Kreditning zarurligi, funksiyalari, turlari va shakllari Reja: Kredit va uning mazmuni Kreditning zarurligi



Download 55.28 Kb.
bet8/13
Sana27.09.2021
Hajmi55.28 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13
9. Kreditning turlari

Kreditning turi deganda uning ma’lum belgilariga ko‘ra o‘ta aniqlikda shakllantirilgan tavsifi tushuniladi.

Kreditlar muddatiga ko‘ra uch turga bo‘linadi:

– qisqa muddatli kreditlar;

– o‘rta muddatli kreditlar;

– uzoq muddatli kreditlar.

Kreditlarning muddati bo‘yicha turlarga ajratish dunyo mamlakatlarida bir-biridan farq qiladi. Masalan, AQSHda muddati 1 yildan 8 yilgacha bo‘lgan kreditlar o‘rta muddatli kreditlar hisoblanadi. Germaniyada esa, 1 yildan 6 yilgacha muddatdagi kreditlar o‘rta muddatli kreditlar hisoblanadi. O‘zbekistonda esa, umuman o‘rta muddatli kreditlar toifasi mavjud emas. Demak, respublikamizda 1 yilgacha muddatga berilgan kreditlar qisqa muddatli, 1 yildan ortiq har qanday muddatga berilgan kreditlar uzoq muddatli kreditlar hisoblanadi.

Tijorat banklarining qisqa muddatli kreditlari xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning aylanma mablag‘larini to‘ldirish maqsadiga berilsa, ularning o‘rta va uzoq muddatli kreditlari investitsion xarajatlarni moliyalashtirish maqsadiga beriladi.

Kreditlar ta’minlanganligiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:

– ta’minlanmagan kreditlar;

– qisman ta’minlangan kreditlar;

– to‘liq ta’minlangan kreditlar.

Ta’minlanmagan kreditlar deganda hech qanday ta’minotsiz berilgan ishonchli kreditlar tushuniladi. Bunday kreditlar tijorat banklarining to‘lovga qobilligi yuqori bo‘lgan ishonchli mijozlariga beriladi.

Qisman ta’minlangan kreditlar deganda ta’minot summasi kreditning asosiy qarz summasi va foizini to‘liq qoplashga etmaydigan kreditlarga aytiladi.

To‘liq ta’minlangan kreditlar deganda ta’minot summasi kreditning asosiy qarz summasi va foizini to‘liq qoplashga etadigan kreditlarga aytiladi.

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining talabi bo‘yicha, tijorat banklari kreditlari uchun qabul qilingan ta’minot summasi kredit bo‘yicha qarzdorlik summasiga nisbatan kamida 125% bo‘lishi lozim.

Kreditlar takror ishlab chiqarish jarayoniga xizmat ko‘rsatishiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:

– ishlab chiqarish jarayoniga beriladigan kreditlar;

– ishlab chiqarilgan tovarlarni sotish uchun beriladigan kreditlar;

– iste’mol maqsadi uchun beriladigan kreditlar.

Tovarlar ishlab chiqarishning uzluksizligini ta’minlashda tijorat banklari beradigan kreditlar muhim rol o‘ynaydi. SHuningdek, ishlab chiqarilgan tovarlarni xarid qilish uchun iste’molchilar har doim etarli darajada pul mablag‘lariga ega bo‘lmaydi. Shu sababli, ular tovarlarning ma’lum qismini tijorat banklarining kreditlari hisobidan xarid qiladilar.

Kredit bahosiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:

– bepul (tekin) kreditlar;

– arzon kreditlar;

– qimmat kreditlar.

Garchi foiz to‘lashlilik kreditning prinsiplaridan biri bo‘lsa-da, ba’zan kreditlar foizsiz beriladi. Bunga misol qilib, Xalqaro ta’mirlash va taraqqiyot banki tomonidan qashshoq mamlakatlarga berilayotgan foizsiz kreditlarni keltirish mumkin. Xususan, Afrikaning Sahara davlatidan janubda joylashgan barcha mamlakatlarda ocharchilik hukm surmoqda. Mazkur mamlakatlarga ijtimoiy maqsadlar uchun foizsiz kreditlar berilmoqda.

Arzon kredit deganda, odatda, foiz stavkasi, ya’ni bahosi bozor stavkasidan past bo‘lgan kreditlarga aytiladi.

Kreditlarning bahso ssuda kapitallari bozorida shakllanadi. Ssuda kapitallari bozorining ikki segmenti mavjud bo‘lib, pul bozori segmentida qisqa muddatli kreditlarning bahosi shakllanadi. Kapitallar bozori segmentida esa, o‘rta va uzoq muddatli kreditlarning bahosi shakllanadi.

Qimmat kreditlar deganda foiz stavkasi bozor stavkasidan yuqori bo‘lgan kreditlarga aytiladi. Odatda, risk darajasi yuqori bo‘lgan bitimlar banklarning qimmat kreditlari hisobidan moliyalashtiriladi.

Shuningdek, 2-jadval ma’lumotlari respublikamiz tijorat banklari kreditlarining foiz stavkasining ijobiy darajaga ega ekanligini, ya’ni inflyasiya darajasidan yuqori ekanligini ko‘rsatadi.

Kreditlar foiz stavkasining turiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi:

– suzuvchi stavkaga ega bo‘lgan kreditlar;

– qat’iy belgilangan stavkaga ega bo‘lgan kreditlar.

Tijorat banklari har doim suzuvchi stavkada kreditlar berishdan manfaatdor bo‘ladi. Buning sababi shundaki, kredit suzuvchi stavkada berilganda, uning foiz stavkasi qanday o‘zgarishidan qat’iy nazar, bank oladigan daromad, ya’ni marja yoki spred, o‘zgarmasdan qoladi.

Kredit oluvchi har doim qat’iy belgilangan stavkaga ega bo‘lgan kreditlarni olishdan manfaatdor bo‘ladi. Chunki, bunda kreditning bahosi o‘zgarmasdan saqlanib qoladi. Agar kredit suzuvchi stavkada olingan bo‘lsa, u holda, kreditning bahosining oshishi kredit oluvchining foiz to‘lovlari miqdorining oshishiga olib keladi.

Kreditlar tarmoq xususiyatiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:

sanoatga berilgan kreditlar;

– qishloq xo‘jalik kreditlari;

– qurilish kreditlari;

– savdo kreditlari va h.k.

Kreditlash ob’ektlariga ko‘ra kreditning quyidagi turlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:

– tovar-moddiy qimmatliklarni sotib olish uchun berilgan kreditlar;

– ishlab chiqarish xarajatlarini moliyalashtirish uchun berilgan kreditlar (masalan, respublikamizda paxta va g‘allani etishtirish xarajatlari imtiyozli kreditlar hisobidan moliyalashtiriladi);

– mijozlarning to‘lov aylanmasidagi uzilishni qoplash uchun berilgan kreditlar.

Kreditning maqsadi yo‘nalishi va kredit munosbatlarida ishtirok etuvchi sub’ektlarga ko‘ra kreditning quyidagi turlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:

– sinditsiyali kreditlar;

ipoteka kreditlari;

– xalqaro kreditlar.

Sinditsiyali kredit deganda bitta ob’ektni yoni loyihani kreditlash uchun ikki yoki undan ortiq bank tomonildan berilgan kreditga aytiladi.

Bosh bank bilan ishtirokchi banklar o‘rtasida Bosh bitim tuziladi va ushbu bitimga asosan bank sindikati tashkil etiladi.

Bank sindikati bilan kredit oluvchi o‘rtasida kredit shartnomasi tuziladi.

Sinditsiyali kreditlar berish quyidagi shartlar asosida amalga oshiriladi:

A. Etakchi bankning to‘lovga qobil va likvidli bo‘lishi.

B. Etakchi bank sinditsiyali kreditning kamida 25 foizini o‘zining resurslari hisobidan beradi.

V. Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining kreditlash faoliyatiga nisbatan o‘rnatilgan iqtisodiy normativlarni buzmaslik:

– bir mijozga yoki o‘zaro bog‘liq mijozlar guruhiga beriladigan ta’minlangan kreditlarning maksimal miqdori;

– bir mijozga yoki o‘zaro bog‘liq mizojlar guruhiga beriladigan ta’minlanmagan kreditlarning maksimal miqdori;

– tijorat banki tomonidan beriladigan yirik kreditlarning maksimal miqdori;

– insayderlarga beriladigan kreditlarning maksimal miqdori.

G. Kredit oluvchi sub’ektning kredit to‘loviga layoqatli bo‘lishi.

D. Kredit bilan bog‘liq bo‘lgan hujjatlarni (kredit shartnomasi, Bosh bitim va boshqalar) yuridik jihatdan to‘g‘ri rasmiylashtirish va ushbu jarayonni nazorat qilish.

Hozirgi kunda taraqqiy etgan mamlakatlarda suzuvchi stavkadagi sinditsiyali kreditlardan keng ko‘lamda foydalanilmoqda. Buning sababi shundaki, mazkur mamlakatlar tijorat banklarining depozitlari tarkibida suzuvchi stavkalarda jalb qilingan depozitlarning salmog‘i oshib bormoqda. Bu esa, suzuvchi stavkalardagi sinditsiyali kreditlar hajmining oshirish zaruriyatini yuzaga keltiradi. Buning sababi shundaki, suzuvchi stavkalarda jalb qilingan depozitlar hisobidan qat’iy belgilangan stavkalardagi sinditsiyali kreditlarni berish tijorat banklari faoliyatida kredit riskini chuqurlashish xavfini yuzaga keltiradi.

Sinditsiyali kreditlar bo‘yicha marja miqdori 0,5 foizdan 2,5 foizgacha bo‘lgan darajani tashkil etadi.

Ipoteka krediti deganda qo‘zg‘almas mulkni garovga olish yo‘li bilan beriladigan kreditlarga aytiladi.

Ipoteka kreditlari berish amaliyoti quyidagi ikki yo‘nalishga ega:

1. Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarga va aholiga ipoteka kreditlari berish;

2. Ipoteka kreditlarini ikkilamchi bozorda sotish.

O‘zbekiston Respublikasida ipoteka kreditlari bilan bog‘liq bo‘lgan huquqiy munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining “Ipoteka to‘g‘risida”gi qonuni bilan tartibga solinadi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015 yil 7 yanvardagi PQ-2282-sonli “2015 yilda Qishloq joylarda namunaviy loyihalar bo‘yicha yakka tartibdagi uy-joy qurilishi dasturi va 2016 yilgi qurilishning asosiy parametrlari to‘g‘risida”gi qarori ipoteka kreditlari berish amaliyotining muhim huquqiy asosi hisoblanadi.

Qishloq joylarda namunaviy loyihalar bo‘yicha yakka tartibda uy-joy qurish uchun beriladigan ipoteka kreditlari eng kam ish haqining 1000 barobari miqdorida, Markaziy bank qayta moliyalash stavkasining 50% darajasidagi foiz stavkasi bo‘yicha beriladi.

Uy-joy qurish yoki sotib olish uchun beriladigan ipoteka kreditlari uy-joy qiymatining 75 foizigacha miqdorda beriladi. Uy-joy qiymatining qolgan 25% kredit oluvchining o‘z mablag‘lari hisobidan dastlabki badal sifatida to‘lanishi lozim.

Xalqaro kreditlar – bu ssuda kapitalining davlatlararo harakati bo‘lib, ushbu hara kat valyuta va tovar ko‘rinishidagi mablag‘larni qaytarib berishlik, foiz to‘lashlilik va muddatlilik shartlari asosida berish natijasida berish natijasida yuzaga keladi.

Xalqaro kreditlarning ikki asosiy turi mavjud:

1. Xalqaro bank krediti.

2. Xalqaro tijorat krediti.

Xalqaro bank krediti banklar tomonidan valyutalarda beriladi.

Xalqaro tijorat krediti firmalar, kompaniyalar tomonidan tovarlar ko‘rinishida beriladi.

Xalqaro kreditlarning bahosi xalqaro ssuda kapitallari bozorida shakllanadi va ular har kuni e’lon qilinadi. Dunyodagi eng yirik xalqaro ssuda kapitallari bozori bo‘lib, London ssuda kapitallari bozori hisoblanadi.

London ssuda kapitallari bozorida har kuni mahalliy vaqt bilan soat 11.00 da etakchi xorijiy valyutalardagi depozitlar va kreditlarning foiz stavkalari aniqlanadi va butun dunyoga e’lon qilinadi.

Xorijiy valyutalardagi depozitlarning bozor stavkasi


Download 55.28 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
guruh talabasi
nomidagi toshkent
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
haqida tushuncha
rivojlantirish vazirligi
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
samarqand davlat
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
bilan ishlash
pedagogika universiteti
vazirligi muhammad
fanining predmeti
Darsning maqsadi
o’rta ta’lim
navoiy nomidagi
haqida umumiy
Ishdan maqsad
moliya instituti
fizika matematika
nomidagi samarqand
sinflar uchun
fanlar fakulteti
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
Ўзбекистон республикаси
ta'lim vazirligi
universiteti fizika
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
таълим вазирлиги
Alisher navoiy
махсус таълим
Toshkent axborot
Buxoro davlat