Geografik o‘rni va chegaralari. Tabiiy sharoiti va resurslari



Download 52.81 Kb.
bet3/3
Sana18.01.2017
Hajmi52.81 Kb.
1   2   3

Ichki tafovutlari. Eronning hududi juda katta. Mamlakat hududlari bir-biridan keskin farq qiladi. Tabiiy-geografik, tarixiy-iqtisodiy, etnik, madaniy va boshqa xususiyatlariga ko‘ra bu yerda beshta yirik iqtisodiy tumanlarni ajratish mumkin: Markaziy, Janubi-G‘arbiy, Shimoli-G‘arbiy, Shimoliy va Sharqiy.

Markaziy rayonda - mamlakat ishlab chiqarish sanoatining asosiy qismi to‘plangan. Bu yerda asosiy shosse yo‘llari, temir yo‘llari va havo trassalari kesishadi.

Geografik jihatdan bu rayon Eron tog‘ligini egallab, shimoldan, g‘arbdan va janubdan tog‘ tizmalari bilan, sharqdan esa cho‘llar bilan o‘ralgan. Bu yer mamlakatning bir muncha qurg‘oqchil qismidir. Yoz juda issiq va quruq, havo namligi 5%dan oshmaydi. Yog‘in bir yilda 150mm atrofida tushadi. daryolar yozda deyarli qurib qoladi, lekin kuz va bahorda halokatli toshqinlar sodir bo‘ladi.

Markaziy Eron landshafi- cho‘l ko‘rinishida. Molar tartibsiz holda boqilishi va butalardan yoqilg‘i sifatida foydalanish natijasida qumlar ko‘pincha harakatlanib, ba’zan aholi punktlarini va sug‘oriladigan yerlarni qum bilan to‘ldiradi. Tog‘lar o‘rmonsiz, ularda ignabargli butalar o‘sadi.

Markaziy Eron foydali qazilmalariga juda boy. Temir ruda va toshko‘mir zahiralarning borligi Isfaxonda yirik metallurgiya zavodini qurishga turtiki bo‘lgan. Bafk va Saxend tumanlarida sifatli temir ruda konlarning 4/5 qismi to‘plangan. Tosh ko‘mir qatlamlari Kuxrud tizmasida va Kashfon, Isfaxondan to sharqdagi Anarek tumanigacha cho‘zilgan. Metallurgiya zavodiga temir rudasidan tashqari har kuni Eron sharqidagi Zirab rayonidan ko‘mir shaxtasidan oily navli, kokislanuvchi ko‘mir jo‘natiladi. Shuningdek ko‘mir Karmana yaqinidan Shohruddan ham qazib olinadi. Misning yirik konlari Sarchashmadan topilgan. Bu yerdan uran rudasi koni ham topilgan.

Markaziy rayon mamlakatning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan qismi. Foydali qazilmalar va qishloq xo‘jalik xom ashyosining xilma-xilligi yengil va og‘ir sanoatlarni rivojlanishiga katta imkon yaratgan. Bu tumanning eng yirik sanoat markazi – Texron. Bu shahar va uning atroflarida mamlakat sanoat korxonalarining yarmidan ko‘pi joylashgan. Poytaxtning yo‘ldosh shaxri – Keroj atofida yangi zamonaviy zavodlar (Eronnational avtomobil, elektrokabel, kimyo, shina, to‘qimachilik, oziq-ovqat, poyafzal va boshqa zavodlar) qurilib ishga tushirilgan.

Texron Elbursning janubi etagida keng tog‘oldi tekisligida joylashgan. Texronda iyulda havo harorati tez-tez +42ºC gacha ko‘tarilib turadi. Qishda sovuq, ba’zan -14-16ºC ga tushadi. Texron atrofidan Jajirud va Keroj daryolari oqib o‘tadi. Kerojdagi sun’iy suv omboridan Texron suv, Keroj to‘g‘onidagi GESidan esa elektroenergiya oladi.

Texron yildan-yilga tez o‘zgarmoqda. Ko‘p qavatli binolar, kottejlar, mehmonxonalar, kinoteatrlar, kasalxonalar paydo bo‘lyapti. Texron mamlakatning madaniy markazi. Bu yerda xalaqaro kongress, konferensiya, syezdlar o‘tkaziladi. Uchta universitet va bir nechta institutlar bor. Texron shosse va temir yo‘llarning muhim tuguni. Temir yo‘llari Texronni mamlakatning janubi (Xurremshahar), g‘arbi (Tabriz va Julfa), sharqi (Mashxad) va janubi-sharqi (Karbon), shimoli (Bandar-shox va Gorgon) bilan bog‘laydi.

Isfaxon Markaziy rayonning yirik sanoat va madaniy markazi. Isfaxon XVI asr oxiri XVII asr boshida shoh Abbos I tomonidan qurilgan. Isfaxonda Shoh masjid, Lutfulla shayx masjidi, Ali-Gapu saroyi, Chexol-satun saroyi tarixiy yodgorliklari bor. Shaharda hozirga qadar o‘rta asrlar arxitekturasi mo‘jizasi bo‘lmish tebranuvchi minora saqlanib qolgan.

Isfaxon tog‘lararo vodiyda dengiz sathidan 1600m balandda joylashgan. Yozda harorat tez-tez +40ºС ga yetadi, qishda +7ºC dan pastga tushmaydi. Isfaxon atrofida qandlavlagi, tamaki, mak, bodom, pista yetishtiriladi. Bog‘dorchilik va poliz ekinlari yetishtirish rivojlangan.

Isfaxon ip-gazlama va movut ishlab chiqarishning markazi edi («Eron Manchesteri»), keyinchalik yirik og‘ir sanoat markaziga aylandi. Metallurgiya korxonasining tashkil etilishi bilan shahar og‘ir sanoatining yirik markaziga aylandi. Milliy metallurgiya bazasining tashkil etilishi qo‘shni tumanlarda iqtisodiy yuksalishga turtki bo‘ldi. Zavod yaqinida zamonaviy shahar Aria-Shahr qad ko‘tardi. Isfaxon qadimdan hunarmandchilik buyumlari bilan mashhur (sopol, kumush va misni zarb qilish).

Markaziy rayonning boshqa shaharlari katta emas. Kazvin Safoviylar dastlabki hukmronligi davrida Eron poytaxti – yo‘llar chorraxasida muhim o‘rinni egallaydi. Kazvindan Texronni, Tabriz va Julfa bilan bog‘laydigan temir yo‘l o‘tadi. Kazvinda to‘qimachilik va poyafzal sanoatlari, qo‘l hunarmandchilik ustaxonalari rivojlangan.



Keroj—Texrondan 40km g‘arbda joylashgan. Kerojdagi elektrstansiya Texronni elektrenergiya bilan ta’minlaydi.

Qum—Erondagi shialarning e’tiqod qiladigan markazidan biri. To‘qimachilik, oziq-ovqat, keramika sanoatlarining markazi. Shuningdek gilamdo‘zlik hunarmandchiligining markazi hamdir.

Janubi – G‘arbiy rayon. Bu rayonning tarkibiga Xuziston, Luriston, Baxtiyor va Fors pravinsiyalari kiradi. Eronga tegishli Ummon va Fors ko‘rfazlarining sohilbo‘ylaridagi ancha katta hududni egallaydi. Bu yerda neft qazib olish va neftni qayta ishlashning asosiy markazi joylashgan. Iqlimi subtropik ekinlarni yetishtirish uchun qulay(xurmo, sitruslar, anjir, anor, banan) Dehqonchilik rivojlangan (don, paxta, tamaki, mak). Bu rayon aholisining asosiy qismini ko‘chmanchi-chorvadorlar tashkil etadi. Janubi-G‘arbiy rayon shaharlarining orasida eng yiriklari Obadan, Sheroz, Kermon, Axvaz, Bandar-Abbos, Bushir, Xurramshaxr.

Obadan—muhim sanoat markazi. Osiyodagi neft tozalaydigan yirik zavodlaridan biri shu yerda joylashgan. Bu yerda neftkimyo kompleksida, ammiak, suyultirilgan gaz ishlab chiqariladi. Obadanga neft quvur orqali Xuziston konlaridan keladi. shuningdek Xuziston nefti Fors ko‘rfazidagi Xark orolida neft ortuvchi stansiyalarga jo‘natiladi.

Sheroz—qadimdan shoirlar shahari bo‘lib kelgan. Bu yerda yashagan Sa’diy va Xofiz Sheroziylarning maqbaralari joylashgan. Shahar 1500 m balandalikda joylashgan, juda chiroyli bog‘ va atirgul plantatsiyalari bor. Sheroz yaqin orada sanoat shahriga aylanib, bu yerda neftni qayta ishlash, kimyoviy o‘g‘it zavodlari ishlab turibdi. Gilamdo‘zlik, kumushga zarb berish hunarmandchiligi rivoljlangan. Shaharda universitet bor.

Bandar-Abbos,Bandar-Shaxpur,Xurramshaxr Eronni Arabiston dengizi va Hind okeani orqali Afrika va Yevropa, Janubi-G‘arbiy Osiyo va Uzoq Sharq bilan bog‘laydigan asosiy janubiy potlari hisoblanadi.

Bushir sanoat shahriga aylanib bormoqda. Kemasozlik,metallurgiya va neft haydovchi zavodlari bor.

Shimoliy-G‘arbiy rayon Eron Ozarbayjoni va Kurdistonni o‘z ichiga oladi. Bu yerda don xo‘jaligi, chorvachilik rivojlangan.. Asosiy shaharlari Tabriz, Ardebil Rezoye, Zanjon, Karmanshox, Xamadon, Mexobod. Oxirgi yillarda Tabriz va boshqa shaharlarda an’anaviy to‘kimachilik sanoatidan va gilamdo‘zlikdan tashqari mashinasozlik sanoati rivojlana boshladi.

Tabriz—Eron Ozarbayjonning tarixiy, siyosiy va madaniy markazi. Bir vaqtlarda u Eronning poytaxti bo‘lgan. Tabrizda XIII asrda qurilgan qadimgi yodgorliklar Moviy va Ali-Shox masjdtlari saqlanib qolgan. An’anaviy to‘qimachilik, charm, shisha, gugurt va oziq-ovqat sanoatlar qatorida yangi mashinasozlik va metallga ishlov berish (avtomobil, traktor, motor, vagon ishlab chiqaradigan, sharikopodshipnik zavodlari) hamda neftni haydaydigan zavodlar paydo bo‘ldi.Tabriz shosse va temir yo‘llarining muhim tuguni hisoblanadi.

Mexobod – Eron Kurdisstonning siyosiy va savdo markazi. Aholi asosan gilamdo‘zlik, bo‘yoq ishi va bog‘dorchilik bilan band.

Karmonshox—yirik savdo punkti, charmndan ishlangan hunarmandchilik buyumlarining markazi. Oxirgi yillarda neftni qayta ishlash va to‘qimachilik sanoatlarining katta markaziga aylandi. Muhim shosse yo‘llarning chorraxasida joylashgan

Xamadon – bu rayonning yirik savdo va sanoat shahridir. U o‘z charm va gilamdo‘zlik sanoatlari bilan mashhur.

Shimoliy yoki Kaspiybo‘yi rayoni – mamlakatning nam suptropik o‘rmonzorli qismida joylashgan. Elburs, Talsh tog‘larning shimoliy yonbag‘rlarida va Janubiy-Kaspiy pasttekisligida joylashgan Gilon, Mozandaron, Gorgon provinsiyalarni o‘z ichiga qamrab olgan. Yog‘ingarchilik miqdorining ko‘pligi, qorsiz va sovuq bo‘lmagan yumshoq qish sholi va suptropik ekinlarni: choy, paxta, tamaki, sitruslarni yetishtirishga qulay imkoniyat beradi. Balikchilik rivojlangan. Taxta tayyorlash ishlari olib boriladi. Yirik shaharlari – Resht, Paxlavi, Gorgon, Laxijon, Shaxi. Paxlavi porti Eronning shimoliy darvozasi bo‘lib xizmat qiladi. Bu yerda Kaspiy dengizi orqali tashqi savdo aloqalar amalga oshiriladi.

Sharqiy rayon Xuroson, Siston, Balujiston kabi provinsiyalarni o‘z ichiga oladi. Bu yerda , xuddi Eron Ozarbayjoni kabi, iqtisodiyotning asosiy yo‘nalishi – qishloq xo‘jaligidir (dehkonchilik va chorvachilik). Xurosonda ekinlarning 50% lalmi yerlarda, qolganlari qadimgi irrigatsion inshootlar korizlarr orqali sug‘oriladi. Xurosonning siyosiy, madaniy, va iqtisodiy markazi - Mashxad.

Mashxad shahri Eronda ikkita bo‘lgan muqaddas shialik markazlaridan biri. Eronning shimoli sharqidagi muhim sanoat punkti (oziq-ovqat, to‘kimachilik, charm, tamaki va sement korxonalari). Po‘lat eritish zavodi qurilayapti. Yo‘llarning muhim tuguni. Xurosonda feruza toshi qazib olinadi, tog-kon sanoati rivojlanmoqda.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI.

  1. Алиев М. Г., Ишанходжаева Д. А., Хачиев Г. А. Экономика и финансы регионов мира в цифрах сравнения. Т., 2003.

  2. Вавилова Е. В. Экономическая и социальная география мира. Учебное пособие. М., 2006.

  3. Soliyev A., Muhammadaliev R.. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya asoslari. –T., 2005.

  4. Soliyev A., Ahmedov E., Muhammadaliyev R. va b. Mintaqaviy iqtisodiyot. O‘quv qo‘llanma. T.: Universitet, 2003.

  5. Социально – экономическая география зарубежного мира. Под ред В. В. Вольского –М.: Крон-пресс, 2003.

  6. Социально – экономическая география зарубежного мира. Дрофа, 2001.

  7. Энциклопедический справочник Страны мыра. Смоленск: Русич, 2002.

  8. Страны и народи. Восточная и централная Азия. –М.: Мысль 1982.

  9. Страны и народи Юго-Восточная Азия. –М.: Мысль, 1982.

Katalog: attachments -> article
article -> Axloqning kеlib chiqishi, unda ixtiyor erkinligining ahamiyati va axloq tuzilmasi
article -> Podsho Rossiyasi tomonidan O‘rta Osiyoning bosib olinishi sabablari va bosqichlari
article -> Siyosiy mafkuralarning asosiy ko'rinishlari
article -> Mehnat sohasida ijtimoiy kafolatlar tizimi. Reja: Ijtimoiy himoya qilish tushunchasi va uning asosiy yo’nalishlari
article -> Siyosiy madaniyat va siyosiy mafkuralar Reja
article -> O’zbek Adabiyoti tarixi: Eng qadimgi adabiy yodgorliklar
article -> Ma’naviyatning tarkibiy qismlari, ularning o’zaro munosabatlari va rivojlanish xususiyatlari. Ma’naviyat, iqtisodiyot va ularning o’zaro bog’liqligi
article -> Davlatning tuzilishi
article -> Reja: Geografik o‘rni va chegeralari
article -> Yer resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish Reja: Tuproq, uning tabiat va odam hayotidagi ahamiyati. Dunyo yer resurslari va ulardan foydalanish

Download 52.81 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik