Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi va davlatning inqirozga qarshi siysati


Iqtisodiy inqirozning kelib chiqish mohiyati



Download 490.62 Kb.
bet3/13
Sana12.05.2020
Hajmi490.62 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
1.1. Iqtisodiy inqirozning kelib chiqish mohiyati
Iqtisodiy inqirozning kelib chiqish mohiyati har qanday mamlakat, shu jumladan industrial rivojlanmagan mamlakatlar ham iqtisodiy o’sishga, hamda to’liq bandlilik va narxlarning barqaror darajasiga erishishga harakat qiladi, ammo uzoq muddatli iqtisodiy o’sish bir tekis va uzluksiz bormaydi, u iqtisodiy barqarorlik davrlari bilan uzulib turadi. Iqtisodiy o’sish ketidan doimo inqiroz kelib turadi. Vaqti-vaqti bilan iqtisodiy qonunlarning o’zgartirib bo’lmaydigan ta’siri ostida takror ishlab chiqarish harakatida uzilishlar paydo bo’ladi va bu uzilish iqtisodiy nomutonosibliklarning keskin shaklida nomayon bo’lishidir. Iqtisodiy sikil deganda, odatda ishlab chiqarishning bir iqtisodiy holatidan, yoki bir inqirozdan ikkinchisi boshlanguncha qadar takrorlanib turadigan to’lqinsimon harakati tushiniladi. Inqiroz ishlab chiqarishning pasayishida ifodalanadi va siklning qayd etuvchi ifodasidir. U bir sikilni nihoyasiga yetkazib, yana muqarrar
ravishda inqiroz bilan tugaydigan yangisining boshlanishiga asos soladi; inqiroz vaziyatda asosiy kapitalning ortiqcha jamg’arilishi uning hamma funksional shakillarida nomoyon bo’ladi. Inqirozdan keyin turg’unlik keladi, uning davomida iqtisodiy faollik jonlanishi uchun sharoitda vujudga kelishi nihoyasiga yetadi.
Jonlanish fazosining boshlanishi ozmi-ko’pmi darajada barqaror ishlab chiqarishning kengayishiga o’tishni bildiradi. Bu bilan yangi inqiroz muqarrar bo’lib qoladi. Inqiroz fozasida ishlab chiqarish va bandlik qisqaradi, ammo narxlar pasayish tamoiliga berilmaydi. Inqirozning qo’yi nuqtasida ishlab chiqarish va bandlilik o’zining eng past darajasiga erishishi bilan harakterlanadi. Iqtisodiy inqiroz deb ishlab chiqarish hajmining keskin tushib ketishiga aytiladi. Inqirozning asosiy sababi takror ishlab chiqarishdagi beqarorlik va nomutanosibliklardir. Bu avvalo ishlab chiqarish uning natijalarini o’zlashtirish o’rtasidagi nomutanosiblik bulib u turli ishlab chiqarish usullari va iqtisodiy tizimning har xil nusxalarida turli shakillarda nomayon bo’ladi. Ishlab chiqarish bilan istemol talab va taklif o’rtasidagi vaqti-vaqti bilan yuzaga kelib turadigan nomutonosibliklar ham iqtisodiy inqirozlarning yuzaga chiqishi imkoniyatini saqlaydi. Yirik mashinali

ishlab chiqarishga o’tilgan davrdan keyingi vaqti-vaqti bilan iqtisodiyotni ma’ruza salbiy turuvchi iqtisodiy inqirozlar ijtimoiy takror ishlab chiqarishga siklik harakterni kasb etadi. Bu tashqi omillar ichidan qo’yidagilarni ajratib ko’rsatish mumkin.


-Urushlar, inqilobiy o’zgarishlar va boshqa siyosiy larzalar.
-Oltin, uran, neft, va boshqa qimmatli resurslar, yirik konlarning ochilishi.
-Yangi hududlarning ochilishi va bu bilan bog’liq ravishda aholi migrasiyasi, yer shari aholi migrasiyasi, yer shari aholisi sonining o’zgarib turishi;

1.2. TARKIBIY INQIROZLAR VA ULARNING IQTISODIYOTNING ALOHIDA SOHALARIGA TA’SIR ETISH YO’NALISHLARI


Iqtisodiyotdagi inqirozlardan bir kurinishi yoki uning bir turi tarkibiy inqirozlardir. Bu inqirozlarni ishlab chiqarishlarning ayrim sohalari bilan tarmoqlar rivojlanishi o’rtasidagi chuqur nomutanosibliklar keltirib chiqaradi. Tarkibiy inqirozlar bilan iqtisodiy tebranishlar va shu jumladan iqtisodiy faolikning mavsumiy tebranishlar ham mavjud bo’ladi. Masalan bayramlar arafasidagi harid qilish, istemolchilik tovarlarning faollik suratida, asosan chakana savdoda sezilarli har yillik tebranishlarga olib keladi. Qishloq ho’jaligi, avtomobil sanoati, qurilish ham qandaydir darajada mavsumiy tebranishlarga duchor bo’ladi. Iqtisodiy faolik iqtisodiyotdagi uzoq muddatli tamoillarga, yani uzoq muddatli davr, masalan 25, 50 yoki 100 yil davomida iqtisodiy faollikni ortishi yoki pasayishiga bog’liq. Bu yerdashuni takidlash lozimki, ayrim mamlakatlarda (masalan AQSh) o’zoq muddatli tamoil sezilarli iqtisodiy o’sish bilan xarakterlansa, boshqalari uchun iqtisodiy o’sishning sekinlashuvi xos iqtisodiy faolikning tebranishni tushuntiruvchi ko’plab qarashlar mavjud bo’lishiga qaramasdan ko’pchilik iqtisodchilar, ishlab chiqarishlar va bandlik darajasini bevosita aniqlovchi omil umumiy yoki yalpi sarflar darajasi hisoblanadi, deb tasdiqlaydi.
Qishloq xo’jaligidagi iqtisodiy inqirozlar agrar inqirozlar deb ataladi. Agar inqirozlar qo’yidagi shakillarda nomoyon bo’ladi.


  1. Qishloq ho’jalik mahsulotlarining nisbiy ortiqcha ishlab chiqarishni, uning sotilmay qolgan juda katta zahiralarining to’planishi.




  1. Narxlarning pasayishi, daromodlar va foydalarning kamayishi.




  1. Fermerlarning ommoviy ravishda xonavoyron bo’lishi ularning qarzlarining ortishi.




  1. Qishloq aholisi o’rtasida ishsizlarning ko’payishi.

Qishloq ho’jaligida takror ishlab chiqarish o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lganligi sababli, agrar inqirozlar o’ziga xos xususiyatlarga o’ziga xos xarakter kasb etadi. Agar inqirozlar sanaot sikllariga qaraganda odatda ancha uzoqroqqa cho’zilib boradi. Birinchi agrar inqiroz o’tgan asrning 70- yillarida

90-yillar o’rtasigacha davom qilgan edi. Birinchi jahon urushidan keyin, aholining harid qobilyati juda pasayib ketgan sharoitda, 1920 yil bahorida keskin agrar inqiroz boshlanib ketdi va ikkinchi jahon urushining boshlanishiga qadar davom etdi. Uchunchi agrar inqiroz 1948 yildan boshlanib, 80 yillargacha davom etdi. Agrar inqirozning cho’zilib ketishining asosiy sabablari qo’yidagilar.


  1. Yerga xususiy mulk manopoliyasi sharoitida u qishloq xo’jalik ishlab chiqarishning rivojlanishida sanoatga nisbatan orqada qolishni taqozo etadi.




  1. Yer rentasining mavjud bo’lishi va uning uzluksiz suratda o’sib borishi. Yer rentasining avvolo absalyut rentaning ko’payishi qishloq xo’jalik mahsulotlarini qimmatlashtirib yuboradi, buning natijasida uni sotish qiyinlashadi.




  1. Ko’plab mayda dehqon xo’jaliklarining mavjud bo’lishi. Mayda ishlab chiqaruvchilar xo’jalikni asosan o’zi va oilasi uchun zarur tirikchilik vositalarini topish maqsadida yuritadi. Inqiroz sharoitida ham ular ishlab

chiqarishni qisqartira olmaydilar. Tirikchiliklarni o’tkazish va ijara haqini to’lash uchun ishlab chiqarishni ilgargi miqdorda olib boraveradi. Bu hol qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ortiqcha ishlab chiqarishni yana ham ko’paytirib beradi. Agrar inqirozlar siklli harakterga ega bo’lmaydi. Qishloq ho’jalik mahsulotlarini ortiqcha ishlab chiqarish absalyut harakterga ega bo’lmaydi. Qishloq ho’jalik mahsulotlarini ortiqcha ishlab chiqarish absalyut harakterga emas, balki nisbiy xarakterga ega. Chunki, inqiroz ro’y bergan mamlakatda million – million kishilar doimiy suratda ochlikda yashaydi. Hozirgi zamon iqtisodiy fanida iqtisodiy sikl va siklli rivojlanishga mingdan ortiq qarashlar mavjudligi ta’kidlanadi. Biz ularning ko’pchilik iqtisodchilar tomonidan tan olingan asosiylariga tavsif beramiz.


Kitchin sikli – zahiralar sikli deb ham nomlanadi. Bunda Kitchin (1926 y) moliyaviy hisoblar va tovar zahiralari harakatida sotish narhlarini tahlil qilish asosida 2 yildan 4 yilgacha davr davomidagi qisqa to’lqinlarni tadqiq qilishga o’zining e’tiborini qaratadi.

Juglar sikli – biznes – sikl, sanoat sikli, o’rtacha sikl va katta sikl kabi nomlar bilan ham ataladi. Oldingi davrlarda iqtisodiy fan 7 – 12 yillik sikllarni ajratib ko’rsatganligi tufayli, aynan shu sikl Fransuz, Angliya va AQShda foiz stavkalari va narhdan tebranishlarni asosiy tahlil qilish asosida sanoat siklining tabiatini o’rganishga katta hissa qo’shgan. K. Juglar (1819 – 1905 y) nomi bilan ataladi. Odatda iqtisodiy inqirozlardan sanoatning ishlab chiqarish vositalari va uzoq muddatlifoydalaniladigan iste’molchilik tovarlari ishlab chiqaradigan tarmoqlari ko’proq yo’qotishga uchraydi. Uy – joy va sanoat binolari qurilishi, og’ir mashinasozlik hamda investision tovarlar, avtomobillar, maishiy xo’jalik buyumlari va shunga o’xshash tovarlar ishlab chiqarish bilan bog’liq sanoat tarmoqlari va ularda band bo’lgan ishchilar siklning inqiroz fazasida og’ir oqibatiga uchraydi. Biroq, bu tarmoqlar siklning yuksalish fazasida o’zining rivojlanish uchun yuqori darajada raqobat oladi.


Iqtisodiyot qiyinchilikni boshdan kechira boshlaganda, ishlab chiqaruvchilar ko’pincha zamonaviy uskunalarni sotib olishni va yangi zavodlar qurishni to’xtatadi yoki qandaydir muddatga kechiktirishi mumkin. Bunday kon’yunktura sharoitda investision tovarlar zahiralarini ko’paytirish hyech qanday iqtisodiy mazmunga ega emas, aksincha korxonalar mavjud ishlab chiqarish quvvatlaridan ancha to’laroq foydalanishlari mumkin bo’ladi.
Iqtisodiy jihatdan qo’lay davrlarda yani sikilning jonlanishi va yuksalish fozalarida ishlab chiqarish vositalari odatda ular to’liq eskirganiga almashtiriladi. Ammo inqiroz davri kelganda korxonalar o’zining eskirgan uskunalarini ta’mirlab, ularni ishga tushiradi. Shu sababli bu davrda ishlab chiqarish vositalariga investitsiyalar keskin qisqaradi. Ortiqcha ishlab chiqarish quvatlari mavjud bo’lgan ayrim korxonalar, xatto istemol qilingan asosiy kapitalning o’rnini asosiy kapitalining o’rnini qoplashga ham harakat qilmaydi.
Qisqa muddatli foydalanadigan istemolchilik tovarlari ishlab chiqaruvchi sanoat tarmoqlari siklining oqibatlarini nisbatan kamroq darajada sezadi. Aholi yoki keng istemolchilar qatlamiga iqtisodiy sikil turlicha ta’sir ko’rsatadi. Inqiroz davri boshlanganda, doimiy doromad oluvchi istemolchilar oila

byudjetini qisqartirishga to’g’ri keladi, maishiy texnika va avtomashina kabi uzoq muddat foydalaniladigan tovarlarni harid qilishni to’xtatadi. Har qanday sharoitda ham oila a’zolarini yeb-ichishi va keyinishi zarurligi tufayli oziq-ovqat mahsulotlari va keyim kechaklar, yani qisqa muddatda foydalanadigan istemolchilik tovarlarini harid qilishni to’xtatish mumkin emas. Faqat bunday tovarlarini harid qilish miqdori qandaydir darajada kamayishi mumkin.


Investision tovarlar va uzoq muddat foydalaniladigan istemolchilik tovarlari ishlab chiqaruvchi ko’pchilik sanoat tarmoqlari yuqori darajada manopol mavqiyega egaligi bilan farqlanadi va natijada bozorda nisbatan ko’p bo’lmagan yirik firmalar ma’lum davr davomida narxning pasayishiga qarshi turishi, talabning kamayishi sababli mahsulot chiqarish hajmini cheklash uchun yetarlicha manopol xukumdorlikka ega bo’lishi mumkin. Shu sababli talabaning kamayishi birinchi navbatda ishlab chiqarish va bandlilik darajasiga ta’sir ko’rsatadi. Bunga teskor bo’lgan holatni qisqa muddatli foydaniladigan istemolchilik tovarlari ishlab chiqaruvchi sanoat tarmoqlarida kuzatish mumkin. Bu tarmoqlarning ko’pchiligi o’zlarining raqobatga layoqatsizligi va ishlab chiqarish markazlashuvi darajasining pastligi bilan harakterlanadi. Shu sababli ular siklining salbiy oqibatlariga qarshi tura olmasligi mumkin va mahsulotlarga talabning pasayishi ishlab chiqarish darajasiga qaraganda narxlarda ko’proq aks etadi.
Ijtimoiy ishlab chiqarish tarkibini tubdan o’zgartirishga qodir bo’lgan texnologiya, tadqiqotlar va inovatsiyalardagi qudratli o’zgarishlar. Iqtisodiy sikllarni tashqi omillarning mavjudligi bilan tushuntiruvchi nazariyani eksternal nazariya deb atash qabul qilingan. Internal nazariya iqtisodiy sikllarni iqtisodiy tizimning o’ziga xos ichki omillar tug’diradi deb hisoblaydi.
Asosiy kapitalning jismoniy xizmat muddati, ko’pchilik iqtisodchilar tamonidan (iqtisodiy tizimning o’ziga xos ichki omillar to’g’risida deb hisoblaydi). Iqtisodiy siklni tug’diruvchi muxim omillardan biri sifatida qaraladi. Agar bir yoki bir necha tarmoqda mashina uskunalarga talabning keskin ortishi keltirib chiqaradigan iqtisodiy o’sish boshlansa to’liq tabiyki bu

xol mashina va uskunalar to’liq eskiradigan har 10-15 yildan keyin takrorlanadi.

Boshqa ichki omillardan qo’yidagilar ajratib ko’rsatiladi.
-Shaxsiy istemolning o’zgarishi (qisqarish yoki kengayish);
-Investisiyalar, yani ishlab chiqarishni kengaytirish, uni yangilash va yangi ish joylarni vujudga keltirishga yo’naltiriladigan mablag’lar hajmi.
-Ishlab chiqarish talab va takliflar hajmiga ta’sir ko’rsatishga qaratilgan davlatning iqtisodiy siyosatining o’zgarishi iqtisodiy sikilning kelib chiqishini faqat eksternal yoki internal nazariya orqali tushuntirish ko’lami tug’ri emas. Iqtisodiy sikl va umuman iqtisodiy tizimdagi miqdoriy va sifat o’zgarishlar tashqi va ichki omillar oqibatida kelib chiqish mumkin emas. Demak kapitalning to’planishi yuqori darajada bo’lgan tarmoqlarda ishlab chiqarish hajmining keskin pasayishi va narxlarning nisbatan sekin tushishi, to’planish darajasi past bo’lgan tarmoqlarda narxlarning sezilarli tushishi va mahsulot ishlab chiqarish hajmining nisbatan kam qisqarishi kuzatiladi.

1.3. JAHON MOLIYAVIY-IQTISODIY INQIROZI KELIB CHIQISH BOSQICHLARI VA UNING O’ZIGA XOS HUSUSIYATLARI

Insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichi globalashuv jarayonlarining jadal rivojlanishi orqali tavsiflanadi. Globallashuvni iqtisodiy jihatdan qaraydigan bo’lsak. U jahon xo’jalagining butun makonini qamrab oluvchi iqtisodiy munosabatlar tizimining tashkil topishi va rivojlanishini anglatadi. Glaballashuv jarayonlarining (yanada takomillashuviga) kengayishi jahon mamlakatlari o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarining yanada takomillashuviga olib keladi. Jumladan globallashuvi natijasida transmilliy korparosiyalar, ularning turli ko’rinishidagi halqaro birlashmalar faoliyatining yanada kuchayishi ro’y beradi. Globallashuv jarayonlari jahon ho’jalagining yaxlit iqtisodiy tizimi sifatida rivojlanishda sifat bosqichi hisoblanib, yangi imkoniyatlarni ochib beradi. Biroq globallashuvi jarayonini mutloqlashtirish va unga bir tomanlama qarash to’g’ri bo’lmaydi. Chunki, mazkur jarayon o’zining ijobiy jihatlari bilan bir qatorda zidiyatli tamonlariga ham ega. Jahonning bir mamlakatida ro’y berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy larzalarning muqarrar ravishda boshqa mamlakatlarga ham o’z ta’sirini o’tkazish shulardan biri hisoblanib, bugungi kunda ro’y berayotgan moliyaviy inqiroz ham aynan shu ma’noda globallashuv jarayonlarining oqibati hisoblanadi. Shunga ko’ra Prezidentimiz o’z asarlarini bugungi kunning eng dolzarb muomosi-bu 2008 yilda boshlangan jahon moliyaviy inqirozi, uning ta’siri va salbiy oqibatlari, yuzaga kelayotgan vaziyatdan chiqish yo’llarini izlashdan iborat ekanligidan boshlab, jahon moliyaviy inqirozning mazmun-mohiyati kelib chiqish sabablariga batafsil to’xtalib o’tdilar.” Bu inqiroz Amerika Ko’shma Shtatlarida ipotekali kreditlash tizimida ro’y bergan tanglik holatdan boshlandi. So’ngra bu jarayonning miqiyosi kengayib yirik banklar va moliyaviy tuzilmalarning likvidlik, ya’ni to’lov qobilyati zaiflashib, moliyaviy inqirozga aylanib ketdi. Bundan ko’rinadiki, dastlabki AQSh ipoteka bozorlarida nomoyon bo’lgan mazkur inqiroz yetarlicha to’lov layoqatiga ega bo’lmagan, qarzlarni qaytarish qobilyati

shubhali bo’lgan qarzdorlarga ipoteka kreditlari berish amaliyotining jadallashuvi natijasida ro’y beradi. AQSh iqtisodiyoti yaratilgan shart-sharoitlari tufayli arzon kredit resurslarga to’yindi va bu fediral zahira tizimi (FZT) amalga oshirayotgan pul-kredit siyosatini o’zgartirishiga olib keldi, natijada 2004-2006 yillarda federal zahira tazimi foiz stafkalarni 6.25% gacha ko’taradi. Kreditlarning qimmatlashuvi aholini ipotekaga nisbatan talabining pasayishiga va kreditlarni qaytarish bo’yicha qarzdorlar to’lovining qisqarishiga olib keladi. Boshqa tomondan, oziq-ovqat mahsulotlari va energiya resurslari narxlarining o’sishi aholining kreditni qaytarish bo’yicha moliyaviy imkoniyatlarning cheklanishiga olib keladi.2000-2007 yillar mobaynida jahon bozoridagi oziq-ovqat mahsulotlarining narxi o’rtacha ikki barobarga oshdi. Benzin narxi esa 3,5 barobarga oshdi. Neft narxi rekord darajada, ya’ni bir-bareli 147 dollardan ortdi. Britaniyaning nufuzli gazetalardan biri bo’lgan “Gardion” jahon moliyaviy inqirozining asosiy aybdorlari ro’yxatini e’lon qildi. Mazkur ro’yxatning oldingi o’rinlarida AQSh ning taniqli siyosatchi o’rin olgan bo’lib, unda inqiroz faqatgina iqtisodiyot rivojlanishining navbatdagi harakatlantiruvchi kuchi ekanligi ta’kidlab o’tilgan. Aksariyat moliya-iqtisodchilar vujudga kelgan moliyaviy inqirozning haqiqiy sabablaridan biri sifatida rivojlangan siyosatining mevasi ekanligini, ya’ni o’z-o’zini boshqaruvchi bozor g’oyasini ilgari surish orqali davlatning milliy iqtisodiyotga va xususan moliyaviy bozorlarga aralashuvini cheklanganligi bilan ham izohlanmoqdalar. Shu o’rinda jahon moliyaviy inqirozining yuzaga kelishida asosiy sabab-moliyaviy resurslar bilan real ishlab chiqarish hajmi o’rtasidagi mutonosiblikning keskin buzilishi hisoblanishini takidlash lozim. Pul muomilasi qonunlaridan ma’lumki, iqtisodiyot sog’lam va barqaror amal qilish uchun muomilaga chiqarilayotgan pul massasi bilan tovar va xizmatlar ishlab chiqarish real hajmi o’rtasida muayyan nisbatga amal qilinishi lozim. Biroq milliy iqtisodiyotlarning baynalminallashuvi va globallashuv jarayonlari pul muomalasining amal qilishiga ham o’z ta’sirini o’tkazib, dastlab ayrim mamlakatlar, masalan AQShda keyinchalik ko’plab mamlakatlarda mazkur

qonunga rioya qilishning zaiflashuviga, keyin esa uni umuman e’tiborga olmaslikka qadar olib keldi. Ma’lumotlarga ko’ra, muomiladagi pul massasi (naqd kredit pullar va turli tulov vositalari)ning tovar va xizmatlar ishlab chiqarish real hajmidan deyarli 10 baravar, agar pulning aylanish tezligi ham hisobga olinsa muomala uchun zarur bo’lgan talabdan bir necha o’n baravar ko’payib ketganligini anglatadi. Shu bilan bir qatorda, asosan yetkachi rivojlangan mamlakatlarda kuzatilgan qo’yidagi salbiy holatlar ham moliyaviy inqirozning vujudga kelishiga asosiy sabablaridan hisoblanadi:
-Norasional pul kredit siyosatini, hamda qayta moliyalash stavkasini surunkali ravishda past darajada ushlab turulishi natijasida qarzga yashashning odatga va kundalik holatga aylanishi:
-Moliyaviy institutlarning majburiyatlari bilan ustav mablag’lari o’rtasidagi mutonosiblikning keskin buzilishi:
-Qimmatli qog’ozlar bo’yicha reyting tashkilotlari tomonidan soxta xulosalar berilishi:
-Moliyaviy audit va professional etika tamoyillarini buzilishi va sohta audit xulosalar taqdim etilishi;
-Moliyaviy rag’batlantirish uslubi sifat ko’rsatkichlariga emas balki miqdoriy ko’rsatkichlarga asoslanganligi;
-Yuqori riskli xatarli va murakkab xosilaviy qimmatbaxo qog’ozlarni vujudga kelishi va hokazo Prezidentimiz o’z asarlarida dunyoning hozirgi vaqtda bir qator yetakchi mahlil va ekspertlik markazlari glabal moliyaviy inqiroz xolatini va uning yuz berishi mumkin bo’lgan oqibatlariga doir materillarini o’rganish va umumlashtirish natijasida qo’yidagi xulosalarga kelayotganligini ta’kidlab o’tdilar. Ya’ni “Birinchidan moliya-bank tizimidagi inqiroz jarayonlari deyarli butun dunyoni qamrab olayotgan resesiya va iqtisodiy pasayishning muqarrarligi, investisiyaviy faollik ko’lamining cheklanishi talab va halqaro savdo hajmining kamayishi, shuningdek jahonning ko’plab mamlakatlariga ta’sir ko’rsatadigan jiddiy ijtimoiy talofatlar sodir bo’lishi mumkinligi o’z tasdig’ini topmoqda. Keyingi yillarda rivojlangan mamlakatlarda surunkali

byudjet taqchilligi va salbiy tashqi savdo saldosining kuzatilayotganligi jahon moliyaviy inqirozining vujudga kelishining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Dunyoning ayrim mamlakatlari tashqi savdo saldosidagi o’zgarishlar (mlrd AQSh doll). Rivojlangan mamlakatlar jami 1996 yil 46.2 mlrd, 2007 yil 798.8 mlrd dollar.


Rivojlanayotgan mamlakatlar jami 1996 yil-87.5 mlrd dollar. 2007 yil 509.7 mlrd dollar. Tashkil qildi. Ma’lumotlarga ko’ra so’ngi paytlarda halqaro valyuta zahiralarining 3.4 trln dollari ya’ni jami zahiralarning qariyib 59% Osiyoning 10 ta yirik mamlakatlari hissasiga to’g’ri kelmoqda. Aksariyat halqaro ekspertlarning e’tirof etishlaricha 2007 yilda AQSh ipoteka bozorlarida boshlangan inqirozning avj olishi va uni jahon yalpi ichki mahsulotining asosiy iste’mol qiluvchisi hisoblanganligini keltirib o’tishadi, Ma’lumotlarga qaraganda, AQShning jahon yalpi ichki mahsulotini ishlab chiqarishdagi hissasi 20%ni tashkil qilsada, uning istemoldagi hissasi qariyib 40 %ni tashkil qiladi. Rivojlangan mamlakatlar ayniqsa AQSh davlat tashqi qarzi miqdorining o’sib borganligi va uning YaIM ga nisbatan salmog’i o’sganligi inqirozning asosiy omillaridan biri bo’ladi. Ko’rinib turibdiki, keyingi 4 yil maboynida xususan, AQSh va ayrim mustaqil davlatlar hamdo’stligi davlatlari (Qirg’izistondan tashqari) tashqi qarzlarning yalpi ichki mahsulotlariga nisbatan salmog’i ortib borgan. Xususan 2008 yilda AQSh tashqi qarzlarning yalpi ichki mahsulotga nisbatan salmog’i qariyib 90%ni tashkil qilgan. Bu ko’rsatkich Rossiyada 37% ni Qozog’istonda 102 % ni Ukrainada 64 %ni tashkil etgan. Qirg’izistonda esa keyingi 3 yil maboynida pasayish tendensiyasi kuzatilib 2008 yilda 81% ni tashkil qilgan. Bu borada O’zbekiston Respublikasida ijobiy tendensiya kuzatilmoqda. Ya’ni amalga oshirilgan oqilana iqtisodiy siyosat natijasida tashqi qarzlarning yalpi ichki mahsulotdagi salmog’i 2005 yildagi 29 % dan 2008 yildan 13.3 %ga qadar qisqargan. Hozirda ko’plab mutahasis va ekspertlar tamonidan jahon moliyaviy inqirozining glabal tus olishi va iqtisodiy inqiroz jarayonlarining kuchayishi resessiya ketma-ketyillar maboynida pasayish holati va iqtisodiy pasayishni investision faollik ko’lami cheklanib borishini, talab va

halqaro savdo hajmining kamayishi hamda jahonning ko’plab mamlakatlariga ta’sir ko’rsatadigan jiddiy ijtimoiy talofatlar sodir bo’lishi mumkinligi e’tirof etilmoqda. Shunga ko’ra xukumatlar darajasida inqirozdan chiqish bo’yicha davlat dasturlarini ishlab chiqishda bandlik masalalarini talabni rag’batlantirish orqali ishlab chiqarish ko’lamini kengaytirishga qaratilgan keskin choralarni ko’rish masalasini ko’ndalang qilib qo’ymoqda. Prezidentimiz o’z asarlarida moliyaviy inqiroz holati va uning ta’sirida kelib chiqishi mumkin bo’lgan oqibatlarga doir fikirlarni davom ettirib, navbatdagi xulosani ta’kidlab o’tdilar.


Ikkinchidan avj olib borayotgan glabal moliyaviy inqiroz jahon moliya-bank tizimida jiddiy nuqsonlar mavjudligi va ushbu tizimni tubdan isloh qilish zarurligini ko’rsatdi. AQSh federal zaxira xizmatining sobiq raisi Alan Prinsken boshchiligida AQSh federal zahira tizimi tomonidan olib borilgan norsional pul-kredit siyosati hamda qayta moliyalashtirish stavkasini surunkali ravishda past darajada ushlab turushi natijasida banklar tamonidan kredit berish ko’lami keskin o’sdi. Federal zaxira tizimining ekspansion pul-kredit siyosati tijorat banklariga taqdim etadigan kreditlari bo’yicha foiz stavkalarini 1.25% gacha pasaytirishida namoyon bo’lgan edi. Tijorat banklari faoliyatini tartibga solish tizimining nomuvofiqligi natijasida banklar tomonidan kreditlash tizimi talablari yangilashib, bu holat kreditlardan foydalanishda to’lovga layoqatlik darajasining hisobga olinmasligi imkon yaratdi. Prezdentimiz o’z asarlarida global moliyaviy inqiroz holatini va uning yuz berishi mumkin bulgan oqibatlariga doir materillarini o’rganish va umumlashtirish natijasida kelib chiqan qo’yidagi uchunchi xulosani ta’kidlab o’tdilar: “Uchunchidan molyaviy-iqtisodiy inqirozning har qaysi davlatdagi miqyosi, ko’lami va oqibatlari qanday bo’lishi ko’p jihatdan bir qancha omillardan kelib chiqadi. XX asirning oxirlarida boshlangan va hozircha davom etib kelayotgan bozorlarning glaballashuvi kapitallar halqaro hakaratining erkinlashtirilishi natijasida AQSh bozorlarida vujudga kelgan inqiroz dunyoning boshqa mamlakatlariga ham keng yoyildi. AQSh banklari va ipoteka agentliklarining qimmatli qog’ozlariga qo’yilma qilingan xorijiy investorlar moliyaviy holatiga jiddiy ta’sir ko’rsatdi.

Bu o’z navbatida dunyo mamlakatlari iqtisodiyotiga ham o’z ta’sirini o’tkazdi. Jahon moliyaviy inqirozi MDX mamlakatlarini ham chetda qoldirmadi. Inqiroz Rossiya, Ukraina va Qozog’istonda o’zining jiddiy salbiy oqibatlarini nomoyon qildi.


Rossiyada asosan iqtisodiyotning real sektorida faoliyat yurituvchi yetakchi kompaniyalar aksiyalarining narxlari keskin tushub ketdi. Bu holat birinchi navbatda jahon energetika resurslari bozoridagi nabarqaror konyukturaning vujudga kelishi natijasida sodir bo’ldi.
“Qozog’iston iqtisodiy mu’jizasi” degan nom bilan tanilayotgan Qozog’istondagi “ochiq iqtisodiyot” siyosati va stixiyali tavsifga ega bo’lgan jahon iqtisodiyotiga integrasiyalashuvi jarayoni glabal moliyaviy inqiroz sharoitida o’zining jiddiy kamchiliklariga egaligini ko’rsatdi. Kapitallarning chetga chiqib ketishi suzib yuruvchi kurslar bo’yicha olingan tashqi qarzlarning qimmatlashuvi bank tizimidagi muommalarida o’z ifodasini topdi va ular aktivlari sifatining pasayishi Qozog’iston banklarining Halqaro kredit reytingining pasayib ketishiga olib keldi. Shu o’rinda aytish lozimki, xozirgi rivojlanib borayotgan moliyaviy inqiroz infilsiya, qator banklar va moliyaviy muassasalarning tanazulga yuz tutishi ta’sirida ishsizlik, ishlab chiqarish suratlarining pasayishi va boshqalar negizida iqtisodiy inqiroz shaklida kuchayib bormoqda. Bundan ko’rinib turibdiki.
Prezidentimiz Islom Karimov 2011 yilning asosiy yakunlari va 2012 yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisida eng avvalo keyingi yillarda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan o’zgarishlar va turli salbiy tendensiyalarni atroflicha tahlil etib berdi. Yurtboshimiz bu borada dunyodagi taniqli iqtisodchilar, nufuzli ekspert va mutaxassislarning baholari va chiqarayotgan xulosalari prinsipial jihatdan yagona bir fikrga kelayotgani, jumladan, jahon iqtisodiyotiga, birinchi navbatda, rivojlangan yirik mamlakatlar iqtisodiyotiga 2008yilda boshlangan global moliyaviy-iqtisodiy inqiroz hali-beri salbiy ta’sir ko’rsatayotganini ta’kidlab o’tdi.

Ma’lumki, o’zining salbiy ta’siri bilan insoniyatga jiddiy tashvishlar tug’dirayotgan, jahon iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini izdan chiqarayotgan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz o’tgan asrning so’nggi choragidan e’tiboran rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotidagi mutanosibliklar, xususan real va moliyaviy sektor o’rtasidagi nisbatning buzilishi oqibatida vujudga kela boshladi.


Bu mamlakatlardagi yirik moliyaviy muassasalar tomonidan o’zining korporativ manfaatlarini amalga oshirish maqsadida bank-moliya sohasidagi me’yor va tartiblarning qo’pol tarzda buzilishi, jahondagi ko’plab davlatlarning real aktivlaridan spekulyativ tarzda foydalanish orqali katta daromad olishga intilish va shu tariqa global moliyaviy arxitekturada jiddiy nuqsonlarga yo’l qo’yilishi, milliy iqtisodiyotdagi yalpi talabni qo’llab-quvvatlash, tobora o’sib borayotgan tashqi qarzlarni cheklash uchun “arzon pullar” siyosatining qo’llanishi kabi xatti-harakatlar yuzaga kelayotgan nomutanosibliklarning yanada kuchayishi va borgan sari keskin, muqarrar ravishda inqiroz holatini keltirib chiqaradigan darajada tus olishiga sabab bo’ldi. Prezidentimiz I.A.Karimov o’zining “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” nomli asarlarida birinchilardan bo’lib bu jarayonning yuzaga kelishi sabablarini quyidagi tarzda keng asoslab berdi: “Bu inqiroz Amerika Qo’shma Shtatlarida ipotekali kreditlash tizimida ro’y bergan tanglik holatidan boshlandi. So’ngra bu jarayonning miqyosi kengayib, yirik banklar va moliyaviy tuzilmalarning likvidlik, ya’ni to’lov qobiliyati zaiflashib, moliyaviy inqirozga aylanib ketdi. Dunyoning yetakchi fond bozorlarida eng yirik kompaniyalar indekslari va aksiyalarining bozor qiymati halokatli darajada tushib ketishiga olib keldi. Bularning barchasi, o’z navbatida, ko’plab mamlakatlarda ishlab chiqarish va iqtisodiy o’sish sur’atlarining keskin pasayib ketishi bilan bog’liq ishsizlik va boshqa salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi»1.



  1. Ислом Каримов. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари. – Т.: Ўзбекистон, 2009, 4-б.

II- BOB. JAHON MOLIYAVIY IQTISODIY INQIROZ


Download 490.62 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
davlat pedagogika
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
guruh talabasi
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
toshkent axborot
nomidagi samarqand
haqida tushuncha
toshkent davlat
ta’limi vazirligi
xorazmiy nomidagi
Darsning maqsadi
vazirligi toshkent
tashkil etish
Toshkent davlat
rivojlantirish vazirligi
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
matematika fakulteti
sinflar uchun
pedagogika universiteti
bilan ishlash
таълим вазирлиги
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
o’rta ta’lim
tibbiyot akademiyasi
ta'lim vazirligi
fanlar fakulteti
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
fanining predmeti
махсус таълим
umumiy o’rta
Referat mavzu
haqida umumiy
fizika matematika
ishlab chiqarish
Navoiy davlat
universiteti fizika
Buxoro davlat
Fuqarolik jamiyati
pedagogika fakulteti