davomida temuriylar davri da O`rta Osiyo va O`rta Sharq mamlakat l arida ro`y bergan, siyosiyiqt i sodiy va madaniy o`zgarishlar shoxidi bo`lgan. Ayni vaqtda "ulug' amir" xizmat i da munshiy (koti b) vazifasini o`tagan. Olim j uda ko`p o`l kashaharlarda bo`lganligini yozadi . Hofizi Abru o`zi ko`rgan erl ar tarixi hamda geografiyasiga doi r ko`plab ma`lumot l ar to`plagan va keyinchalik Shohruh saroyida tarixchi sifat i da xizmat qilar ekan, bu ma`lumotl ardan keng foydalangan. Hofizi Abruning ko`pl ab asarlaridan bizgacha birgina geografik-tarixiy asari eti б kelgan. Bu asa O`zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik inst i tutining qo`lyozmalar fondidagi 5361- sonli qo`lyozmadir. Bu qo`lyozmaning geografik qismida butun Dune haqidagi o`rta asr geograflari ga ma`lum bo`lgan dunyoning tasvi ri, shuningdek, Эronning Fors, Kirmon vil oyat l ari hamda Xurosonning qisqacha geografiyasi berilgan. Hofizi Abru asari tasvi riygeografik va kartografik qi smlardan iborat. Hofizi Abruning o`zidan ol din o`tgan ko`plab geograflarning ma`lumot l ari dan bahramand bo`lganligi , bu ob`ekilarning bevosi ta kuzatganligi, uning tasvi ri ahamiyat ini yanada oshi radi. Sayyoh o`l kamizning ikki asosiy daryosi - Amudaryo bilan Si rdaryonigina emas, boshqa yiri k daryolarni ham (jumladan Murg'ob daryosini) ham yuqori dagi tarzda batafsil tasvi rlagan. Hofizi Abru o`zi tasvi rlagan yirik tabiiy geografi k ob`ekilarning (Hind okeani, dengizlar orollar, shaharl ar va h.k.) chizmalarini ham berganki , bu hol ham uning asari ga bo`l gan qi ziqishini ko`payt i radi. Xullas, Hofizi Abru ma`lumotl ari umumgeografik jahatdan ham o`l kashunostlik jihatdan ham o`z davrining eng aj oyib ilmiy durdonasidi r. XV-XVI arsl ar O`rta Osiyoda geografik tasavvurl arning rivojlanishida j uda muqim tarixiy bosqichdir. Bu davrda, O`rta Osiyoda yuqori ayt ib o`tganimiz Hofizi Abrudan tashqarii, jahon geografiyasi uchun boy ilmiy meros qol di rgan aj oyib sayyoh, tarixnavis va geograf olimlar Giyosiddin NaqqOsh, Abdurazzoq Samarqandiy, Mi rzo Ul ug'bek, Ali qushchi , Zahi riddin Muhammad Bobur, Haydar Mi rzo, Hofizi Tanish Buxoriy, O`tamish Hoji va Sul ton Balxiylar eti shib chiqdilar. Masalan, Xuroson hokimi Shohruh Xi toyga elchilar sastavida yuborgan g'iyosiddin Naqqosh (1418-1422) uch yil davomida Xirotdan Pekingacha bo`lgan mashrut bo`ylab juda katta terri toriyaning tarixi, aholisi , shaharl ari va tabiati haqida aj oyib ma`lumot to`pl agan. "Uning Xi toy tarixi" va "Aj oyi Ul Lat if" nomi balan mashxur kundaiklaridan iborat asari da O`rta Osiyoning SharqIy qismi geografiyasiga oi d boy materi allar bor. Ul ug'bekning istedodli shogi rdi va olim ishning davomchisi Ali qushchi (1403-1474) o`z davrining Ptol emeyi nomini olishga muyassar bo`ldi . Ali qushchi Ulug'bekning fojiali o`limidan (1449) so`ng bir necha yil o`tgach, Эron va Turkiyaga ketib, astranomiya, geografiya va temat i kaga oi d ilmiy tadqi qodl arini o`sha erlarda davom etti rdi .
Download 15.99 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
toshkent axborot
nomidagi samarqand
ta’limi vazirligi
haqida tushuncha
toshkent davlat
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
rivojlantirish vazirligi
Ўзбекистон республикаси
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
o’rta ta’lim
махсус таълим
bilan ishlash
fanlar fakulteti
Referat mavzu
umumiy o’rta
haqida umumiy
Navoiy davlat
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
universiteti fizika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik