Davlat va huquq



Download 1.56 Mb.
bet8/30
Sana12.01.2017
Hajmi1.56 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   30

(viloyatlar, shtatlar, okruglar, grafliklar, tumanlarga) bo‘linib, u

yagona oliy organga, yagona boshqaruv organlari tizimiga, bitta

Konstitutsiyaga yagona fuqarolikka, muayyan hududga, davlat

chegarasiga, yagona armiyaga va qonunchilik tizimiga ega bo‘lgan

davlatdir. Masalan, Fransiya, Italiya, Ukraina, Qozog‘iston kabi

davlatlar unitar davlatlar hisoblanadi.

Unitar davlatlar hududida boshqa mustaqil davlatlar mavjud

bo‘lmaydi. Unitar davlatlar ichidagi ma’muriy-hududiy

bo‘linmalar faqat mahalliy masalalarni hal etish huquqiga ega,

markaziy yagona davlat hokimiyati mamlakatning butun hududiga

o‘z ta’sirini tanho o‘tkazadi.

Federativ davlat – teng huquqli respublikalar, shtatlar,

kontonlar va boshqa davlat tuzilmalarining ixtiyoriy birlashuvidan

iborat. Federativ davlat tarkibiga kiruvchi subyektlar o‘zining

qonun chiqaruvchi organlariga, o‘z hukumatiga, sud organlariga

ega bo‘lgan bir necha davlat tuzilmalari ittifoqidan iborat bo‘ladi.

Federativ davlat belgilari quyidagilardan iborat:

72

Birinchidan, uning hududi subyektlar hududi yig‘indisidan



iborat bo‘ladi. Ikkinchidan, oliy qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi

va sud hokimiyati federatsiya va subyektlar miqyosida ikki

pog‘onali bo‘ladi. Federatsiya va uning subyektlarining vakolatlari

federatsiya konstitutsiyasida belgilab qo‘yiladi. Uchinchidan, ikki

fuqarolik mavjud bo‘lib, u har bir fuqaroning bir vaqtning o‘zida

ham federativ davlat fuqarosi, ham federatsiya subyekti fuqarosi

ekanligini bildiradi.

Federatsiya tarkibiga kiruvchi davlatlar ixtiyoriy ravishda

birlashib, markazlashgan davlatni tashkil qiladi. Federatsiyada

barcha a’zolar nomidan markaziy idoralar mamlakat ichki va

tashqi siyosatida yagona ish olib boradi va uning manfaatlarini

himoya qiladi. Masalan, dunyoda hozirgi kunda yigirmadan

ortiq federativ shakldagi davlatlar mavjud. Bular Rossiya,

Braziliya, Hindiston, Germaniya, AQSH, Shveysariya,

Meksika, Kanada va boshqalar.

Konfederatsiya – bir necha davlatlarning ayrim muhim sohalar,

ya’ni iqtisodiy, siyosiy, mudofaa masalalari bo‘yicha tuzgan

ittifoqidir. Konfederatsiyada yagona davlat hududi, yagona

fuqarolik bo‘lmaydi. Konfederatsiya bu to‘la mustaqil davlatlarning

ko‘ngilli ittifoqidir. Uning belgilari quyidagilardan iborat:

1) konfederatsiya muayyan maqsadlarga erishishi uchun

birlashgan mustaqil davlatlarning ittifoqi;

2) barqaror bo‘lmagan siyosiy tuzilma;

3) yagona hududning bo‘lmasligi;

4) yagona fuqarolikning o‘rnatilmasligi;

5) konfederatsiya subyektlari undan erkin holatida chiqib ketishi

mumkinligi;

6) konfederatsiya subyektlari qonunchilik hujjatlarini

qo‘llamaslik huquqiga egaligi;

7) konfederatsiya vakolatiga cheklangan doiradagi masalalarni

hal etish kirishi;

8) konfederatsiya budjeti uning a’zolari ixtiyoriy badallaridan

tashkil topishi.

Hozirgi vaqtda Yevropaning 15 ta davlatini birlashtirgan

Yevropa ittifoqi davlatlarining hamdo‘stlik konfederatsiyasi

mavjud. Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi konfederatsiya emas.

