K I m y o ki my oga oi d atama lar etimilo gi ya si



Download 39,24 Kb.
Pdf ko'rish
bet14/118
Sana28.09.2021
Hajmi39,24 Kb.
#187364
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   118
Bog'liq
Kimyoga oid atamalar etimologiyasi
3-Mavzu Temir-uglerod holat diagrammasi, G.E.Lessing, KTE MUSTAQIL ISH, jahon tarixi 10-sinf, Til va terminologiya reja-azkurs.org, Til va terminologiya reja-azkurs.org, 1613, Doc1, Doc1, Doc1, bog'lovchi mustaqil ish, 5-Mavzu (1), словар 1, kurs ishi shaymardon, Buxoro xonligida XVIII asr o
Mishyak    
Elementning lotincha ilmiy nomi – arsenicum yunonchaga forschadan kirib kelgan so‘z 
–  arsenikon  so‘ziga  borib  taqaladi.  Qadimgi  forslar  va  yunonlar  mishyakning  tabiatda 
uchraydigan  sulfid  minerali  –  aurpigment  (As
2
S
3
)ni  shunday  nomlashgan.  Yorqin  tillarang 
ko‘rinishda bo‘lgan ushbu birikma rang-tasvir san’atida keng qo‘llanilgan. Mishyakning yana 
bir sulfidi As
4
S
4
 realgar deb nomlanuvchi mineral ko‘rinishida uchraydi. Ushbu mineral nomi 
arab tilidan olingan bo‘lib, tarjimasi «kon changi» degan ma’noni anglatadi. Tabiatda mishyak 
asosan birikmalar ko‘rinishida va qisman (juda oz miqdorda) sof holda ham uchraydi. Mishyak 
birikmalaridan biri – 
kumush
 va mishyak sulfidlari aralashmasi Ag
3
AsS
3
 bo‘lib, uni «aldamchi 
kumush» ham deyildi. Ushbu birikmani hozirda fransuz kimyogari Jozef Lui Prust (1754-1826) 
sharafiga prustit deb nomlash qabul qilingan.  
Mishyakning ko‘plab hosilalari juda zaharlidir. Masalan, mishyakning dimetilarsin deb 
nomlangan radikali (CH
3
)
2
As nihoyada qo‘lansa, badbo‘y modda bo‘lib, unga shved kimyogari 
Yakob  Berselius  (1779-1848)  tomonidan  kakodil  deb  nom  berilgan.  Yunonchada  kakodes  - 
«qo‘lansa», «badbo‘y», «sassiq» degan ma’nolarni bildiradi. Shunisi qiziqki, mazkur qo‘lansa 
modda  shuningdek,  fransuz  kimyogari  va  farmatsevti,  hamda,  chinni  fabrikasi  xo‘jayini 
bo‘lgan odam – Lui Klod Kade (1731-1789) nomi bilan bog‘lanib, «Kade suyuqligi» deb ham 
ataladi. Aynan u  kaliy atsetati bilan mishyak III oksidini haydash jarayonida mazkur qo‘lansa 
moddani birinchi bo‘lib ajratib olgan edi. Mishyakning terini zaharlaydigan yana bir birikmasi 
lyuizit  deb  nomlanadi.  Formulasi  ClCH=CHAsCl
2
  bo‘lgan  ushbu  modda  aksincha,  o‘zidan 
xushboʻy  hid  taratadi.  Lyuizit,  uni  birinchi  bo‘lib  sintez  qilgan  kimyogar  Uinford  Li  Lyuis 
(1878-1943) sharafiga shunday nomlangan.  
Tarkibida mishyak tutuvchi eng taniqli organik moddalardan biri bu – salvarsandir. Uni 
1909-yilda nemis biokimyogari Paul Elrix (1851-1915) sintez qilgan. Elrix o‘zi ushbu moddani 
«preparat 606» deb nomlagan. Chunki, uning maqsadi, erkaklar tanosil a’zolari kasalliklariga 
qarshi kurashda qo‘llaniladigan preparat ishlab chiqish bo‘lgan. 606-esa, u o‘tkazgan tajribalar 
soni  bo‘lib,  ya’ni,  Elrix  606-urinishda  o‘zi  kutgan  natijaga  erishgan  ekan.  Preparatga 
keyinchalik salvarsan nomi berilgan. Buning «salvo» - yordam va «arsenicum» so‘zlarining 
birinchi bo‘g‘inlaridan yasalgan bo‘lib, ma’nosi «mishyak bilan yordam» desak to‘g‘ri bo‘ladi. 
Salvarsanning kimyoviy strukturasi hamda, uni kashf qilgan olim Elrix tasviri Germaniyaning 
yevrodan  avvalgi  milliy  valyutasida  –  200  doychmarka  qiymatlik  banknotalarida  uchratish 
mumkin edi.  


25 
 

Download 39,24 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   118




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
axborot texnologiyalari
ta’lim vazirligi
zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
guruh talabasi
o’rta maxsus
toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
davlat pedagogika
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
vazirligi muhammad
haqida tushuncha
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
respublikasi axborot
toshkent davlat
tashkil etish
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
bilan ishlash
O'zbekiston respublikasi
matematika fakulteti
Ishdan maqsad
o’rta ta’lim
ta’limi vazirligi
fanining predmeti
saqlash vazirligi
moliya instituti
haqida umumiy
pedagogika universiteti
fanlar fakulteti
fanidan tayyorlagan
umumiy o’rta
samarqand davlat
ishlab chiqarish
fanidan mustaqil
Toshkent axborot
universiteti fizika
fizika matematika
uzbekistan coronavirus
Darsning maqsadi
sinflar uchun
Buxoro davlat
coronavirus covid
Samarqand davlat
koronavirus covid
sog'liqni saqlash