Geografiya va iqtisodiy bilim asoslari


Jahon mintaqalari bo’yicha tug’ilishning umumiy darajasining davriy o’zgarishi



Download 5.32 Mb.
bet13/150
Sana29.08.2021
Hajmi5.32 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   150
Jahon mintaqalari bo’yicha tug’ilishning umumiy darajasining davriy o’zgarishi

Demak aholi takror barpo bo’lishida, o’sish sur’atining pasayishida yoki ko’tarilishida tug’ilish alohida ahamiyat kasb etadi deyish maqsadga muvofiq.



2. O’limga ta’sir etuvchi omillar. Demografik vaziyatning shakllanishida o’lim ham asosiy jarayonlardandir. O’lim, aholi takror barpo bo’lishidagi asosiy jarayonlardan biri bo’lib, avlodlarni hayotdan ko’z yumishini ifodalaydi. O’lim jarayoni aholining turli yoshlarida juda ko’p omilar ta’sirida sodir bo’ladi. Mutaxassislar o’limga ta’sir etuvchi omillarni ularning kelib chiqishiga bog’liq holda ikki guruhga: endogen va ekzogen omillarga ajratadilar. Endogen omillar ichki omillar bo’lib, inson organizmidagi o’zgarishlar (kasallanish, keksalik) bilan bog’liq omillardir. Ekzogen omillar esa tashqi omillar (urushlar, turli epidemiyalarning tarqalishi, baxtsiz hodisalar, tabiiy ofatlar va h.k.) bo’lib, ular tashqi muhit ta’sirida sodir bo’ladilar.O’lim jarayoni ma’lum aholi guruhlarida, avlodlarda davlatlarda va jamiyat taraqqiyoti bosqichlarida ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga bog’liq holda, inson hayotining turli davrlarida sodir bo’ladi. O’lim jarayonini ifodalashda quyidagi koeffisientlardan foydalaniladi. O’limning umumiy koeffisienti:

m-o’lim umumiy koeffisienti (promilleda ifodalandi).

M-o’rganilayotgan davrdagi o’lganlar soni.

T-davr


P-o’rganilayotgan davrdagi aholining o’rtacha soni

O’limning umumiy koeffisientiga ham aholining yosh va jinsiy tarkibi bevosita ta’sir ko’rsatadi. Aholi tarkibida qariyalar salmog’ining ko’pligi o’limning umumiy koeffisientini ko’tarilishiga olib keladi. O’lim jarayonida bo’layotgan o’zgarishlarni aniq o’rganishda uning maxsus koeffisientlari (yosh guruhlari va jinslar bo’yicha alohida ifodalanadi) dan aniqlanadi.

Aholi guruhidagi o’lim jarayonini o’rganishda go’daklar o’limi, ya’ni bir yoshgacha (0-12 oy) bo’lgan bolalar o’limi ham juda ahamiyatlidir. Chunki, ko’p hollarda go’daklar o’limi bir muncha ko’proq bo’lib, aholi o’limining umumiy koeffisientining yuqori bo’lishiga sabab bo’ladi. Shuning uchun ham go’daklar o’limi alohida hisoblanadi.

Go’daklar o’limi har 1000 ta tirik tug’ilgan bolalarga nisbatan, shu yoshda o’lgan go’daklarning sonini bildiradi va promilleda ifodalanadi.



Aholi o’lim darajasini o’rganishda onalar o’limini mukammal o’rganib borish zarurdir. Onalar o’lim tug’ilish darajasi yuqori, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi nisbatan sust, davlatlarda baland bo’lib, aholi o’lim ko’rsatkichlariga bevosita ta’sir etadi. Onalar o’limiga homiladorlikning oxirgi (28 haftadan keyin) hamda farzand tug’ilgandan keyingi (6 hafta) davrida sodir bo’lgan ayollar o’limi kiritiladi. Onalar o’limi har 1000 ta tuqqan ayollarga yoki har 1000 ta tirik tug’ilgan bolalarga nisbatan hisoblanadi. Aholi o’limi jamiyat rivojlanishi davomida qator ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta’sirida sodir bo’lib kelgan.

Moddiy shart-sharoitlarning yaxshilanib borishi o’lim hollarining kamayishiga, aksi esa – ko’payishiga sabab bo’lgan. Sog’liqni saqlash tizimining rivojlanishi, aholiga tibbiy xizmat ko’rsatish darajasining oshib borishi ham o’limga bevosita ta’sir etuvchi omillardandir. Shuningdek, tug’ilish biologik imkoniyat darajasida bo’lganda, ko’pbolalik an’analari rivojlangan davrlarda tug’ilgan farzandlar orasidagi davr, muddat (protogenetik davr: nikohga kirgandan birinchi farzand tug’ilguniga qadar o’tgan vaqt; intergentik davr: birinchi va ikkinchi, ikkinchi va uchinchi, uchinchi va to’rtinchi va h.k. farzandlar tug’ilishi orasidagi davr, yil) qisqa (1,2-2 yil) bo’lgan hollarda ham go’daklar, onalar o’limi yuqori bo’ladi.

XX asr 50-yillariga qadar dunyoning barcha hududlarida ham o’lim yuqori darajada edi. Ushbu davrga qadar aholi o’limida ko’proq ekzogen (tashqi muhit ta’siridagi omillar: urushlar, epidemiyalar, baxtsiz hodisalar, tabiiy ofatlar) omillar sabab bo’lgan. Aholining juda ko’p qismi, ayniqsa Osiyo, Afrika hududlarida yuqumli infeksion kasalliklardan bolalik davrida ko’z yumishgan. Qadimda yer sharida go’daklar va ayollar o’limi ayniqsa yuqori bo’lgan.

Ko’pchilik ayollar farzand ko’rish davrlarida turli kasalliklar ayniqsa qon yo’qotish tufayli halok bo’lganlar. Markaziy Osiyo davlatlarida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida har 1000ta tug’ilgan chaqaloqlardan bir yoshgacha bo’lgan davrda 300-400tasi, ba’zi davrlarda esa, 500-600tasi nobud bo’lgan. Qadimda aholi o’limining yuqoriligi, qayd etilganidek, aholining turmush darajasiga, tibbiy xizmatlarning yetishmasligiga, aholining ma’lumotlik darajasining pastligiga, farzandlar tug’ilishining yuqoriligi va farzandlar tug’ilishi orasidagi davrning nisbatan qisqaligi kabi omillar bilan bog’liq edi.

2-jadval



Download 5.32 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   150




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
guruh talabasi
nomidagi toshkent
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
haqida tushuncha
rivojlantirish vazirligi
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
samarqand davlat
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
bilan ishlash
pedagogika universiteti
vazirligi muhammad
fanining predmeti
Darsning maqsadi
o’rta ta’lim
navoiy nomidagi
haqida umumiy
Ishdan maqsad
fizika matematika
nomidagi samarqand
fanlar fakulteti
moliya instituti
sinflar uchun
maxsus ta'lim
Nizomiy nomidagi
ta'lim vazirligi
Ўзбекистон республикаси
universiteti fizika
umumiy o’rta
Referat mavzu
таълим вазирлиги
respublikasi axborot
Toshkent axborot
Alisher navoiy
махсус таълим
Buxoro davlat