73

4-§. Siyosiy rejim



Siyosiy rejim – davlat hokimiyatini amalga oshirishda

foydalaniladigan tartib va usullarning yig‘indisi.

Siyosiy rejim tushunchasi keng va tor ma’noda qo‘llaniladi.

Keng ma’nodagi yondashuvda siyosiy rejim barcha siyosiy hayot,

umuman jamiyat siyosiy tizimi hodisalarining namoyon bo‘lishi

va tartibi tushuniladi. Tor ma’nodagi yondashuv esa siyosiy rejimni

faqat davlat hayoti, davlat hokimiyatini ro‘yobga chiqarish bilan

bog‘liq hodisalar va usullar namoyon bo‘lishi tarzida talqin etadi.

Har bir mamlakatda davlat hokimiyati o‘ziga xos xususiyatlarga

ega, shu bois siyosiy rejim ham turlicha qaror topadi va namoyon

bo‘ladi. Biroq siyosiy rejimni muayyan belgilariga ko‘ra ikki turga

ajratish mumkin: avtoritar va demokratik rejimlar.

Avtoritar siyosiy rejimni izohlaydigan asosiy xususiyatlar

quyidagilardan iborat:

– fuqarolarning huquq va erkinliklarining cheklanganligi, bekor

qilinganligi yoki umuman yo‘qligi;

– davlat hokimiyati vakillik organlari faoliyatining

cheklanganligi, tugatilganligi yoki umuman taqiqlanganligi;

– davlat hokimiyati ustidan xalq nazoratining yo‘qligi, ularning

yashirin usullar bilan shakllantirilishi;

– butun hokimiyatning yagona shaxs (bir organ yoki bir necha

shaxs) qo‘lida to‘planganligi;

– davlat hokimiyatini amalga oshirishda ma’muriy –

buyruqbozlik, ba’zan terrorchilik (o‘zboshimchalik, zo‘ravonlik)

usullarining qo‘llanilishi;

– taraqqiyparvar siyosiy partiyalar va jamoat birlashmalari

faoliyatining taqiqlanganligi, cheklanganligi yoki tarqatib

yuborilganligi;

– siyosiy monizm, ya’ni yakka mafkuraning ustunligi, uning

davlat mafkurasi darajasiga ko‘tarilganligi;

– fuqarolik jamiyatining mavjud emasligi, uning institutlarining

cheklanganligi, ijtimoiy manfaatlarni ifodalash imkoniyatlarining

taqiqlanganligi.

Davlat va huquq nazariyasida avtoritar rejimning despotik,

tiraniya, totalitar, fashistik va h.k. tarixiy turlari farqlanadi.

Demokratik siyosiy tartibda davlat fuqarolarning huquq va

74

erkinliklarini ta’minlash, aholini turli jamoat tashkilotlariga



birlashtirish, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarini xalq

ishtirokida saylash, davlatni boshqarishda keng xalq ommasining

ishtirok etishi ta’minlanadi. Demokratik tartib ikki shaklda

amalga oshiriladi: vakillik demokratiyasi va bevosita demokratiya.

Vakillik demokratiyasida xalq o‘zi saylagan deputatlari orqali

davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan iqtisodiy, siyosiy va huquqiy

masalalarni muhokama qilish, hal etish haqida qaror qabul qilish

va davlatni idora etishda qatnashadi.

Bevosita demokratiyada davlatni idora etishda xalqning bevosita

ishtiroki ta’minlanadi, ya’ni davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan

masalalarni hal etishda umumxalq ovoziga qo‘yish (referendum)ni

amalga oshirish mumkin. G‘ayridemokratik siyosiy tartib

demokratik usulga qarshi bo‘lib, totalitar, avtoritar va fashistik

shaklda bo‘ladi.

Totalitar usulda davlat boshqaruvi markazlashgan va

buyruqbozlik asosida bo‘ladi. Fuqarolarning huquq va erkinliklari

ta’minlanmaydi, barcha davlat hokimiyati yagona diktatura tarzida

amalga oshiriladi. Masalan, sobiq Ittifoq yagona kommunistik

partiya diktaturasi asosida boshqarilgan. U totalitar davlat bo‘lib,

oxir-oqibat inqirozga uchradi.

Demokratik siyosiy rejimning asosiy xususiyatlari

quyidagilardan iborat:

– fuqarolar huquq va erkinliklari kafolatlarining mavjudligi;

– davlat hokimiyatining birdan-bir manbayi xalq ekanligi;

– vakillik hokimiyat organlarining to‘laqonli faoliyat

ko‘rsatishi;

– siyosiy qarorlar qabul qilinishi ustidan xalq nazoratining

o‘rnatilganligi;

– hokimiyat vakolatlarining qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi

va sud o‘rtasida taqsimlanganligi;

– davlatning fuqarolik jamiyati hayotiga qonunsiz aralasha

olmasligi;

– huquqni muhofaza etuvchi organlar faoliyatining qonunga

to‘la asoslanganligi;

– jamoat birlashmalari tizimining, fuqarolar o‘zini o‘zi

boshqarish idoralarning mavjudligi;

75

– siyosiy partiyalarning muholifatda bo‘lish erkinligining



ta’minlanganligi;

– siyosiy plyuralizm qaror topganligi – turli ijtimoiy guruhlar

o‘z manfaat (fikr)larini erkin ifodalash imkoniyatiga egaligi;

– fuqarolik jamiyatining shakllanganligi.

Demokratik siyosiy rejim doirasida liberal yoki liberaldemokratik

rejim turlari farqlanadi.

O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin,

davlatni boshqarishda prezidentlik instituti joriy etildi. O‘zbekiston

Respublikasi boshqaruv shakli bo‘yicha Prezidentlik Respublikasi

shaklidagi davlat, tuzilish shakli bo‘yicha oddiy – unitar davlatdir,

siyosiy rejimiga ko‘ra, demokratik tartibdagi davlat. O‘zbekiston

Respublikasi mustaqillikka erishgan kunidan boshlab hozirgi kunga

qadar o‘zining mustaqil taraqqiyot yo‘lini tanlab oldi. Bu

Prezidentimiz I.A. Karimovning: «O‘zbekistonning o‘z istiqlol

va taraqqiyot yo‘li» risolasida ham ko‘rsatib o‘tilgan. Bu risolada

yosh suveren davlat rivojlanishining besh tamoyili belgilab berilgan:

iqtisodning siyosatdan ustunligi, davlat bosh islohotchi, qonun

ustuvorligi, islohotlarning bosqichma-bosqich amalga oshirilishi

va kuchli ijtimoiy siyosat. Unga ko‘ra O‘zbekiston o‘z taraqqiyot

yo‘lida umuminsoniy qadriyatlarni qayta tiklash, inson huquqlari

va erkinliklarining ustuvorligini tan olish asosida xalqaro va sharq

milliy davlatchilik tajribalariga asoslanib, kelgusida demokratik

huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etadi.

1991-yilning 31-avgust kuni o‘zbek xalqining o‘z taqdirini o‘zi

belgilash huquqi amalga oshdi – O‘zbekiston Respublikasining

davlat mustaqilligi e’lon qilindi. Respublika butun ko‘pmillatli

aholisining irodasi «O‘zbekiston Respublikasi davlat

mustaqilligining asoslari to‘g‘risida»gi konstitutsiyaviy qonunda

mustahkamlandi hamda umumxalq referendumida yakdil tasdig‘ini

topdi. Mustaqillik qo‘lga kiritilishi bilan darhol respublikada

demokratik huquqiy davlat asoslari vujudga keltirila boshlandi.

Respublikada amalda hokimiyatning qonun chiqaruvchi, ijro

etuvchi va sudlov hokimiyatlariga bo‘linishi tamoyili amal

qilmoqda.

Ikki palatali parlamentning qaror topishi (2004-yil, dekabr –

2005-yil, yanvar) davlatchiligimiz taraqqiyotida yangi bosqichni

76

1 Каримов И. А. ¤збекистон: миллий истиілол, иітисод, сиёсат, мафкура.



1-жилд. – T.: «¤збекистон», 1996. 40-bet.

boshlab berdi. Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi va Senatining

huquqiy asosini vujudga keltirish maqsadida «O‘zbekiston

Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi to‘g‘risida»,

«O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati to‘g‘risida» hamda

«O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga o‘zgartish va

qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida» konstitutsiyaviy qonunlar qabul

qilindi.


Bularning hammasi qonun chiqarish ishini yanada faol yo‘lga

qo‘yishni taqozo etadi. Davlat boshqaruvining yangi tizimi

shakllandi. Boshqaruvning prezidentlik respublikasi shakli bu

tizimning o‘zagi bo‘ldi. Joylardagi boshqaruv tizimida viloyatlar,

tumanlar va shaharlarda hokimlik lavozimlari joriy etildi. Qonun

ustuvorligini, qonun oldida barcha fuqarolarning tengligini

ta’minlovchi sud hokimiyatini qayta tashkil etish va vakolatlarini

yanada kengaytirish ishlari faol olib borilmoqda. Prezident I. A.

Karimov «O‘zbekiston boshqa davlatlar taraqqiyoti jarayonida

to‘plangan va respublika sharoitiga tatbiq qilsa bo‘ladigan barcha

ijobiy va maqbul tajribalardan shak-shubhasiz samarali

foydalanadi», – deb ta’kidladi1 .

77 Davlatning shakllari

Davlatning boshqaruv shakllari Davlatning tuzilish shakllari Siyosiy rejim

monarxiya respublika unitar federativ konfederativ

Ilk-feodal Tabaqa – vakillik Dualistik Aristokratik Demokratik 1. Demokratik

monarxiya monarxiyasi monarxiya respublika respublika 2. Liberaldemokratik

3. Avtoritar

4. Fashistik

Mutlaq Cheklangan monarxiya Parlamentar Prezidentlik 5. Totalitar

monarxiya (konstitutsiyaviy, respublika respublikasi

parlamentar)

Izoh: quldorlik tuzumida monarxiyaning Sharq dispotiyasi ko‘rinishi ham bo‘lgan.

Masalan: Qadimgi Bobil, Qadimgi Misr, Qadimgi Xitoy.

Sharqiy dispotiya monarxiyasi boshqaruvning qattiq markazlashganligi va shoh hokimiyatining cheklanmasligi

bilan xarakterlanadi.

78

VI BOB. DAVLAT FUNKSIYALARI



1-§. Davlat funksiyasi tushunchasi

Davlat o‘z oldida turgan vazifalarni bajarish uchun faol, qat’iy

harakat qiladi. Davlatning mazkur harakatlarini, butun faoliyatini

ta’riflash uchun yuridik fanda “davlat funksiyasi” degan ibora

kiritilgan.

Davlatning vazifalari va funksiyalarini to‘la tushunib olish, tahlil

eta bilish uning mohiyatini yanada kengroq, chuqurroq o‘rganishga

yordam beradi. Davlatning mohiyati uning funksiyalarida yana ham

yorqinroq namoyon bo‘ladi. Davlatning funksiyasi – bu davlat

oldida turgan vazifalarni amalga oshirishga qaratilgan davlat

faoliyatining asosiy yo‘nalishlaridir. Olimlarning davlat funksiyasiga

bergan ta’riflarida jiddiy farq yo‘q, ularning hammasi ham davlat

funksiyasini uning faoliyati yo‘nalishi bilan bog‘laydilar. Davlatning

vazifasi va funksiyasi bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan ikki ma’nodagi

tushunchadir. Har bir davlatning vazifasi u amalga oshiradigan

bosh asosiy yo‘lni belgilaydi, butun faoliyatini ana shu vazifalarni

hal etishga qaratadi. Davlatning funksiyalari esa davlatning

vazifalaridan kelib chiqadi. Davlatning vazifalariga muvofiq amalga

oshiriladigan harakatlar, faoliyat ularning funksiyalarini tashkil etadi.

Davlat funksiyalari jamiyatning iqtisodiy va siyosiy tarkibidan,

ijtimoiy guruhlar, jamoalar, xalq manfaatlaridan kelib chiqadigan

maqsad va vazifalarning hal qiluvchi ta’siri ostida shakllanadi.

«Davlat funksiyasi» nafaqat siyosiy mazmundagi va boshqaruvga

oid tushuncha, balki yuridik ma’nodagi hodisadir. Chunki,

funksiyalar asosan huquqiy shakllarda amalga oshiriladi. Yuridik

adabiyotlarda davlat funksiyalarini amalga oshirish shakli deganda:

– birinchidan, davlat mexanizmi asosiy bo‘g‘inlarining faoliyati

tushuniladi;

– ikkinchidan, davlat funksiyalarini amalga oshirishning tashqi

ko‘rinishi, belgilari, tartibi tushuniladi.

Dastlabki mezonga ko‘ra, davlat funksiyalarini amalga oshirish

shakllari quyidagicha: 1) qonun ijodkorligi; 2) boshqaruv (ijro etish);

3) sud faoliyati; 4) nazorat faoliyati.

Qonun ijodkorligi faoliyati orqali davlatning yuqori vakillik

organlari jamiyatdagi barcha subyektlar bajarishi majburiy bo‘lgan

qonunlar yaratadi. O‘zbekiston Konstitutsiyasiga muvofiq qonunlar

ikki palatali parlament – Oliy Majlis tomonidan yoki referendum

79

orqali qabul qilinadi. Qonunlarni qabul qilishdan maqsad jamiyatga



rahbarlik qilish, undagi barcha ijtimoiy munosabatlarni ijtimoiy

taraqqiyot manfaatlari yo‘lida huquqiy tartibga solishdan iborat.

Boshqaruv (ijro etish) faoliyati vositasida davlatning ko‘pgina

funksiyalari bajariladi. Chunki, ijroiya hokimiyat davlatning muhim

bo‘g‘ini bo‘lib, jamiyat hayotini tashkil etishda salmoqli o‘rin tutadi.

Mazkur hokimiyat davlat organlarining asosiy qismini, mansabdor

shaxslarning eng ko‘p sonini o‘z ichiga oladi. Ijroiya hokimiyatning

asosiy vazifasi – qonunlar ijrosini ta’minlash, keng miqyosda

boshqaruv va farmoyish berish faoliyatini amalga oshirishdan iborat.

Vazirlar Mahkamasi O‘zbekiston Respublikasining ijro

hokimiyati organi – Hukumat hisoblanadi. Konstitutsiyaga muvofiq

Vazirlar Mahkamasi iqtisodiyotning, ijtimoiy va ma’naviy-madaniy

sohaning faoliyatiga rahbarlik qiladi; mamlakat qonunlarining,

parlament palatalari qarorlari, Prezident farmonlari, qarorlari va

farmoyishlarining ijrosini ta’minlaydi.

Vazirlar Mahkamasi:

– iqtisodiy, ijtimoiy-madaniy vazifalarni bajaradi;

– mulkchilikning barcha shakllarini uyg‘unlashtiradi, ularning

tengligini ta’minlaydi;

– bozor iqtisodiyotining huquqiy qurilishini ro‘yobga chiqarish

asosida erkin tadbirkorlik uchun shart-sharoit yaratadi, xo‘jalik

yuritishning yangi shakllarini barpo etishga ko‘maklashadi;

– respublika budjetini shakllantiradi va ijro etadi, mamlakatning

iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish istiqbollarini va milliy dasturlarini

ishlab chiqadi va ularning ijrosini ta’minlaydi;

– fan va texnika sohasini boshqaradi;

– fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish, sog‘liqni saqlash, xalq

ta’limini rivojlantirish choralarini ko‘radi, shuningdek, boshqa

ijroiya funksiyalarni bajaradi.

Sudlov faoliyati. Sud hokimiyati davlat hokimiyatining alohida,

mustaqil shoxobchalaridan biri bo‘lib, jamiyat hayotida odil sudlovni

amalga oshirishga safarbar etilgandir. Odil sudlov – davlat

faoliyatining maxsus yo‘nalishi bo‘lib, bunda vakolatli sud

muassasasi (sudlar) huquq normalari talablarini buzishdan kelib

chiquvchi nizoli holatlarni muhokama etib, ularni qonun doirasida

hal etadi. Odil sudlovning oliy maqsadi – kuch va zo‘ravonlik

g‘oyasini huquq ustuvorligi va adolat g‘oyalari bilan almashtirishdan

iborat.


80

Nazorat faoliyati. Davlat apparatiga kiruvchi barcha davlat

organlari tarkibida qonunchilik va huquqiy tartib-intizom ustidan

nazorat yurituvchi tuzilmalar mavjud. Ushbu tuzilmalar o‘z

tasarruflari va vakolatlariga kiradigan sohada nazorat faoliyatini

amalga oshiradi. Davlat nazorati tizimida prokuror nazoratini, soliq

nazoratini, bojxona nazoratini, sud nazoratini, ekologiya nazoratini,

sanitariya-epidemiologiya nazoratini, tog‘-kon sanoati nazoratini,

iste’mol mahsulotlari ustidan (sertifikatlash) nazoratini va boshqa

turdagi nazorat faoliyati turlarini ajratib ko‘rsatish mumkin.

Davlat funksiyalarini amalga oshirishning huquqiy shakllari

deyilganda, davlat organlarining o‘z tashqi belgi va xususiyatlariga

ko‘ra bir turdagi faoliyati tushunilib, bu faoliyatning oqibatida albatta

muayyan huquqiy hujjat (akt) qabul qilinadi.

Davlat funksiyalarini amalga oshirishning quyidagi shakllarini

ko‘rsatish mumkin:

– huquqni ijod qilish (qonun ijodkorligi faoliyati);

– huquqni ijro etish (ijroiya-farmoyish berish faoliyati);

– huquqni qo‘riqlash (odil sudlov nazorat faoliyati).

Davlat va uning organlari o‘z funksiyalarini ma’lum metod

(usul)lar vositasida amalga oshiradi. Ushbu usullar qatoriga –

ishontirish, majbur qilish, rag‘batlantirish singarilar kiradi.

Davlatning har bir aniq funksiyasi davlat hokimiyatini amalga

oshirishning mazmuni, shakli va usullari uzviyligida namoyon

bo‘ladi.

Davlat funksiyalarining asosiy xususiyatlari quyidagilar bilan

belgilanadi:

– funksiyalar davlatning mohiyati va ijtimoiy holati bilan

bevosita bog‘liq;

– ular o‘zgaruvchan tabiatga ega bo‘lib, davlatning shakllanishi,

mustahkamlanishi va rivojlanishiga yo‘naltirilgan. Har bir tarixiy

davrda davlatning o‘ziga xos muayyan funksiyalari bo‘ladi.

Hokimiyat tepasiga boshqa siyosiy kuchlarning kelishi bilan

davlatning mohiyati va unga mos funksiyalari ham o‘zgaradi.

Jamiyatda ustuvor manfaatlar almashganda ham davlat

funksiyalarining o‘zgarishi sodir bo‘ladi. Masalan, urush davrida

davlatning mudofaa funksiyasi birinchi o‘ringa chiqadi yoki bozor

munosabatlariga o‘tishda davlatning iqtisodiy funksiyasi alohida

ahamiyat kasb etadi. Funksiyalarning mazmuni davlat

rivojlanishining muayyan bosqichlarida o‘zgarishi mumkin. Davlat

81

funksiyalarining o‘zgarishi, ayniqsa, tub ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar,



inqiloblar davrida yaqqol ko‘zga tashlanadi.

Davlatning har bir taraqqiyot bosqichiga muayyan funksiyalar

to‘g‘ri keladi. Masalan, hozirgi zamon davlatlarining barchasida

iqtisodiy funksiyalar mavjud. Ammo ularning mazmuni, shakllari,

amalga oshirish usullari turlicha bo‘lishi mumkin. Har bir ijtimoiy

taraqqiyot bosqichiga o‘ziga xos funksiyalar to‘g‘ri keladi. Shu bois

davlat yangi bosqichdagi rivojlanishga o‘tar ekan, o‘z vazifalarini

to‘la yoki qisman o‘zgartirishi mumkin. Davlatning yangi

funksiyalari paydo bo‘lib boradi, ammo avvalgilari ham izsiz

yo‘qolmaydi, ular yangi mazmun bilan boyiydi. Bu holni har qanday

davlatning taraqqiyotida kuzatish mumkin.

2-§. Davlat funksiyalarining tasnifi

Har qanday davlatning funksiyalarini ichki va tashqi funksiyalarga

bo‘lish mumkin. Davlat funksiyalarining ichki va tashqi

funksiyalarga bo‘linishi umumiy xarakterga ega. O‘z navbatida,

davlatning ichki va tashqi funksiyalari ham turli-tuman bo‘ladi.

Ichki funksiyada davlatning mamlakat ichidagi roli namoyon bo‘ladi.

Davlat boshqa davlatlar qurshovida yashaydi. Shu bois boshqa

davlatlar bilan o‘zaro munosabatlarda davlatning tashqi funksiyasi

ro‘yobga chiqadi.

Harakatining muddatiga ko‘ra davlat funksiyalari doimiy va

muvaqqat funksiyalarga bo‘linadi. Doimiy funksiyalarga davlatga

doimo xos bo‘lgan xususiyatlar, davlat muntazam shug‘ullanadigan

vazifalar, masalan, ishlab chiqarishni boshqarish vazifasi, ya’ni

davlatning iqtisodiy funksiyasi kiradi. Davlatning muvaqqat

funksiyalariga esa ma’lum vaqt mobaynida muayyan maqsadga

erishishga yo‘naltirilgan vazifalar kiradi. Masalan, favqulodda holat

e’lon qilingan davrdagi vazifalarni amalga oshirishga qaratilgan

funksiyalar vaqtinchalik tusga egadir.

Ijtimoiy ahamiyatiga ko‘ra, davlat funksiyalari asosiy va

qo‘shimcha turlarga bo‘linadi.

Davlatning ichki funksiyalari – mamlakat ichki hayotini

boshqarish bilan bog‘liq bo‘lgan davlat faoliyatining asosiy

yo‘nalishlaridir. Ichki funksiyaga quyidagilar kiradi: iqtisodiy

funksiya, ijtimoiy funksiya, davlatning huquq-tartibotni muhofaza

etish funksiyasi, tabiatni muhofaza qilish funksiyasi. Har bir davlat

82

iqtisodiyot sohasida muayyan vazifalarni bajaradi, ular, asosan,



quyidagilardan iborat. Birinchidan, rivojlanayotgan iqtisodiyotni

yaratish, ikkinchidan, iqtisodiyotni barcha sohalarini o‘zaro

bog‘liqlik asosida rivojlantirish, uchinchidan, mehnat zaxiralarini

oqilona joylashtirish, mehnatning yangi texnologiyalar, xalqning

tarixiy an’analari va malakalariga mos keladigan sohalarini yaratish.

To‘rtinchidan, samarali iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish.

Beshinchidan, tadbirkorlikni rivojlantirish. Oltinchidan, aholini ish

bilan ta’minlash.

Ijtimoiy funksiya – bunda davlat shaxsni ijtimoiy jihatdan muhofaza

etilishini, jamiyat barcha azolarining talablar darajasidagi

moddiy-ma’naviy hayot sharoitlariga ega bo‘lishlarini ta’minlaydi.

Ijtimoiy funksiyaga quyidagilar kiradi. Ijtimoiy boyliklarni

taqsimlash, aholini eng kam muhofazalangan qismini (nogironlar,

ko‘p bolali oilalar, keksalar, yetim-yesirlar) himoya qilish, pensiya

ta’minoti kabilarni tashkil etish. Sog‘liqni saqlash, madaniyatni

rivojlantirish, jamoat transportini tashkil etish, uy-joy qurilishi.

Siyosiy funksiya – fuqarolarning siyosiy huquq erkinliklarini

himoya qilish, qonuniylikni va huquqiy tartibotni ta’minlash,

jamiyatda barqarorlik, millatlararo va fuqarolararo totuvlikni

ta’minlashdan iborat.

Ma’naviy funksiya – jamiyat a’zolari ongiga milliy mafkurani

singdirish, san’atni qo‘llab-quvvatlash, milliy madaniyani

rivojlantirish, jamiyatning ma’naviy-axloqiy sog‘lomligi to‘g‘risida



Download 1.56 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   30




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik