Iqtisodiyot nazariyasi



Download 67.97 Kb.
bet8/12
Sana12.05.2020
Hajmi67.97 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12
uch omili) degan g‘oyani ilgari surib, unda tovarlami ishlab chiqarishda mehnat, yer va kapital bab-baravar qatnashadi, ular hamma daromadlar

manbaidir va binobarin daromadlar ham shu omillar o‘rtasida

taqsimlanadi, deb ko‘rsatadi. Uning bu g‘oyasi amerikalik iqtisodchi

olim J.B.Klarkning qo‘shilgan omil (so‘nggi qo‘shiIgan kapital yoki



ishchi kuchi) unumdorligi degan g‘oyasiga asos bo‘lib xizmat qiladi.

Klark o‘zining «Boyliklaming taqsimlanishi» nomli asarida Yaratilgan

boylik uchala omil o‘rtasida ulaming har biri yaratgan mahsulot miqdoriga

(ya’ni unumdorligiga) qarab taqsimlanadi, deb ko‘rsatdi.

Sey va Klark g‘oyalarining ijobiy tomoni quyidagilardan iborat:

a) kapital, yer va ishchi kuchi (jonli mehnat) ning har uchalasi

tovar yoki xizmatning nafliligini yaratishda qatnashishi ko‘rsatiladi;

b) Yaratilgan naflilik miqdori bilan bu uchala omilning miqdori

va unumdorligi o‘rtasida bog‘liqlik mavjudligi, agar bu uchala omil

bir-biriga mos ravishda miqdor va sifat jihatidan oshsa, tovarlar va

xizmatlar hajmi ham ko‘payishi asoslanadi.

Ammo bu g‘oyalaming kamchiligi ham mavjud bo‘lib, ular hozirgi

bozor iqtisodiyoti sharoitiga to‘g‘ri kelmaydi.

1. Sey va Klark iqtisodiyot nazariyasi hali yetarli darajada rivojlanmagan

davrda yashab, ijod etganliklari uchun, tovar va xizmatlarda

gavdalangan mehnatning ikki yoqlama tavsifini va undan kelib

chiquvchi tovaming ikki xil xususiyatini tushunmaganliklari tufayli,

kapital va yer tovar nafliligini yaratishda passiv ravishda qatnashsada,

qiymat yaratmasliklarini, ular faqat eskirishiga teng, ya’ni

amortizatsiya ajratmalariga teng qiymatni yangi tovarga jonli mehnat

ta’sirida o'tkazishini, yangi qiymat esa faqat jonli mehnat tomonidan

yaratilishini tushunib yeta olmaydilar va binobarin ko‘rsatib berolmaganlar.

2. Klark tomonidan Yaratilgan qo‘shilgan mehnat unumdorligining

kamayib borish qonuni turli omillarning bir-biriga mosligi

ta’minlanmagan, ko‘r-ko‘rona xarajatlar oshirib borilgan hamda ilmiy-

texnika taraqqiyoti mutlaqo to‘xtab qolgan davrga (holatga) mos

kelib, hozirgi zamon rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitiga to‘g‘ri

kelmaydi.

3. Sey va Klark aytganlaridek, hozirgi davrda Yaratilgan boylik,

to'g'rirog^i milliy mahsulotning hammasi bu uchala omilning

miqdori va unumdorligiga qarab taqsimlanmaydi, balki uning

amortizatsiya ajratmalari, markazlashgan fondlar tashkil qilingandan

keyin qolgan qismi shu omillarga qarab uning egalari o‘rtasida

taqsimlanadi.

Sey va Klarklardan tashqari ayrim oqimlar, masalan lassalchilar

mehnat hamma boylikning va madaniyatning manbaidir, shuning

uchun hamma daromad jamiyat a’zolari o‘rtasida teng taqsimlanishi

zarur, deb ko‘rsatadilar. Lassalchilar, birinchidan, boylik faqatgina

mehnatning natijasi bo‘lmasdan, uni yaratishda yer (tabiat resurslari)

va kapital ham qatnashishini, ya’ni uning nafliligi har uchala omil

natijasi ekanligini tushuna olmadilar. Ikkinchidan, ulaming Yaratilgan

mahsulotni barcha jamiyat a’zolari o‘rtasida teng taqsimlash zamr degan

g‘oyalari mutlaqo noto‘g‘ri bo‘lib, bunday holatda mahsulotni

ko‘paytirishga ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida hech qanday qiziqish

bo‘lmasligi o‘z-o‘zidan tushunarlidir. Keyinchalik sobiq sotsialistik

mamlakatlarda, jumladan sobiq Sovet Ittifoqida mahsulot va daromadlar

davlat qo‘lida bo‘lib, mehnatning miqdori va sifatiga qarab

taqsimlanadi degan g‘oya hukmron bo‘ldi. Lekin bu g‘oya va uning

talablari amalda bajarilmadi.

Mana shu yuqoridagi aytilgan nazariy fikrlar va amaliy tajribalami

hamda hozirgi davrda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy

islohotlar talablarini hisobga olib, Yaratilgan mahsulotni taqsimlashning

quyidagi asosiy yo‘nalishlarini ko‘rsatishga harakat qilamiz:

a) umuman olganda mahsulotni, binobarin daromadlami taqsimlash

ham doim bir xil bo‘lmay, balki shu davrda amal qilib turgan

iqtisodiy munosabatlar tizimiga, jumladan mulkchilik munosabatlariga

bog‘liq bo‘ladi. Ishlab chiqarishning moddiy shart-sharoitlari,

ya’ni kapitalga mulkchilikning turli shakllari, yerga esa davlat mulki

mavjud bo‘lgan sharoitda Yaratilgan milliy mahsulot mulk egalari

(davlat, jamoa, xususiy, shaxsiy) va ishchi kuchining egasi bo‘lgan

ishchi-xizmatchilar o‘rtasida taqsimlanadi. Bunda daromadlaming

bir qismi albatta umumjamiyat umumdavlat manfaatlarini ko‘zlab ish

olib boruvchi davlat ixtiyoriga kelib tushadi;

b) milliy mahsulotdan eng awalo shu mahsulotni yaratishda qatnashgan

ishlab chiqarish vositalarining qiymati, aniqrog‘i, takror

ishlab chiqarishni o‘z maromida olib borish uchun amortizatsiya va

sarflangan boshqa moddiy vositalar summasi ajratib qo‘yiladi, chunki

bu summa asosiy ishlab chiqarish vositalarini (asosiy kapitalni) qayta

tiklash uchun zarurdir;

v) undan keyin turli xil tabiiy ofat va favqulodda hodisalaming

ta’sirini bartaraf qilish, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishni bir maromda

to‘xtovsiz amalga oshirishni kafolatlash uchun sug‘urta fondlari,

qariyalar, bolalar, nogironlar va turli boshqa kam ta’minlangan

oilalami himoya qilish uchun nafaqa hamda ijtimoiy himoya fondlariga

ajratiladi;

g) davlatni boshqarish, mamlakat mudofaasini mustahkamlash,

aholining tinch hayotini va mehnatini qo‘riqlash, mamlakat miqyosida

fan-madaniyatni, ta’lim tizimini, sogiiqni saqlashni rivojlantirish

uchun fondlar ajratiladi (bu ajratmalar ko‘pdan-ko‘p davlat soliqlari

tarzida amalga oshirilib, davlat byudjetiga tushuriladi va u yerda qayta

taqsimlanib turli yo‘nalishlar xarajatiga yo‘naltiriladi).

Yalpi ichki mahsulotning yuqorida aytilganlardan qolgan qismi

hozirgi zamon bozor iqtisodiyoti sharoitida kapital, yer egalari va ishchi

kuchi egalari o‘rtasida belgilangan tartib qoidalar asosida taqsimlanadi

va jamiyat a’zolarining ixtiyoriga kelib tushadi. Chunki bu

jarayon natijasida ishlab chiqarishda qatnashgan ishchi kuchi egasi

va boshqa omillar egalari - mulkdorlaming mahsulotdagi ulushi aniqlanadi

hamda ulaming omilli daromadlari sifatida shakllanadi. Bu ish

haqi, foiz, renta va foyda shaklidagi daromad turlari ko‘rinishini oladi.


Download 67.97 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
davlat pedagogika
nomidagi toshkent
guruh talabasi
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
samarqand davlat
navoiy nomidagi
haqida tushuncha
toshkent davlat
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
vazirligi toshkent
Darsning maqsadi
Toshkent davlat
tashkil etish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
Ўзбекистон республикаси
Alisher navoiy
matematika fakulteti
bilan ishlash
Nizomiy nomidagi
pedagogika universiteti
sinflar uchun
fanining predmeti
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
maxsus ta'lim
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
ta'lim vazirligi
tibbiyot akademiyasi
Toshkent axborot
махсус таълим
haqida umumiy
Referat mavzu
umumiy o’rta
pedagogika fakulteti
ishlab chiqarish
fizika matematika
universiteti fizika
Fuqarolik jamiyati