Ызбекистон республикаси олий ва ырта махсус таълим вазирлиги



Download 0.8 Mb.
Pdf ko'rish
bet11/25
Sana15.05.2021
Hajmi0.8 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   25
 

ADABIY NORMA. 

 

Ma`lum  bir  hududda  tarqalgan  o`z  imkoniyatlari  o`sha  hududda  yashovchi  aholi  uchun 

beistisno  tushunarli  bo`ladi,  ya`ni  aloqaning  yengil  amalga  oshuviga  imkon  beradi.  Bu  tilning 

o`zi  normadan iboratligini  ko`rsatadi.  Norma-tilning  yashash  shaklidir. Tilning  qaysi  bir unsuri 

normativlikni  yo`qotdimi, uning  o`zi  ham  yashashdan to`xtaydi.  Tilning,  uning elementlarining 

normativligi, ularning til jamoasi uchun beistisno tushunarli bo`lishidir. 

Kishilar  nutqiy  aloqaning  qulayligiga  erishish  maqsadida  o`z  shevasi  uchun  begona 

bo`lgan,  qo`shni  shevaga  tegishli  til  hodisalarini  o`z  nutqlarida  ishlata  boshlaydilar.  Ma`lum 

davrlar o`tgach, bunday muomala katta jamoa uchun tushunarli bo`lgan "tilni" yuzaga keltiradi. 

Kishilar  o`zaro  o`sha  til  bilan  so`zlashishni  afzal  ko`ra  boshlaydilar.  Chunki  u  bilan  o`zbeklar 

yashaydigan  hamma  joyda  muomala  qilish  mumkin  bo`ladi.  Bunday  tilning  paydo  bo`lishi  va 



rivojlanishiga o`z davrining ilg`or kishilari, madaniyat, fan, san`at arboblari, shuningdek, savdo 

xodimlari katta hissa qo`shadilar. 

Bu  til  -  o`zbek  adabiy  tili  normasidir.  Adabiy  tilga  xos  quyidagi  xususiyatlar  uning 

umumo`zbek tili doirasida tutgan o`rnini yaqqolroq ko`rishga imkon beradi: 

1.   Adabiy  til umumxalq o`zbek tilining bir tarmog`i. 

2.  Adabiy til umumxalqiy til. 

3.  Adabiy til umummajburiy til. 

4.  Adabiy til ko`p vazio’ali til. 

5.  Adabiy til ko`p uslubli til. 

6. Adabiy til o`ziga xos normalangan til.  

Umumxalq        o`zbek        tili        tarkibida        mahalliy  dialektlar,  jargonlar,  ijtimoiy 

argonlarning mavjudligi adabiy tilning umumxalq tilining bir tarmog`i  -xususiy ko`rinishlaridan 

biri ekanligini ko`rsatadi. Ammo adabiy til o`z vazifasi, tarqalishiga ko`ra tilning boshqa xususiy 

ko`rinishlaridan farq qiladi. 

Adabiy til - hamma birdek o’oydalanadigan til. Uning umumxalqiyligi shunda ko`rinadi. 

 Adabiy  tilni  egallash  har  bir  o`zbek  uchun  zarur.  Uning  majburiyligini  shu  holat 

belgilaydi.  

Adabiy til o`zbek xalqi hayoti bilan bog`liq hamma vazio’alarni bajarishga da`vat etilgan. 

U  ilmiy,  amaliy,  pedagogik  va  boshqa  vazifalarni  bajaradi.  Bunda  adabiy  tilning  normalariga 

qattiq amal qilinadi. 

Adabiy    norma    o`z    holicha    (stixiyali)      ravishda  shakllanadi.  Uning  shakllanishi  va 

taraqqiyotiga tilning tarkibiga kiruvchi lahja, shevalar turlicha hissa qo`shdilar. 

Xalqning  madaniyati,  fan  borgan  sari  normani  tashkil  etuvchi  til  vositalari  qo`llanish 

jihatidan  takrorlanib,  mustahkamlashib  boradi.  Norma  til  o’mumkin:  1.  Fonetik  normalar.  2. 

Talaffuz normalari. 3. So`z yasash normalari. 4. Morfologik normalar. 5. Sintaktik normalar. 6. 

Uslubiy normalar. 7. Lug`aviy normalar. 

Adabiy  norma  umumiy  normadan  olinadi,  unga  suyanadi.  Adabiy  norma  umumiy 

normaning xususiy ko`rinishi bo`lgani uchun undan hajm jihatidan kichikdir. 

Diktorlar, artistlar o`z nutqlarida, asosan, kodlangan normadan foydalanadilar. O`qituvchi 

sinfda  kodlangan  normada  muomala  qiladi.  Nutq  madaniyati  fani  adabiy  til  normalarini,  ya`ni 

kodlangan normani o`rganadi. Adabiy normalarni tadqiq etar ekan, u normadagi mustahkam va 

zaif o`rinlarni belgilaydi. Zaif tomonlarni mustahkamlashga ko`maklashadigan tavsiyalar ishlab 

chiqadi, bu boradagi xolisona (ob`yektiv) qonunlarni kasho’ etadi. 


Download 0.8 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   25




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
davlat pedagogika
guruh talabasi
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
samarqand davlat
toshkent davlat
navoiy nomidagi
nomidagi samarqand
ta’limi vazirligi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
matematika fakulteti
tashkil etish
Darsning maqsadi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
Ўзбекистон республикаси
Alisher navoiy
bilan ishlash
fanining predmeti
Nizomiy nomidagi
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
fizika matematika
maxsus ta'lim
fanlar fakulteti
sinflar uchun
universiteti fizika
o’rta ta’lim
ta'lim vazirligi
Toshkent axborot
махсус таълим
haqida umumiy
Referat mavzu
ishlab chiqarish
tibbiyot akademiyasi
pedagogika fakulteti
umumiy o’rta
Samarqand davlat