Davlat va huquq



Download 1.56 Mb.
bet26/30
Sana12.01.2017
Hajmi1.56 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   30

2. Huquqiy normaning amal qilish bosqichi.

3. Yuridik normada nazarda tutilgan holatlar, huquq va

majburiyatlar vujudga kelganda subyektiv huquq va burchlarning

amalga oshirilish bosqichi.

Ko‘rsatilgan uch bosqichdan tashqari yana bir bog‘lovchi

qo‘shimcha (fakultativ) bosqich haqida gapirish lozim. Bu fakultativ

bosqich huquqni qo‘llashdir.

Huquqiy tartibga solish jarayonining uch bosqichiga uchta

muhim element (huquqiy hodisa) muvofiq keladi:

a) huquqiy normalar;

b) huquqiy munosabatlar;

d) subyektiv huquq va majburiyatlarni amalga oshirish hujjatlari.

Yuqorida zikr etilgan qo‘shimcha bosqichga muvofiq tarzda

huquqiy tartibga solish mexanizmida qo‘shimcha (fakultativ)

element – huquqni qo‘llash hujjatlari maydonga chiqadi.

Huquqiy tartibga solish mexanizmining har bir elementi, o‘z

navbatida, o‘ziga xos kichik tizimni tashkil etadi. Chunonchi:

– yuridik normalarning yaratilish bosqichiga muvofiq keladigan

294

tizimga – huquqiy ong, huquq ijodkorligi hujjatlari, normativ yuridik



hujjatlar, huquqiy normalar, me’yorlar, hujjatlarni tizimlashtirish,

yuridik texnika va boshqalar kiradi;

– yuridik normalarning amal qilish bosqichidagi huquqiy

munosabatlar tizimiga – huquq subyekti, yuridik faktlar, umumiy

va konkret huquqiy munosabatlar kiradi;

– huquq va majburiyatlarni amalga oshirish tizimiga – huquqiy

munosabat qatnashchilarining muayyan xatti-harakatlari, huquqni

qo‘llash hujjatlari kiradi.

Yuqorida sanab o‘tilgan tizimlarni huquqiy tartibga solish

jarayonining bo‘g‘inlari deb atash mumkin. Ushbu jarayonda amal

qiladigan elementlarning bir butunligi huquqiy tartibga solish

mexanizmini tashkil etadi.

Huquqiy tartibga solish mexanizmi – ijtimoiy munosabatlarga

jamiyat va davlat oldida turgan maqsad hamda vazifalarga mos

ravishda samarali huquqiy ta’sir etishni ta’minlovchi yuridik

vositalarning bir butun tizimidir. Huquqiy tartibga solish

jarayonidagi barcha huquqiy vositalarning «mexanizm» iborasi bilan

izohlanishi bejiz emas. «Mexanizm» – bir qancha mustaqil

hodisalar, qismlarning o‘zaro aloqadorlik asosida, bir butun agregat

sifatida harakat qilishidir. Bunda har bir element uyg‘un va barqaror

birlashib, biri ikkinchisini harakatlantiradi. Mexanizmga aniq, qat’iy

va bir maromda ishlash xosdir. Huquqiy tartibga solish jarayonida

namoyon bo‘luvchi qismlar yagona bir butun mexanizmni tashkil

etadi.


«Huquqiy tartibga solish mexanizmi» tushunchasi yordamida

har bir huquqiy institut (voqelik)ning huquqiy tartibga solish

tizimidagi o‘rni va rolini aniqlab olish mumkin. Shuningdek,

ta’kidlash joizki, mexanizm tarkibiga kiruvchi huquqiy institut

butunning tarkibiy qismi sifatida yangi xususiyatlarga ega

bo‘ladi.


Huquqiy tartibga solish mexanizmining dastlabki elementini –

huquqiy normalar tashkil etadi. Huquqiy normalarda davlathokimiyat

irodasi bayon etiladi, ushbu norma orqali o‘rnatilayotgan

huquqiy talab tartibga solinayotgan ijtimoiy munosabat

ishtirokchilariga yetkaziladi. Huquqiy normada huquqiy munosabat

subyektlarining huquq va burchlari, vakolatlari doirasi, shuningdek,

ularni amalga oshirish vositalari ko‘rsatiladi.

Huquqiy normaning maxsus funksiyasi shundaki, u normativ

295

tarzda huquqiy munosabat chegaralarini o‘rnatadi. Unda xulq-atvor



va yurish-turishning andozasi (modeli) belgilanadi. Aynan ana shu

yurish-turish qoidalari huquqiy tartibga solish asosi bo‘lib xizmat

qiladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 37-

moddasida fuqarolarning mehnat qilish, erkin kasb tanlash huquqi

mustahkamlangan. Bu umumiy konstitutsiyaviy – huquqiy qoida.

O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 57, 72-moddalarida

ishga joylashish va qabul qilish bilan bog‘liq mehnat-huquqiy

munosabatlar nazarda tutilgan. Ishga qabul qilish yozma tarzda

tuziladigan mehnat shartnomasi orqali amalga oshiriladi. Bu yerda

yuqoridagi konstitutsiyaviy qoida aniqlashtirilayotganini ko‘ramiz.

Biroq u hali hayotga tatbiq etilayotgani yo‘q. Mehnat kodeksining

yuqoridagi moddalari ishga joylashish va qabul qilish bilan bog‘liq

mehnat-huquqiy munosabatlarni tartibga solishni nazarda tutadi.

Mazkur normaning mavjudligi hali yuqoridagi mehnat-huquqiy

munosabatlar hal etilganligini anglatmaydi, albatta. Bu masalaning

huquqiy yechimiga erishish uchun muayyan fuqaroni ishga qabul

qilish to‘g‘risida ish beruvchining (korxona ma’muriyatining) aniq

individual hujjati (buyrug‘i, farmoyishi) chiqarilishi lozim (MKning

82-moddasi). Ushbu misolimizda MK 57 va 72-moddalaridagi

huquqiy normalar tegishli mehnat-huquqiy munosabatlarini tartibga

solish uchun asos vazifasini o‘taydi.

Huquqiy tartibga solish mexanizmining ikkinchi elementi –

huquqiy munosabatlardir. Huquq normasi aynan huquqiy munosabat

orqali hayotga joriy etiladi, subyektiv huquq va burchlarga rioya

etiladi, ulardan foydalaniladi va tegishli talablar bajariladi. Muayyan

subyektiv huquq va burchlarning xususiyatlari huquqiy normaning

tartibga solishdagi ta’sir etish xarakteriga bog‘liq.

Huquqiy normalarning vakolat beruvchi, majbur etuvchi va man

qiluvchi turlariga mos ravishda tartibga soluvchi va qo‘riqlovchi

huquqiy munosabatlar turlari namoyon bo‘ladi.

Tartibga soluvchi huquqiy munosabatlar majbur etuvchi, vakolat

beruvchi va man etuvchi munosabatlarga bo‘linadi.

Huquqiy tartibga solish mexanizmining uchinchi elementi –

subyektiv huquq va majburiyatlarni amalga oshirish hujjatlari

(harakatlari)dir. Bu yerda so‘z huquqiy munosabat

ishtirokchilarining huquq normalariga rioya etish, bajarish va

foydalanish shaklidagi real amaliy xatti-harakatlari, xulq-atvori

haqida bormoqda. Mazkur harakatlar sodir etilishi bilan qonun

296

chiqaruvchi idora rejalashtirgan maqsad amalga oshadi hamda



huquqiy tartibga solish mexanizmi faoliyati yakun topadi.

Huquqni qo‘llash hujjatlari – vakolatli davlat idorasining,

mansabdor shaxsning davlat-hokimiyat xarakteridagi hujjatidir. Bu

hujjatlar huquqiy norma talablarini huquqiy munosabat orqali

bevosita hayotga joriy etadi. Lozim bo‘lgan hollarda huquqni

qo‘llash hujjatlarining bajarilishi davlatning majburlash kuchi bilan

ta’minlanadi. Huquqni qo‘llash hujjatlari – qaror, farmoyish,

buyruq, hukm va boshqa shakllardan iborat. Bu hujjatlarda huquqiy

munosabat ishtirokchilarining huquq va burchlari aniq ko‘rsatib

beriladi.

3-§. Konstitutsiyaviy-huquqiy tartibga solish

Huquqiy tartibga solishning eng oliy shakli – konstitutsiyaviy

tartibga solishdir. Zero, Konstitutsiya mamlakatning Asosiy qonuni

bo‘lib, yuksak maqomli, o‘ta nufuzli siyosiy-yuridik hujjat sanaladi.

U mo‘tabar ijtimoiy-huquqiy qadriyat sifatida jamiyat va davlat

hayotining bosh mezoni, ijtimoiy munosabatlarni

barqarorlashtiruvchi, ravon tartibga soluvchi ta’sirchan vositadir.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov ta’kidlab

o‘tganidek, «...biz mamlakatimizda huquqiy davlat, demokratik

jamiyat barpo etish, inson manfaati, huquq va erkinliklarini eng

oliy va ustuvor qadriyat sifatida qaror toptirish borasida o‘tgan

davr mobaynida qonunchilik sohasida va amaliy siyosatimizda

qanday natija va yutuqlarni qo‘lga kiritgan bo‘lsak, ularning barchasi

Konstitutsiyamizda muhrlab qo‘yilgan talab va tamoyillar bilan

uzviy bog‘liqdir»1 .

Huquqiy tartibga solish mexanizmida Konstitutsiyaning

ustuvorligini ta’minlash nihoyatda muhim ahamiyatga molik

masaladir. Konstitutsiya – mamlakat huquqiy tizimining o‘zagi,

uning mustahkam poydevori. Konstitutsiya normalari birlamchi,

ta’sis etuvchi xarakterga ega bo‘lib, ular bevosita amal qiladi. Birorta

ham qonun yoki boshqa normativ-huquqiy hujjat Konstitutsiya

normalari va qoidalariga zid kelishi mumkin emas (16-modda, 2-

qism).

1 Каримов И.А. Инсон манфаатларини таъминлаш, ижтимоий μeiiy тизимини



такомиллаштириш – устувор вазифамиздир // Халі сґзи. 2006.

8 декабрь.

297

Konstitutsiya Asosiy qonun sifatida mamlakat normativ-huquqiy



hujjatlar tizimida ustuvorlik qiladi, «hukmron» mavqeni egallaydi.

Uning normalari boshqa qonunlarning qoidalaridan ham yuqoriroq

yuridik kuchga ega. Qolgan barcha qonunlar va boshqa normativhuquqiy

hujjatlar Konstitutsiya asosida, unga muvofiq tarzda va

uning ijrosi uchun chiqariladi. Basharti, qonunlar Konstitutsiyaga

zid kelib qolsa, yoki unda belgilangan tartiblarni buzib ishlab

chiqilgan va qabul qilingan bo‘lsa, ular o‘z kuchini yo‘qotishi shart.

Konstitutsiya butun huquqiy tizimning uyushtiruvchi,

hamjihatlashtiruvchi markazi, «tizim» hosil qiluvchi o‘zagi bo‘lib,

barcha huquq tarmoqlari va qonunchilik sohalarini shakllantiruvchi

hamda rivojlantiruvchi yuridik asosdir. Qonunchilikning hamma

sohalari bevosita Konstitutsiya qoidalari va prinsiplariga tayanadi.

Binobarin, Konstitutsiya qonunchilik tarmoqlari vujudga kelishi

va amal qilishi uchun sarchashma – manba bo‘lib hisoblanadi.

Diqqatga sazovor jihati shundaki, konstitutsiyaviy normalar siyosiy,

iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy-ma’naviy hayotning eng muhim

tomonlarini huquqiy tartibga soladi. Ana shu ma’noda

konstitutsiyaviy tartibga solish huquqiy tartibga solishning boshqa

turlaridan farq qiladi.

Konstitutsiyaviy-huquqiy tartibga solish murakkab ichki tuzilish

(struktura)ga va ijtimoiy hayotning alohida sohalariga ta’sir etishning

o‘ziga xos xususiyatlariga ega. U huquqiy tartibga solish yagona

tizimining maxsus qismi sifatida bir qator xususiyatlar bilan

tavsiflanadi, ya’ni:

– mamlakat miqyosida yagona konstitutsiyaviy tartibga

solishning muayyan tizimini tashkil etadi;

– u umumiy-majburiy, normativ xarakterga ega;

– huquqiy tartibga solishning umumiy siyosiy yo‘nalishini,

ustuvor prinsiplarini belgilaydi;

– ijtimoiy munosabatlarni konstitutsiyaviy tartibga solish davlat

tomonidan eng yuksak darajada kafolatlanadi va ta’minlanadi.

Konstitutsiyaviy-huquqiy tartibga solishning normativlik darajasi

hamda siyosiy-yuridik ahamiyati konstitutsiyaviy qonunchilikni

o‘rnatish xarakteri va tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlarning

muhimligi bilan belgilanadi. Konstitutsiyada mustahkamlangan

prinsiplarning hammasi normativ tabiatga ega bo‘lib, ular mavjud

huquqiy tizim uchun, davlat idoralarining huquq ijodkorlik va

huquqni qo‘llash faoliyati uchun, fuqarolar, mansabdor shaxslar

298

va jamoat birlashmalari faoliyati uchun ustuvor, rahbariy ahamiyatga



egadir. Konstitutsiyaviy tartibga solishning umumiy-majburiy

tabiatiga kelganda shuni aytish kerakki, u eng oliy darajadagi

majburiylikka ega va ijtimoiy-huquqiy munosabatlarning barcha

subyektlari uchun bajarilishi shart bo‘lgan qat’iy talabdir.

Mamlakatimizda Konstitutsiyaga amal qilish majburiyati

konstitutsiyaviy qonunchilik darajasida mustahkamlangan.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi

so‘zsiz tan olinadi. Davlat, uning organlari, mansabdor shaxslar,

jamoat birlashmalari, fuqarolar Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq

ish ko‘radilar (Konstitutsiyaning 15-moddasi).

Konstitutsiyaviy qonunchilik normalarining amalga oshirilishi

iqtisodiy, siyosiy, g‘oyaviy va yuridik kafolatlar tizimi bilan

ta’minlanadi. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan ishlab chiqarish rivoj

topgani hamda xususiy mulkchilik munosabatlari qaror topgani

sayin konstitutsiyaviy normalar amal qilishining iqtisodiy zaminlari,

kafolatlari mustahkamlana boradi. Shuningdek, mamlakatimizning

siyosiy tizimi demokratik tarzda takomillashib borgani sayin

konstitutsiyaviy tartibga solishning siyosiy kafolatlari kuchayib

boradi. Jamiyatning g‘oyaviy asoslari va ma’rifiy-ma’naviy kamoloti

ta’minlanib, tobora yuksalib borgani sayin konstitutsiyaviy

tartibotning g‘oyaviy-ma’naviy kafolatlari rivoj topadi.

Konstitutsiyaviy tartibga solishning yuridik mexanizmi esa

Konstitutsiya amal qilishining barcha huquqiy vositalari hamda

usullari yig‘indisini qamrab oladi. Konstitutsiya normalari

qonuniylik prinsipiga qat’iy rioya qilingan holda amalga oshiriladi.

O‘zbekiston Respublikasida Konstitutsiya ustuvorligini

ta’minlashning, unga rioya qilishning alohida muhofaza mexanizmi

vujudga keltirilgan. Bunday mexanizmning asosiy va markaziy

bo‘g‘inini Konstitutsiyaviy sud tashkil etadi. U qonun chiqaruvchi

va ijro etuvchi hokimiyatlar hujjatlarining konstitutsiyaviyligi

to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib hal etadi. O‘zbekiston Respublikasining

«Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risida»gi (1995-yil 30-avgust) qonuniga

muvofiq Konstitutsiyaviy sud mamlakatimizda konstitutsiyaviy

nazoratning oliy sudlov organi hisoblanadi. Konstitutsiyaviy sud

barcha davlat organlari tomonidan chiqariladigan huquqiy

hujjatlarning, O‘zbekistonning xalqaro shartnomalari va boshqa

majburiyatlarining Konstitutsiyaga to‘la mos bo‘lishini kuzatib

turadi; Qoraqalpog‘iston Konstitutsiyasi, qonunlari va huquqiy

299

hujjatlarning O‘zbekiston Konstitutsiyasiga muvofiqligi to‘g‘risida



xulosa beradi; Konstitutsiyaviy sudning qarorlari matbuotda e’lon

qilingan paytdan boshlab kuchga kiradi. Ular qat’iy va ular ustidan

shikoyat qilish mumkin emas (Konstitutsiyaning 109-moddasi).

Konstitutsiyaviy tartibga solish jamiyatda yetakchi hamda nufuzli

o‘rinni egallaydi. U oliy darajadagi huquqiy tartibga solishdir.

Konstitutsiya normalari o‘z yuridik kuchi jihatidan boshqa oddiy

huquqiy normalardan so‘zsiz ustuvor bo‘lganligi uchun

konstitutsiyaviy tartibga solish yuksak yuridik maqomga,

shuningdek, muhim ijtimoiy-siyosiy mazmunga ega.

Xo‘sh, konstitutsiyaviy-huquqiy tartibga solish qanday ijtimoiy

munosabatlarni qamrab oladi? Bunday tartibga solishning

predmetini jamiyat va davlat hayot faoliyatining eng muhim jihatlari,

shunga oid asosiy ijtimoiy munosabatlar tashkil etadi. Bu ijtimoiy

munosabatlar – jamiyatning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, sotsial va

madaniy rivojlanishini, O‘zbekiston davlat ichki va tashqi siyosati

asoslarini, respublikada inson (fuqaro) huquqlari va erkinliklarini

ustuvor ta’minlashni aks ettiruvchi, xususiy mulkchilikka asoslangan

barqaror bozor iqtisodiyotining qaror topishi bilan bog‘liq

munosabatlardir. Ushbu munosabatlar jamiyat va davlatimizning

mohiyatini hamda asosiy xususiyatlarini ifoda etadi.

Konstitutsiyaviy-huquqiy tarzda tartibga solinuvchi ijtimoiy

munosabatlarni bir necha yirik majmualarga ajratish mumkin:

jamiyatning iqtisodiy tizimi, xususiy va boshqa shakldagi

mulkchilik hamda tadbirkorlik asoslarini tashkil etuvchi ijtimoiy

munosabatlar;

– O‘zbekiston siyosiy tizimi va davlat tuzumi asoslarini tashkil

etuvchi ijtimoiy munosabatlar;

– shaxsning huquqiy maqomi asoslarini belgilovchi inson

huquqlari va erkinliklarini ta’minlash tizimiga oid ijtimoiy

munosabatlar;

– mamlakatimizning davlat tuzilishi shakli, ma’muriy-hududiy

tuzilishi, shuningdek, Qoraqalpog‘iston Respublikasi huquqiy

maqomi asoslarini belgilashga oid ijtimoiy munosabatlar;

– saylov tizimi, parlament, Prezident, Hukumat, sud hokimiyati,

mahalliy davlat vakillik va ijroiya idoralarining huquqiy maqomi,

vakolatlarini amalga oshirish bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar

va hokazo.

Konstitutsiyaviy-huquqiy tartibga solish mexanizmini (avvalgi

300

paragrafda ta’kidlanganidek) uch element: konstitutsiyaviy normalar;



konstitutsiyaviy-huquqiy munosabatlar; konstitutsiyaviy huquq va

majburiyatlarni amalga oshirish hujjatlari tashkil etadi. Ushbu

mexanizmning normativ asosini tashkil etuvchi yuridik normalar

o‘zining eng oliy siyosiy-yuridik kuchi, yuksak barqarorligi va

jamiyat hamda davlat tomonidan qat’iy ta’minlanishi bilan ajralib

turadi.


Konstitutsiyaviy normalar asosida tarkib topgan huquqiy

munosabatlar umumiy mazmun kasb etadi va tarmoq huquqiy

munosabatlari (ya’ni, konkret munosabatlar) uchun asos vazifasini

o‘taydi. Ular o‘zining doimiy barqarorligi, uzoq muddatga

mo‘ljallanganligi va subyektlarning yuqori umumiy huquqiy holatini

ifodalashi bilan tavsiflanadi. Bunday munosabatlarning subyektlari:

davlat, xalq, millatlar, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, davlat

idoralari, jamoat birlashmalari, siyosiy partiyalar va fuqarolar

hisoblanadi. Konstitutsiyaviy qonunchilik normalarini amalga

oshirish har qanday huquqiy normalarni amalga oshirish singari

rioya qilish, bajarish, foydalanish va qo‘llash shaklida bo‘lishi

mumkin.


Konstitutsiyaviy-huquqiy tartibga solish mexanizmining

xususiyatlaridan biri Konstitutsiya normalarining joriy qonunlar

tomonidan konkretlashtirilishi hamda bevosita amalga oshirilishidir.

Qonun normalari, o‘z navbatida, Prezident Farmoni, Hukumat

qarori, davlat boshqaruv idoralari va huquqni qo‘llovchi organlar

hujjatlari orqali hayotga joriy etiladi.

Shunday qilib, jamiyat va davlat hayotini konstitutsiyaviyhuquqiy

tartibga solish, uning konstitutsiyaviy asoslarini

mustahkamlash mamlakatimizning yanada ildam qadamlar bilan

mustaqillik yo‘lidan olg‘a qarab rivojlanishining ishonchli garovidir.

301

XXI BOB. QONUNIYLIK, HUQUQIY TARTIBOT



VA INTIZOM

1-§. Qonuniylik tushunchasi, mohiyati va vazifalari

O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining dastlabki yillarida

jamiyatning iqtisodiy negizini mustahkamlash mamlakatda iqtisodiy

sohadagi tub islohotlarni amalga oshirish, turli xil mulk shakllarini

yaratishni, asosan, xususiy mulkchilikni rivojlantirish, shu jumladan,

davlat mulkini xususiylashtirishni taqozo etdi.

Mamlakatning iqtisodiy negizini shakllantirish, o‘z navbatida,

mulkchilik munosabatlarini huquqiy jihatdan tartibga solish

ehtiyojini keltirib chiqardi. Jamiyatning ushbu manfaatlarini

qondirish maqsadida davlat turli sohalarga oid qonunchilik tizimini

yaratadi.

Bozor munosabatlariga mos keladigan huquqiy asosni

shakllantirish – uzoq davom etadigan huquq ijodkorlik jarayonidir.

Hozirgi vaqtda davlat qurilishi, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa

sohalarga taalluqli islohotlarning huquqiy asoslarini belgilovchi bir

qancha qonunlar qabul qilindi. Bu qonunlar hayot, amaliyot bilan

bog‘liq bo‘lib, kishilar o‘rtasidagi turli ijtimoiy munosabtlarni

tartibga solib, ularda qonunga bo‘ysunish bozor munosabatlariga

o‘tishning barcha amal qiladigan qoidalaridan biri etib belgilangan.

Zero, qonuniylikni ta’minlamasdan turib, mamlakat o‘z oldiga

maqsad qilib qo‘ygan huquqiy davlatni qurishga erisha olmaydi.

Demokratik davlat qonunning yuksak va mustahkam nufuzisiz

biror ma’no kasb etmaydi. Mazkur haqiqatni O‘zbekiston

Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov mamlakatdagi yangilanish

va taraqqiyot siyosatining negiziga kiritdi. «Qonunning ustuvorligi

– huquqiy davlat faoliyat ko‘rsatishining zaruriy shartidir»1 .

Haqiqatan ham qonun ustuvorligisiz bunyodkorlik yo‘liga kirgan

shaxsiy va iqtisodiy erkinlikka asoslangan jamiyatni barpo etib

bo‘lmaydi.

O‘zbekistonda amalga oshirilgan tub islohotlar natijasida,

jamiyatda qonunchilikni ta’minlashning barqarorligiga davlat

mexanizmi ko‘proq umidvorlik tug‘dirmoqda. Oddiy kishilarning

1 Каримов И.А. ¤збекистон: бозор муносабатларига ґтишнинг ґз йґли. T.,

«¤збекистон», 1993, 63-b.

302


qonunlar qudratiga ishonishlariga kafolat ham ana shunda. Bobomiz

Amir Temur o‘zining mashhur «Tuzuklari»da – davlatni boshqarish

qoidalari majmuida bunday bashorat qilgan edi: «Zaruriy tartibot

va qonunlarga rioya qilish taqdirim va muvaffaqiyatlarimning negizi

bo‘ldi»1 .

Ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish, ijtimoiy va davlat

tuzumini mustahkamlash va rivojlantirish, fuqarolarning huquq va

erkinliklarini qo‘riqlash qonuniylikning eng muhim vazifasidir.

Jamiyatda qonuniylik turli xil shakllarda namoyon bo‘ladi:

birinchidan, Konstitutsiya va qonunlarni o‘tmish va hozirgi davrning

ilg‘or g‘oyalari bilan sug‘orilganligi, inson huquq va erkinliklarining

ustuvorligini ta’minlanganligi, qonunlarning adolatliligi va xalq

manfaatiga xizmat qilishiga asoslanganligida; ikkinchidan,

qonunning ustuvorligi, ya’ni qonunlarning konstitutsiyaga, qonun

osti hujjatlarining qonunlarga mos kelishida; uchinchidan, davlat

organlari, mansabdor shaxslar va oddiy fuqarolarning

konstitutsiyaga, qonunlarga va qonun osti hujjatlariga og‘ishmay,

so‘zsiz rioya qilishida.

Qonuniylik – barcha davlat organlari, jamoat birlashmalari,

mansabdor va yuridik shaxslarning hamda fuqarolar tomonidan

amaldagi qonunlarga aniq va og‘ishmay rioya qilishidir.

Biroq bu yerda qonuniylik tushunchasi torroq, bir taraflama

faqat qonunlarning amalga oshirilishi ma’nosida talqin qilinmoqda.

Qonuniylikni kengroq ma’noda olib qaralganda, unga davlatning

qonuniylik faoliyatining mavjud qonunlar va huquqiy hujjatlar

tizimini ham qo‘shish lozim. Qonun normalarining yuqori saviyada

ijod etish ishini tashkil etmasdan, qonunlarni jamiyat taraqqiyoti

darajasiga moslashtirib borishga yo‘naltirilgan faoliyatni yo‘lga

qo‘ymasdan ijobiy natijaga erishib bo‘lmaydi. Shuning uchun hayot

talablariga javob beradigan yangi qonunlarni qabul qilish, yangi

shart-sharoitga va talablarga javob berolmaydigan eski qonunlarni

bekor qilish zaruriyati ham tug‘iladi. Qonun ijodkorligini

takomillashtirish qonuniylikni mustahkamlashdagi eng muhim

shartlardandir.

Yuridik adabiyotlarda qonuniylik tushunchasi turli xil

yondashuvlar asosida talqin qilinadi: birinchidan, qonuniylik deb

1 Амир Темур. Темур тузуклари. T., Фан., 1992, 9-b.

303


dastlab davlat organlari va fuqarolarning huquqqa rioya qilishi deb

tushunmoq lozim; ikkinchidan, qonuniylikni faqatgina o‘rnatilgan

qonun va qonun osti hujjatlarga rioya qilishi bilan tushunibgina

qolmasdan, balki mavjud qonunlarning xalqaro huquqning

umume’tirof etilgan normalariga mosligi ham deb tushunmoq lozim.

Qonuniylik huquqning mavjudligi, jamiyatda chinakam

demokratik muhit va huquqiy rejimning o‘rnatilganligidan dalolat

beradi. Zero, buyuk bobomiz Amir Temur ta’kidlaganlaridek:

“Qayerda qonun hukmronlik qilsa, shu yerda erkinlik bo‘ladi”.

Jamiyatda qonuniylikning buzilishi quyidagi hollarda yuzaga

kelishi mumkin: birinchidan, oliy davlat hokimiyati organlari

tomonidan konstitutsiya va qonunlarni to‘g‘ridan to‘g‘ri buzilishida;

ikkinchidan, davlat organlari va mansabdor shaxslar tomonidan

qonunlarga va qonun osti hujjatlariga hamda inson huquq va



Download 1.56 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   30




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik