Davlat va huquq



Download 1.56 Mb.
bet5/30
Sana12.01.2017
Hajmi1.56 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30

e’lon qiladi, ijtimoiy zarurat tufayli mulk olib qo‘yilgan holda unga

tovon to‘lanishi kafolatlanadi. Mulkni natsionalizatsiya qilishga yo‘l

qo‘yilmaydi. Bunday jamiyatda mehnat erkin bo‘lib, davlat

tomonidan ham, jamiyat tomonidan ham rag‘batlantiriladi, majburiy

mehnat taqiqlanadi, individual va kollektiv mehnat erkinligi

42

kafolatlanadi. Davlat aholini ish bilan to‘la ta’minlash uchun shartsharoitlar



yaratadi, kasb-hunar ta’limi va yangi ixtisos olish dasturini

amalga oshiradi, mehnatga tayyorlash va ishsizlik bo‘yicha nafaqalar

to‘lanishi yo‘lga qo‘yiladi.

Jamiyatni davlatning yalpi homiyligidan ozod qilishda uni «tungi

qorovul» darajasiga tushirib qo‘yish yaramaydi. Barcha ijtimoiy

tuzilmalarda tub o‘zgarishlar qilinayotgan sharoitda aynan davlat

yangi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlarni yuzaga

keltiradigan birlashtiruvchi kuchga aylanishi lozim. Davlat ta’sirisiz

jamiyatni amalda o‘zgartirish mumkin emas. Uning inson

huquqlarini himoya qilish sohasidagi bozor islohotlarining salbiy

oqibatlarini yengillashtirishga qaratilgan faoliyati, ayniqsa,

muhimdir. Davlatning ijtimoiy vazifasi daromadlarni jamiyatning

turli qatlamlari o‘rtasida soliq tizimi, davlat budjeti va maxsus

ijtimoiy dasturlar yordamida qayta taqsimlashdan iborat.

Uzoq muddatli, istiqbolli maqsad sifatida davlat fuqarolarning

moddiy holatini tenglashtirishga harakat qilishi lozim. Nafaqat

yuridik, balki haqiqiy tenglikka erishish – tarixan qisqa fursatda

erishib bo‘lmaydigan vazifa. Biroq bu ulkan ma’naviy imkoniyatni

o‘zida mujassamlashtirgan tenglik g‘oyasi rad etilishini anglatmaydi.

Jamiyatimizning rivojlanish yo‘llarini aniqlash, iqtisodiy va

ijtimoiy sohalarga davlatning aralashuvi chegaralarini, mulkni

taqsimlashda uning tartibga soluvchi rolini, davlat ijtimoiy

funksiyasining o‘sishini va uning o‘z fuqarolariga munosib turmush

sharoitini yaratish uchun javobgarligi (mas’ulligi) kuchayishini

asoslash huquq fanining muhim vazifasidir.

O‘zbekistonda tenglik, adolat va yuksak ma’naviyatga asta-sekin

erishishni ta’minlovchi huquqiy davlatni shakllantirish yangi

demokratik jamiyat modelining muhim jihatidir.

4-§. Davlat va huquqning o‘zaro munosabati

Davlat va huquq – jamiyat tadrijiy rivojlanishining muhim

omillari, hozirgi zamon jamiyatining muqarrar yo‘ldoshlaridir.

Davlat va huquq nazariyasi – jamiyatshunoslikning tarkibiy qismi,

amaliy yurisprudensiyaning g‘oyaviy negizi sifatida davlat va huquqni

ilmiy tadqiq etadi. Davlat faoliyati, qonunlar qabul qilish va ularni

amalga oshirish, fuqarolarning huquqlarini ta’minlash, jamoat

43

tartibini saqlash siyosiy-huquqiy nazariya qoidalari bilan uzviy



bog‘liqdir.

Davlat singari huquq ham nafaqat eng muhim, balki eng

murakkab ijtimoiy hodisalar qatoriga kiradi. Davlat va huquqning

asl mohiyatini anglashga, ularning sermazmun faoliyatini ochishga

qadimdan katta qiziqish mavjud.

Masalan, Rim yuristlari huquqning nimaligini tushunish va uning

jamiyat hayotidagi o‘rnini aniqlashga harakat qilib, huquq mazmuni

faqat bir belgi yoki ma’no bilan cheklanmasligiga e’tiborni qaratgan

edilar. Ulardan biri (Pavel) huquq bir necha ma’noda qo‘llanilishini

qayd etgan. Birinchidan, huquq «hamisha odilona va oqilona

bo‘lgan narsa»ni anglatadi – bu tabiiy huquq. Ikkinchidan, huquq

«muayyan davlatda hammaga yoki ko‘pchilikka foydali bo‘lgan

narsa» ma’nosida keladi – bu fuqarolik (sivil) huquqi.

Jamiyat va davlatning rivojlanishiga qarab odamlarning huquq

haqidagi tasavvuri o‘zgarib borgan. Ko‘plab har xil huquqiy g‘oyalar,

nazariyalar va yondashuvlar paydo bo‘ldi, biroq Rim yuristlari

yaratgan huquq qoidalari (ayniqsa, fuqarolik huquqida) anchagina

takomillashgan ko‘rinishda bo‘lsa-da hozirgacha saqlanib kelmoqda.

Huquq tushunchasi, shuningdek, davlat va huquq, huquq va

qonunning o‘zaro nisbati haqida bahslar nafaqat uzoq tarixiy

o‘tmishda, balki XX asrda ham davom etgan. Bu bahslar hozir

ham to‘xtagani yo‘q. Hozirgi tadqiqotchilar ham o‘z o‘tmishdoshlari

kabi huquqni ta’riflashga asosan ikki xil yondashadilar.

Pozitivistik yondashuv nafaqat davlat va huquqning uzviyligiga

qarab mo‘ljal oladi, balki davlatni huquqning birdan-bir manbayi

deb hisoblaydi. Bunda huquq «hukmron sinfning qonun darajasiga

ko‘tarilgan davlat irodasini ifodalovchi va ijtimoiy munosabatlarning

qat’iy tartibga soluvchi vosita sifatida amal qiluvchi umumma’rifiy,

rasman belgilangan davlat majburlov normalari tizimi» sifatida

ta’riflanadi. Mazkur yondashuvda huquq to‘la yoki deyarli to‘la

ravishda qonunga, aniqrog‘i – davlat tomonidan qabul qilingan va

ta’minlanadigan normativ-huquqiy hujjatlarga tenglashtiriladi.

Huquqqa nisbatan neopozitivistik yondashuv huquq tushunchasini

davlatga bu qadar qattiq bog‘lamaydi. Bunda huquq «erkinlik,

huquqlar va majburiyatlar darajasini belgilash yo‘li bilan kishilik

jamiyatini oqilona tashkil etish maqsadida ijtimoiy munosabatlarni

44

normativ tartibga solishning umumiylik va umummajburiylikka



da’vogar bo‘lgan, ezgulik, odillik, insonparvarlik va atrof-tabiiy

muhitni saqlash prinsiplariga asoslangan huquqiy idealning odatlar,

an’analar, pretsedentlar, referendum qarorlari, korporativ, davlat

va xalqaro normalardagi ifodasini o‘zida mujassamlashtirgan ijtimoiy

institut» sifatida qaraladi. Ushbu yondashuvda huquq qonun va

qonun osti hujjatlariga tenglashtirilmaydi. Qonun ezgulik, odillik

va insonparvarlik g‘oyalarini o‘zida mujassamlashtirgan, mazmunida

huquqiy ideal o‘z aksini topgan taqdirdagina huquqiy deb

hisoblanadi. Bu yondashuv ancha oqilona ekanligiga qaramay,

amalda birinchi – pozitivistik yondashuvga qaraganda kamroq

tarqalgani va torroq qo‘llanilishining asosiy sababi ana shunda.

Pozitivistlar davlatni huquq bilan va aksincha, huquqni davlat

bilan uzviy bog‘lab, nazariy va amaliy jihatdan huquq real hayotda

davlat tomonidan bevosita qabul qilinadigan yoki tasdiqlanadigan,

hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidalari (normalar) ko‘rinishida

amal qilishidan kelib chiqadilar. Bu normalarni buzgan shaxslarga

nisbatan har xil davlat ta’siri choralari qo‘llaniladi.

Davlat va huquq bir-biri bilan uzviy bog‘liq, biroq ayni vaqtda,

nisbatan mustaqil hodisalardir. Davlat huquqiy hujjatlar qabul qilsa,

ularga rioya etilishini ta’minlasa va bu huquqiy hujjatlarda qo‘yilgan

talablar bajarilmagan taqdirda majburlov chorasi qo‘llasa, huquq,

o‘z navbatida, davlatning barcha organlari, mansabdor shaxslari

va tashkilotlari uchun majburiy bo‘lgan xulq-atvor qoidalarini

belgilash yo‘li bilan davlatga faol ta’sir ko‘rsatadi. Huquq normalari

yordamida davlat organlari, mansabdor shaxslari va tashkilotlarining

maqomi mustahkamlanadi, ularning faoliyat doirasi, tarkibi, amal

qilish va o‘zaro munosabatlari tartibi belgilanadi.

Davlat va huquqning o‘zaro nisbati to‘g‘risidagi masala bo‘yicha

fanda azaldan ikki xil yondashuv mavjud. Birinchi etatistik

yondashuv, u davlatning huquqdan ustunligidan kelib chiqadi. Bu

yondashuvga ko‘ra, huquq davlat faoliyatining mahsuli, uning

(davlatning) mahsuli sifatida qaraladi. Mazkur yondashuv milliy

yuridik adabiyotimizda ancha keng tarqalgan. Masalan, huquq

davlatga nisbatan “tobe” holatda bo‘ladi, deb hisoblangan. Mazkur

yondashuvga huquqda davlatning «dumi»ni ko‘rishga moyil siyosiy

talqin amaliy asos bo‘lib xizmat qilgan. Huquq tushunchasiga davlat

45

tomonidan qabul qilinuvchi normalar majmui sifatida formaldogmatik



yondashuv nazariy asos bo‘lgan.

Davlat va huquqning o‘zaro nisbatiga yana bir yondashuv tabiiyhuquqiy

qarashlar ta’sirida yuzaga kelgan. Davlat tushunchasini

«ijtimoiy shartnoma»dan olgan tabiiy huquq maktabi namoyandalari

davlat huquqni cheklashidan kelib chiqqanlar. Bu, ularning fikricha,

tabiiy qonunning daxlsizligidan va unga asoslangan individning

subyektiv ommaviy huquqlari uzviyligidan kelib chiqadi. Ushbu

yondashuv nuqtayi nazaridan, huquq davlatdan hech shubhasiz

ustundir. Huquq davlat tashkil topishidan oldin yuzaga keladi.

Biron-bir davlat va biron-bir hokimiyat huquqning dastlabki

manbayi bo‘lishi mumkin emas. Ya’ni, huquqni davlat yaratmaydi.

Ko‘rib chiqilayotgan muammoga nisbatan uchinchi yondashuv

ham mavjud bo‘lib, u yuqorida qayd etilgan yondashuvlarni

muayyan darajada birlashtirish va ayni vaqtda, davlat va huquqning

aloqasini baholashda chegaradan chiqmaslik imkonini beradi. Bu

yondashuvga ko‘ra, davlat va huquq o‘rtasidagi bog‘lanish yuqorida

qayd etilgan darajada uzil-kesil sabab-oqibat aloqalariga ega emas,

davlat huquqni yaratadi yoki huquqdan davlat yaraladi. Bu aloqa

ancha murakkab bo‘lib, ikki taraflama bog‘liqlik xususiyatiga ega:

davlat va huquq bir-birisiz mavjud bo‘la olmaydi, demak, ular

o‘rtasida funksional bog‘lanish mavjud.

Mazkur yondashuv davlat va huquq o‘rtasidagi teran aloqalarni

aniqlash, bir yoqlamalikka yo‘l qo‘ymaslik, huquq davlatga nima berishini

tushunib yetish va ayni vaqtda, huquqni ta’minlashda davlatning haqiqiy

rolini aniqlash imkonini beradi. Bunday bog‘lanishlar tahlili butun

ijtimoiy amaliyot uchun juda muhim ahamiyatga ega.

Davlat va huquq o‘rtasidagi aloqaning ikki taraflama xususiyatini

tan olish mazkur masalaning huquqni tushunishga nisbatan tor

normativ yondashuv ruhidagi talqini («huquqni davlat yaratadi»

va sh.k.)ga chek qo‘yish imkonini beradi. Ayni vaqtda, bu

yondashuvda, «huquqni keng tushunuvchi» ba’zi bir ta’limotlarda

bo‘lganidek, davlatning huquqqa nisbatan roli inkor etilmaydi.

Huquqiy nigilizm (huquqni mensimaslik) qay darajada xavfli bo‘lsa,

davlat nigilizmi ham shu darajada xavflidir. Davlat va huquqning

aloqasi boshqacha tasavvur qilinadi: davlat huquqni yaratmaydi,

balki bir tomondan, unga tobe kuch, boshqa tomondan esa –

46

huquqning qudrati, uning ijtimoiy tizimdagi salohiyatini



quvvatlovchi va kuchaytiruvchi qudratli vosita hisoblanadi. Davlat

huquqdan huquqning o‘zi bunga izn bergan darajadagina ijtimoiy

jarayonlarni boshqarish vositasi sifatida foydalanadi.

5-§. Davlatning huquqqa ta’siri

Davlat huquqiy qoidalarni yaratishning bevosita manbayi va

ularni amalga oshiruvchi asosiy kuchdir. Davlat hokimiyati alohida

tashkiliy tuzilma sifatidagi huquqning mavjudligi uchun amaliy

ahamiyatga egadir. U huquq yordamida namoyon bo‘ladi va

huquqning mohiyatiga ham kirib boradi.

Davlat huquqqa “homiylik qiladi”, ya’ni uning ijro etilishini

ta’minlaydi, davlat siyosati maqsadlariga erishish uchun huquqning

imkoniyatlaridan foydalanadi. Ayni vaqtda, davlatning huquqqa

ta’sirini mutlaqlashtirish va unga huquqni faqat davlat vositasi,

belgisi yoki atributi deb biluvchi etatistlar nuqtayi nazaridan

yondashish ham yaramaydi. Nafaqat davlat, balki huquq ham

nisbatan mustaqil bo‘lib, o‘z shakllanishi va faoliyatining tegishli

qonuniyatlariga egadir. Bundan huquq davlatga nisbatan mustaqil

ahamiyatga ega, degan xulosa kelib chiqadi. Huquqqa davlat vositasi

sifatida qarash o‘rinli bo‘lsa, u holda davlat ham huquqqa nisbatan

ayni shunday vosita ekanligini tan olish lozim bo‘ladi.

Davlatning huquqqa ta’siri huquq ijodkorligi va huquqni amalga

oshirish sohasida, ayniqsa, yaqqol namoyon bo‘ladi. Huquq

davlatning bevosita ishtirokida shakllanadi. Biroq davlat nafaqat

huquqni shakllantiradi, balki huquqni muayyan yuridik shaklga

(normativ yuridik hujjat, sud pretsedenti yoki ma’muriy pretsedent

va b.) solib, huquqni yaratish jarayonini nihoyasiga yetkazadi. Davlat

huquqni institutsiyaviy darajada yaratadi. Huquqning yuzaga kelish

sabablarini esa ishlab chiqarishning moddiy usuli, jamiyatning

iqtisodiy rivojlanish xususiyati, uning madaniyati, xalqning tarixiy

an’analaridan izlash kerak. Bu muhim holatni e’tiborga olmaslik

shunga olib keladiki, davlat faoliyati huquqning birdan-bir manbayi

sifatida tan olinadi. Yuridik pozitivizmning asosiy kamchiligi ana

shunda. Davlat huquqning yaratuvchisi deb hisoblangan.

Huquq davlatga mutlaqo bog‘liq bo‘lmagan holda vujudga keladi,

degan yondashuvlarga ham qo‘shilish qiyin. Davlatning yaratuvchilik

47

faoliyatisiz huquqning vujudga kelishini tasavvur ham qilib



bo‘lmaydi. Ayni vaqtda, huquqni yaratish jarayonida davlat o‘ziga

xos rol o‘ynaydi. Davlatning huquqni yaratish borasidagi ijodiy

roli quyidagilardan iborat:

1) davlat huquq ijodkorligi faoliyatini amalga oshiradi. Davlat u

yoki bu munosabatlar (faoliyat)ni huquqiy tartibga solish zarurligini,

eng oqilona yuridik shaklni (qonun, farmon, qaror va boshq.)

aniqlaydi, umumiy normalarni shakllantiradi va davlat hokimiyati

kuchi bilan ularga formal-yuridik xususiyat baxsh etadi;

2) davlat ayrim odat va axloq qoidalarini ma’qullash orqali ularga

huquqiy mazmun, kuch bag‘ishlaydi. Ayrim huquqiy tizimlarda

huquqni yaratishning mazkur usuli yetakchilik qiladi. Masalan,

islom huquqining vujudga kelishi shundayki, davlat asosan islom

ta’limotida ishlab chiqilgan normalarni tasdiqlagan. Huquq tarixida

huquqiy ta’limot yaratgan tamoyil va qoidalarga davlat

umummajburiy tus bergan hollar ham ma’lum;

3) amalda shakllangan va mavjud munosabatlarni majburiy

yuridik qoidalar deb tan olish va ularga yuridik tus berish hollari

ham uchraydi. Shunday qilib, odat va pretsedent huquqi shakllanadi,

normativ shartnomalarning qoidalari umumiy huquqiy normalar

sifatida tan olinadi.

Shu tariqa davlat huquq manbalari tizimining rivojlanishini

ta’minlaydi. Ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlardan, jamiyatdagi siyosiy

vaziyatdan kelib chiqib, davlat huquqiy xulq-atvorning turlari va

vositalarini tanlashga ta’sir ko‘rsatadi. Shu ma’noda, davlat

jamiyatdagi huquqiy muhitni boshqaradi, uning davr ruhi bilan

hamohang tarzda yangilanishini ta’minlaydi.

Huquqni amalga oshirishda ham davlat muhim rol o‘ynaydi.

Tarixiy tajriba davlatsiz huquqiy qoidalarni amalga oshirish mumkin

emasligidan dalolat beradi. Davlatning vazifasi aynan shunda

namoyon bo‘ladiki, u o‘z faoliyati bilan fuqarolar, ularning

tashkilotlari manfaatlari va ehtiyojlarini qondirish maqsadida

qonunlarni yaratadi. Davlatning faolligi – jamiyat hayotida huquqiy

asoslar qaror topishining muhim sharti. Davlat faollik ko‘rsatishi

shart, aks holda u o‘ziga yuklatilgan vazifani bajara olmaydi va

natijada davlat hokimiyati o‘zining ahamiyatini yo‘qotadi.

Bundan tashqari, davlat huquqni va jamiyatdagi huquqiy

48

munosabatlarni muhofaza qilishni ta’minlaydi. Davlat majburlovi



huquq bajarilishining kafolati hisoblanadi. Huquqning ortida doimo

davlat kuchi, uning obro‘si turadi. Davlat majburlovi mavjudligining

o‘ziyoq huquqni qo‘riqlaydi. Shu tariqa huquqiy tartibot

ta’minlanadi va mustahkamlanadi.

Binobarin, davlat ijtimoiy makonda huquqning keng tarqalishiga

imkoniyat yaratadi, ijtimoiy munosabatlarning ishtirokchilariga

huquqqa binoan ish ko‘rish, qonuniy yo‘l tutish majburiyatini

yuklaydi.

Albatta, davlatni huquqqa ta’sirining chegaralari mavjud. Bu,

eng avvalo, huquqning tartibga solish salohiyati, davlat va davlat

tuzilmalarining mazkur ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy shartsharoitlarda

huquqning amal qilishini ta’minlash imkoniyatlari bilan

belgilanadi. Davlat huquqdan uning asl vazifasiga zid ravishda

foydalanishi mumkin emas. Shu sababli davlatning huquqdan

yanada oqilona va jamiyat manfaatlari yo‘lida foydalanish imkonini

beruvchi ilmiy asoslangan yuridik siyosatini ishlab chiqish nihoyatda

muhimdir.

6-§. Huquqning davlatga ta’siri

Huquq davlatga muhtoj bo‘lganidek, davlat ham huquqqa

muhtojdir. Davlatning huquqqa bog‘liqligi: 1) davlatning ichki

tuzilishi va 2) uning faoliyatida namoyon bo‘ladi.

1. Tarixiy tajriba davlat huquqsiz mavjud bo‘la olmasligini tasdiqlaydi.

Huquq davlat tuzilishini rasmiylashtiradi va davlat

mexanizmidagi ichki o‘zaro munosabatlarni tartibga soladi.

Davlatning shakli, davlat apparatining tarkibi, davlat organlari va

mansabdor shaxslarining vakolatlari huquq vositasida mustahkamlab

qo‘yiladi. Huquq hokimiyatning qonunga xilof ravishda tortib

olinishiga (uzurpatsiya qilinishiga) qarshi yuridik kafolatlar yaratadi.

Shunday qilib, davlat tuzilmalari o‘rtasidagi munosabatlar huquqiy

tartibga solinadi, ya’ni huquqiy munosabatlarga aylanadi.

2. Davlat jamiyatga o‘z hokimiyatini o‘tkazishining ikki usuli

ma’lum: birinchisi – totalitar davlatlarga xos bo‘lgan zo‘rlik ishlatish

usuli; ikkinchisi – ijtimoiy jarayonlarni huquqiy vositalar yordamida

boshqarish usuli. So‘nggi usul rivojlangan demokratik davlatlarga

xos. Binobarin, hozirgi zamon demokratik davlati o‘z faoliyatini

49

huquqsiz amalga oshira olmaydi. Huquq davlat faoliyatining zarur



jihatini tashkil etadi. Mazkur sifat huquqqa xosdir, chunki u ijtimoiy

tartibga solish vositasi sifatida yagona bo‘lib, undan foydalanish

zarurligi davlatga bog‘liq bo‘lmagan obyektiv omillar bilan

belgilanadi.

Umuman olganda, huquqning davlatga nisbatan tashkilotchilik

roli quyidagilardan iborat:

a) huquq davlatga uning aholi, ayrim shaxs bilan o‘zaro

munosabatlarida ta’sir ko‘rsatadi. Huquqning qadr- qimmati, asosan,

shaxsning uyg‘un va izchil rivojlanishi, uning huquq va erkinliklarini

ta’minlashi bilan belgilanadi;

b) huquq davlat faoliyatini yuridik jihatdan rasmiylashtiradi,

davlatning muhofaza qilish va majburlov harakatlarining

qonuniyligini ta’minlaydi. Davlat faoliyati huquq yordamida yuridik

talablarning qat’iy chegarasiga solinadi, yuridik shakl kasb etadi;

d) huquq yordamida davlat faoliyatining mezonlari, davlat

idoralarining vakolatlari aniqlanadi, fuqarolarning shaxsiy hayotiga

aralashish chegaralari belgilanadi;

e) huquqiy shakl davlat apparati faoliyati ustidan ta’sirchan

nazorat olib borish imkoniyatini ta’minlaydi va davlatning jamiyat

oldidagi yuridik mas’uliyati kafolatlarini yaratadi;

f) huquq hozirgi sharoitda davlatning nafaqat aholi, balki boshqa

davlatlar, umuman, jahon hamjamiyati bilan aloqa qilish “tili”

sifatida amal qiladi.

Shunday qilib, davlat suveren hokimiyat sifatida, huquqsiz

mavjud bo‘lishi va faoliyat olib borishi mumkin emas. Huquqning

(huquqiy davlatning) ustunligi konsepsiyasi huquq shaxs va jamiyat

manfaatlarida davlat aralashuvini cheklashidan kelib chiqadi. Huquq

davlatning o‘zboshimchaligini cheklashning qudratli vositasi sifatida

amal qiladi. Shu ma’noda huquq davlatni bo‘ysundirishga qodir

kuch hisoblanadi. Ta’bir joiz bo‘lsa, huquq jamiyat ustidan

hukmronlik o‘rnatilmasligi uchun davlatga o‘z hukmini o‘tkazadi.

Hozirgi sharoitda davlatga nisbatan huquqning tiyib turuvchi

roli tobora ortib bormoqda. Bunda quyidagi qonuniyat kuzatiladi:

huquq jamiyat rivojlanishining obyektiv ehtiyojlarini qancha aniqroq

aks ettirsa, u davlatni shuncha ko‘proq tiyib turadi. Bunda davlatning

faolligi pasaymaydi. Aksincha, u samarali faoliyat yuritib, faqat

50

jamiyat va shaxs manfaatlarini ro‘yobga chiqarishga safarbar etiladi.



Davlat huquq bilan bog‘langan holdagina erkin harakat qilishi

mumkin.


Davlat va fuqaroning o‘zaro mas’ulligi to‘g‘risidagi masala

ularning teng subyektlar deb tan olinishi bilan bog‘liq. Shuni

ta’kidlash lozimki, sobiq sovet tuzimida bo‘lganidek, davlatning

ahamiyati oshirib ko‘rsatilishi natijasida shaxs siyosiy hayotdan siqib

chiqariladi, inson huquqlari va erkinliklarini davlat tomonidan

ta’minlash kafolatlari shunchaki rasmiyatchilikka aylanadi.

Demokratik jamiyatda davlat shaxs oldida, shaxs esa davlat oldida

javob berishi lozim. Davlat fuqarolarga normal turmush sharoitlarini

kafolatlashi va o‘z majburiyatlarini bajarish uchun javob berishi

shart. Davlat ham, fuqarolar ham o‘zaro majburiyatlarini

bajarayotgan davlat – huquqiy davlat hisoblanadi.

Huquqiy davlatning mohiyati shundaki, uning faoliyatining asosiy

mezoni inson bo‘lishidadir. Mazkur tamoyilning amalga oshirilishi

huquqiy davlat sari harakatni aks ettiradi.

Huquqqa nisbatan har xil yondashuvlar, davlatning mohiyati va

funksiyalariga har xil munosabat huquq va davlatning tarixiy

taqdiriga nisbatan yondashuvlarning rang-barangligi bilan

belgilanadi. Umumiy fikr bitta – huquq va davlat o‘zaro uzviy

hamkorlikda rivojlanib boradi.

Ijtimoiy rivojlanish qonuniyatlari tan olingani va shu munosabat

bilan tarixiy tajribaga murojaat etilayotgani huquq va davlat

istiqbolini ilmiy aniqlashga va adolatli davlat – huquqiy davlat

qurilishiga xizmat qiladi.

51

IV BOB. DAVLAT HAQIDA UMUMIY TA’LIMOT



1-§. Davlat tushunchasi va belgilari

Davlatning kelib chiqishi haqida juda ko‘p nazariyalar mavjud:

ilohiyot nazariyasining turli variantlari davlatning ilohiy kelib

chiqishini isbotlashga harakat qilgan; tabiiy nazariya davlatni

odamlar va ularning birlashmalaridan tashkil topgan tirik

organizmga qiyoslagan; zo‘ravonlik nazariyasi davlatning vujudga

kelishini jamiyatdagi ichki to‘qnashuvlar va tashqi tazyiq (urushlar)

bilan tushuntirgan; shartnoma nazariyasi davlat uning fuqarolari

o‘z umumiy manfaatlarini himoya qilish uchun tuzgan ixtiyoriy

bitim natijasi bo‘lgan, degan g‘oyani ilgari surgan; patriarxal nazariya

davlatni ota – monarx boshchiligidagi katta oila sifatida tavsiflagan.

Xo‘sh, davlat nima degani? Maxsus ijtimoiy – gumanitar, siyosiy,

falsafiy, yuridik bilimga ega bo‘lmagan odam “davlat” deganda alohida

davlat organlarining nomini, “parlament”, “hukumat”, “prezident”

kabilarni tasavvur etadi. Yana savol tug‘iladi: davlat o‘zi nima uchun

zarur? Juda ko‘p sonli davlat organlari, mansabdor shaxslardan iborat

hayhotday apparat davlat tuzilmasi bo‘lib, nihoyatda murakkab tashkiliy

birlik – kishilik jamiyatini boshqarish uchun zarurdir.

Quyidagi jihatlar bilan tavsiflanuvchi ijtimoiy hodisalarning

alohida shaklini biz «davlat» atamasi bilan ifodalaymiz: a) hokimiyat

va bo‘ysunish munosabati; b) hokimiyat majburlov choralarini

qo‘llashda tanho huquqqa ega bo‘lish; d) yuridik mazmun va

tartibning mavjudligi; e) nisbiy barqarorlik; f) tashkiliy uyushganlik.

Shunday qilib, davlat jamiyatdan ustun va undan mustaqil tuzilma

emas, balki konkret makon va zamonda mavjud, huquqiy tartibga

solinadigan ijtimoiy xulq-atvorning muayyan shakli. Davlat – sezgi

organlari yordamida aniqlash mumkin bo‘lgan moddiy hodisa emas,

balki jamiyat a’zolarining yuridik jihatdan tartibga solingan o‘zaro



Download 1.56 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik