Davlat va huquq



Download 1.56 Mb.
bet20/30
Sana12.01.2017
Hajmi1.56 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   30

Huquq sohalari

Moddiy huquq Protsessual huquq

sohalari sohalari

– konstitutsiyaviy huquq; – fuqarolik protsessual

– fuqarolik huquqi; huquqi;

– mehnat huquqi; – xo‘jalik protsessual

– oila huquqi; huquqi;

– moliya huquqi; – ma’muriy protsessual

– ijtimoiy ta’minot huquqi; huquqi;

– yer huquqi; – jinoyat protsessual

– suv huquqi; huquqi.

– ekologiya huquqi;

– agrar huquq;

– tadbirkorlik huquqi;

– bojxona huquqi;

– ma’muriy huquq;

– jinoyat huquqi;

– jinoyat ijroiya huquqi

va boshq.

Qonunchilikni tizimlashtirish shakllari

Kodifikatsiya Inkorporatsiya Konsolidatsiya

232


XVI BOB. O‘ZBEKISTONNING HUQUQIY

TIZIMI


1-§. Huquqiy tizim tushunchasi va mohiyati

O‘zbekiston Respublikasi milliy huquqiy tizimi jamiyatning

jadal rivojlanayotgan ijtimoiy tizimlaridan biridir. Huquqiy

tizimning taraqqiy etganlik darajasi, mamlakatdagi iqtisodiy,

ijtimoiy, siyosiy vaziyat bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, aholining

siyosiy-huquqiy ongi va madaniyatida namoyon bo‘ladi. Nafaqat

huquqshunoslar, balki barcha fuqarolarning huquqiy tizim

to‘g‘risida muayyan tasavvurga ega bo‘lishlari fuqarolik jamiyati

barpo etish maqsadlariga erishish uchun nihoyatda muhimdir.

Milliy huquqiy tizimni tavsiflashdan oldin «huquqiy tizim»

tushunchasini yoritish, puxta tahlil qilish maqsadga muvofiq.

Umuman aytganda, «tizim» tushunchasi grekcha «systema»

so‘zidan olingan bo‘lib, «qismlardan tashkil topgan majmua»,

degan ma’noni anglatadi. Hodisalarni tizimli o‘rganish falsafa

fanining alohida yutug‘i bo‘lib, bugungi kunda barcha sohalarga,

jumladan, huquq sohasiga ham joriy etilmoqda. Falsafiy nuqtayi

nazardan «tizim» ichki izchillik va o‘zaro aloqadorlikni,

munosabatlarning bir butunligini anglatadi. Tizimning muhim

jihati uning strukturaviy xususiyatga ega ekanligi, ya’ni voqelikning

ichki tarkibiy qismlarga egaligi, bu qismlar orasida pog‘onali

bo‘ysunishning yuzaga kelishi hamda ularning nisbiy

mustaqilligidan iborat.

Har bir fan o‘zi o‘rganayotgan obyektning mazmun-mohiyatini

ochishga tobora chuqurroq kirib borar ekan, tadqiq etilayotgan

ijtimoiy hodisalarga tizimli yondashuv, tizimli tahlil usullarini

kengroq qo‘llay boradi. Bu esa, insonning o‘zini o‘rab turgan

hodisalar to‘g‘risidagi bilimlarini tobora kengaytirib borishiga

imkon beradi.

Tizimli tadqiqotlarning dolzarbligi ikki muhim holat bilan

belgilanadi. Birinchisi, tabiiy va ijtimoiy hodisalarni tizimli, yaxlit

tarzda anglash ehtiyoji o‘sib borayotganligi bo‘lsa; ikkinchisi,

zamonaviy nazariy bilim va amaliy faoliyat shu darajada

chuqurlashib bormoqdaki, ularni yaxlitlikda o‘rganish zaruriyati

yuzaga kelayotganligidir. Shu sababli bilim va ijtimoiy faoliyatni

233

tizimlashtirish, ular orasidagi bog‘liqliklarni ochib berish ehtiyoji



vujudga keladi. Bu vazifani aynan tizimli tadqiqotlar hal etadi.

Huquqiy hodisalarga tizimli yondashuv ularni mukammal

o‘rganishga ko‘maklashadi. Huquqiy hodisalar – insonlar

irodasining mahsuli. Aynan insonlar, ularning uyushmalari siyosiy

institutlarni vujudga keltiradi hamda huquqiy hodisalarni

rasmiylashtiradi. Mazkur siyosiy institutlar va huquqiy hodisalar

yig‘indisi o‘zaro aloqada bo‘ladi va yaxlit bir butunlikni tashkil

etadi. Tizimning xususiyati shunda ifodalanadiki, uning tegishli

qismlari bir butunga birlashadi. Qismlar yaxlitlikni hosil qiladi va

aksincha yaxlitlik qismlarni birlashtiradi, ularning mohiyati,

mazmuni va shakllarini, tizim tarkibidagi o‘rni va vazifasini belgilab

beradi.


«Huquqiy tizim» tushunchasi yuridik fanga XX asrning so‘nggi

choragida kirib kelgan bo‘lib, u bugun siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy

tizimlar bilan bir qatorda namoyon bo‘lmoqda. Huquqiy tizim

huquqqa oid tushunchalar, huquqiy institutlar, huquqiy jarayonlar

va boshqa barcha huquqiy voqelikni o‘zida mujassamlashtirgan

holda ular o‘rtasidagi aloqadorlikni ifodalaydi. Huquqiy tizim,

o‘z navbatida, davlat va jamiyatning huquqqa munosabatini aks

ettiradi. Yuqori darajada rivojlangan huquqiy tizim nafaqat

huquqni ijod qiluvchi, uni amalga oshiruvchi hamda muhofaza

qiluvchi organlar faoliyatida qulayliklar yaratadi, balki butun

jamiyatni huquq talablari doirasida hayot kechirishini ta’minlaydi.

Huquqiy tizimni alohida o‘rganish va unga baho berishda

quyidagi muhim jihatlarga e’tibor qaratish lozim:

– huquqiy tizim tushunchasi;

– huquqiy tizimning tarkibiy tuzilishi;

– huquqiy tizimning amal qilish doirasi;

– huquqiy tizimning o‘ziga xos xususiyatlari.

Huquqiy tizim tushunchasini tahlil etishda, mamlakatimiz va

xorijiy davlatlar olimlarining fikrlariga e’tibor qaratish lozim.

Ushbu tushuncha huquqshunoslar tomonidan turlicha talqin

etiladi. Ba’zi mualliflar «huquqiy tizim»ni «huquq tizimi» iborasi

bilan bir xil deb tushunadilar, boshqa olimlar esa, mazkur

tushuncha doirasida huquqiy normalar va huquqiy

munosabatlarning o‘zaro daxldorligini nazarda tutadi. Uchinchi

234

guruh mutaxassislar «huquqiy tizim tushunchasi normativ tuzilma



sifatida huquqning tuzilishini, vakolatli organlarning huquq

ijodkorlik va huquqni qo‘llash sohasidagi faoliyatlarini qamrab

oladi», deb ta’kidlaydilar1 . Akademik V.S.Nersesyansning fikricha,

huquqiy tizimni ta’riflash, o‘z mohiyatiga ko‘ra, huquqni umumiy

tushunishni, shartli ravishda «huquqiy tizim» so‘zi bilan

almashtirilishini bildiradi2 .

«Huquqiy tizim» tushunchasini talqin etish orqali huquqning

ochilmagan yangi qirralarini bilib olish va shu bilan bir qatorda

huquq to‘g‘risidagi tasavvurlarni rivojlantirish mumkin. «Huquqiy

tizim» bilan «huquq tizimi»ni qiyoslab ko‘raylik. To‘g‘ri, huquq

tizimi o‘z tarkibiga huquq sohalari, huquq institutlari, huquq

normalarini qamrab olgani holda, huquqiy tizimning normativ

o‘zagini tashkil etadi. Lekin faqat huquqiy normalarning o‘zi

huquqiy tizimning to‘la hajmini ifodalay olmaydi. Huquqiy tizim

huquq normalaridan iborat bo‘lgan obyektiv huquqdan farq qilib,

nafaqat bir turdagi elementlarni, balki turli yo‘nalish va harakatda

bo‘lgan huquqiy tuzilmalarni, g‘oyalarni, prinsiplarni, jarayonlarni

o‘zida mujassamlashtiradi. Huquqiy tizimga harakatdagi hodisa

sifatida qarash lozim. Huquqiy tizim – keng qamrovli tushuncha

bo‘lib, muayyan makonda va zamonda amal qilayotgan huquqiy

hodisalar, huquqiy prinsiplar, institutlar, huquq normalari hamda

huquqiy jarayonlarning mushtarak bir butunligi, o‘zaro uzviy

bog‘liqligi va aloqadorligidir.

Prof. M.N. Marchenkoning fikricha, huquqiy tizim deganda,

biror-bir mamlakat doirasida amal qiluvchi barcha yuridik

institutlar va muassasalarning yig‘indisidan iborat mamlakatning

butun huquqiy tuzilmasi, jamiyatning yagona vujud sifatida

huquqiy jihatdan tashkil etilganligi tushuniladi. Bu nafaqat huquqiy

normalar, shu bilan birga, huquqiy mafkura, huquqiy ong, huquqiy

madaniyat, huquqiy amaliyot va h.k.larni qamrab oladi.3

«Huquqiy tizim – o‘zaro bog‘liq bo‘lgan, mutanosib va bir-

1 Алексеев С.С. Общая теория права. Т.1. – М.: 1981, с.87-88.

2 Проблемы общей теории права и государства / Отв. ред. В.С. Нерсесянц.

– М.: 2000, с.450

3 Qarang: Марченко М.Н. Теория государства и права в вопросах и ответах.

– М.: ПБОЮП Грачев С.М., 2001. С.131.

235

biriga ta’sir qiluvchi huquqiy vositalardan iborat bo‘lib, ijtimoiy



munosabatlarni, shuningdek, u yoki bu mamlakatdagi huquqiy

rivojlanish darajasini tavsiflovchi tarkibiy qismlarni birlashtiradi»1 .

Ushbu ta’rif ham huquqiy tizim mazmunini yoritishda muhim

ahamiyat kasb etadi.

Prof. N.I.Matuzovning fikricha, «Huquqiy tizimni ichki

muvofiqlashgan, o‘zaro bog‘langan, ijtimoiy bir turdagi yuridik

vositalarning yig‘indisi sifatida ta’riflash mumkin. Davlat ularning

yordamida ijtimoiy munosabatlarga zarur normativ ta’sir

(mustahkamlash, tartibga solish, qo‘riqlash, muhofaza qilish kabi)

ko‘rsatadi».2

Lekin fanda «huquqiy tizim» tushunchasini «huquq tizimi»,

«qonunchilik tizimi», «yuridik normalar tizimi» tushunchalari bilan

aynanlashtish uchrab turibdi. Huquqiy tizimni tushunishda,

«huquq tizimi», «huquqiy tizim» va «huquq oilasi»

kategoriyalarining bir-biridan farqini ajratib olish maqsadga

muvofiqdir.

Huquq tizimi – huquqning ichki tuzilishi, ichki qurilishi –

tarkibi bo‘lib, u huquqning qanday qismlardan iborat ekanligini

va qismlar o‘rtasidagi munosabat hamda nisbatni ko‘rsatadi. Yoki,

huquq tizimi – ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi

huquqning ichki tuzilishi bilan bog‘langan, huquqiy normalarni

izchil tarzda joylashtirilishining ifodasidir. Yuqoridagi fikrlardan

ko‘rinib turibdiki, huquq tizimi huquqning ichki strukturaviy

tuzilishidir. Uning tarkibiga: huquq normalari, huquq institutlari

va huquq sohalari (tarmoqlari) kiradi. Demak, huquq tizimi –

huquqning ichki tuzilishi, uning tarkibiy qismlarini tashkil etilishi

va joylashishining muayyan tartibini ifodalaydi. Huquqiy tizim

esa, mamlakat hududi doirasida amal qiladigan barcha yuridik

vositalar, institutlar va muassasalarning yig‘indisidan iborat bo‘lib,

jamiyatning huquqiy tuzilishi, uning butun huquqiy hayoti va

huquqiy jihatdan tashkil etilishini ifodalaydi.

Huquqiy tizim nafaqat huquq normalarining o‘zi, balki ularni

1 Саидов А., Тожихонов У. Давлат ва μoіуі назарияси. Икки жилдли. 2-

жилд. Ґуіуі назарияси. –Т.: 2001. 48-bet.

2 Матузов Н.И. Правовая система и личность. Саратов. 1987. С.26.

236


harakatga keltiruvchi, o‘zaro bog‘liq huquqiy hodisalar yoki

vositalar hamda ularning bir butun harakatdagi ko‘rinishidir.

Huquqiy tizim tarkibiga huquq normalari bilan bir qatorda, huquq

ijodkorligi, huquqni qo‘llash, huquqiy amaliyot, huquqiy ong,

huquqiy madaniyat, huquqiy mafkura, huquqiy siyosat, huquqiy

tamoyillar, yuridik muassasalar va boshqalar kiradi.

Huquqiy tizim, asosan, muayyan mamlakat va davlat miqyosida

amal qiladi. Chunki, davlatlarda hokimiyatni amalga oshirish usuli,

davlat organlarining tashkil etilishi va shu kabi davlatning asosiy

siyosiy xususiyatlariga qarab, uning qonunchiligi, huquqiy asoslari

yaratiladi.

Huquq oilasi «huquq tizimi» va «huquqiy tizim»ga nisbatan

keng ma’noli tushuncha bo‘lib, ularni o‘z tarkibiga qamrab oladi.

Huquq oilasi ko‘p yuridik adabiyotlarda huquqiy tizim tushunchasi

bilan aynanlashtiriladi1 . Qiyosiy huquqshunoslik bilan

shug‘ullanuvchi olimlar tomonidan «huquq oilasi» atamasi turlicha

bayon etiladi. Jumladan, R.David «huquqiy tizimlar oilasi», KO.

Ebert va M. Reynstayn «huquqiy doiralar», S.S.Alekseyev

«tuzulmaviy umumiylik», deb ataydilar. Ushbu tushunchaning

umumiy ta’rifini ishlab chiqish va fanda qo‘llash o‘rinli bo‘lardi.

Fikrimizcha, huquqiy tizim va huquq oilasi tushunchalarini

bir-biridan farqini aniqlab, to‘g‘ri talqin etish zarur. Huquqiy

tizim tushunchasini muayyan davlatlardagi huquqiy voqelikka

nisbatan qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Huquq oilasi esa, aynan

huquqiy tizimlarning paydo bo‘lishi, rivojlanishiga asos bo‘luvchi,

o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan, tarixan shakllangan, bir

necha milliy huquqiy tizimlarni aks ettiruvchi dunyo miqiyosida

huquqning eng katta tarkibiy qismidir. Bir qator huquqiy tizimlarga

xos bo‘lgan umumiy xususiyatlarni belgilab olish, ularni huquq

1 Qarang: Давид Р. Основные правовые системы современности. –М.: 1988./

/ Давид Р., Жоффре-Спинози К. Основные правовые системы современности.

–М.: 1996.

2 Qarang: Вишневский А.Ф. Общая теория государства и права // А.Ф.Вишневский,

Н.А.Гарбаток, В.А.Кучинский; Под общ. ред. проф. В.А.Кучинского.

–М.: 2004. С.280.

3 Qarang: Общая теория права и государства // Под ред. В.В.Лазарева. –

М.: 2001. С.218; Черданцев А.Ф. Теория государства и права. –М.: 1999.

С.400.


237

oilalari bo‘yicha tasniflash imkonini beradi2 . Demak, «huquqiy

oila» kategoriyasi yuridik belgilari o‘xshash bo‘lgan huquqiy

tizimlar guruhini ifodalashga xizmat qiladi3 .

Demak, huquqiy tushunchalarni «obyekt doirasi» (hajmi) yoki

tartibga solish jarayoni bo‘yicha tartiblashtirsak, dunyo huquqiy

xaritasi, huquq oilasi, huquqiy tizimlar va huquq tizimi kabi

ko‘rinishga ega bo‘ladi.

Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, jamiyatda mavjud huquq

tavsifiga tizimli yondashilganda, uning barcha tarkibiy qismlari

xalqning manfaat va irodasini ifodalashida namoyon bo‘ladi.

Huquqiy tizimning alohida tarkibiy qismlari tegishli ijtimoiy

munosabatlarni tartibga solish jarayonida uzviy tarzda o‘zaro

bog‘langan bo‘ladi va bir-biriga faol ta’sir ko‘rsatadi. Bunday

tartibga solish yagona maqsadga, ya’ni jamiyat barqarorligini

ta’minlash, huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini shakllantirishga

yo‘naltirilgan.

O‘zbekiston Respublikasi huquqiy tizimi – mamlakatimizdagi

huquqiy voqelikni ijtimoiy borliqning tarkibiy qismi sifatida

ifodalovchi nisbatan yangi huquqiy kategoriyadir.

Mamlakatimiz o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgandan so‘ng,

mohiyat va mazmun jihatdan mutlaqo yangi milliy huquqiy tizimni

shakllantirishga kirishildi. Albatta, huquqiy tizimni yaratish bir

qancha yo‘nalish bo‘yicha amalga oshirilmoqda. Zamon ruhiga

yot, yagona mafkurani o‘rnatuvchi, bozor munosabatlariga

to‘sqinlik qiluvchi normalar bekor qilindi, ba’zi birlari esa

mohiyatan o‘zgartirildi va aksariyat qoidalar mutlaqo yangidan

qabul qilindi. Bu normalar yaxlit tizimning tarkibiy qismlariga

aylandi.

O‘zbekiston Respublikasi huquqiy tizimi – bu umum e’tirof

etilgan talablar va xalq manfaati hamda fuqarolarimizning erkin

hayoti va farovon kelajagini hisobga olgan holda yaratilgan hamda

unga muvofiq harakatda bo‘lgan huquqiy hodisalar, vositalar,

jarayonlar, prinsiplar, institutlar hamda muassasalarning mantiqiy

bog‘liq holdagi ifodasidir.

Milliy huquqiy tizim muayyan davlatning ichki huquqiy hayoti,

jamiyatning iqtisodiy va siyosiy tizimi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan

huquq tizimi, huquqiy mafkura, huquqiy ong, huquqiy

238

munosabatlar, huquqiy madaniyat, huquqiy amaliyot va yuridik



fanni qamrab oluvchi, o‘ziga xos amal qilish xususiyatlariga ega

bo‘lgan hamda doimiy rivojlanishda bo‘lgan ijtimoiy-huquqiy

voqelikdir.

Milliy huquqiy tizim muayyan mamlakat miqyosida amal qiladi

va jamiyat rivoji bilan bog‘liq holda harakatlanadi. Shu bilan bir

qatorda, jamiyat taraqqiyotining huquqiy asosi sifatida maydonga

chiqadi.

Shunday qilib, huquqiy tizim har bir davlatning o‘ziga xos

xususiyatlari: geografik jihatdan joylashuvi, tarixi, tili, dini,

xalqning ijtimoiy tabiati, mentaliteti, urf-odatlari, shuningdek,

milliy qadriyatlarini inobatga olgan holda shakllanib, shu mamlakat

fuqarolarining manfaatlarini o‘z mazmunida aks ettiradi.

2-§. Huquqiy tizimning tarkibiy elementlari

Tizim muayyan tarkibiy qismlar, bo‘linmalarning bir butun

shaklidir. Shundan kelib chiqqan holda, huquqiy tizim alohida

ijtimoiy hodisa sifatida bir qancha tarkibiy qismlar (elementlar)ni

birlashtiradi. Huquqiy tizimning tarkibiy qismlari bir-biridan o‘z

mazmuni va mohiyati, maqsad va vazifalari, tuzilishi va shakli, harakat

doirasi va maydoni hamda boshqa xususiyatlari bilan farq qiladi.

Huquqiy tizim tuzilishining murakkabligi uni tashkil etuvchi tarkibiy

qismlarning ko‘pligi, har birining alohida funksiyasi mavjudligi va

o‘zaro munosabat (aloqa)da harakatlanishida namoyon bo‘ladi.

Jamiyatning huquqiy tizimi o‘zining muayyan mantiqiy ichki

tarkibiy tuzilishiga ega bo‘lgan murakkab ijtimoiy hodisadir.

«Huquqiy tizim» o‘z tarkibiy qismlarining tizimli majmui tarzida

gavdalanadi va normalar yig‘indisi hisoblanmish obyektiv

huquqdan jiddiy farq qiladi. Mazkur farq shundaki, huquqiy tizim

bir turdagi elementlarnigina emas, balki turli yo‘nalish va

maqomdagi tuzilmalarni qamrab oladi, birlashtiradi. Ta’kidlash

lozimki, huquqiy tizim tarkibiga:

1) falsafiy yoki mafkuraviy (huquqning talqini, huquqiy

tushuncha va kategoriyalar, huquqiy ong, huquqiy mafkura,

huquqiy madaniyat);

2) me’yoriy (jamiyatda harakatlanayotgan huquqiy normalar

majmui);

239


3) institutsional-tashkiliy (huquq ijodkorligi va huquqni qo‘llash

jarayoni bilan bog‘liq yuridik muassasalar);

4) sotsiologik, ya’ni ijtimoiy (huquqiy munosabatlar, huquqni

tatbiq etish, qonuniylik muhiti, yuridik amaliyot) elementlar kiradi.

Huquqiy tizim harakatdagi «jonli» hodisa sifatida talqin etilishi

lozim. Zero, u ijtimoiy hayotning faol tarkibiy qismi sifatida

kishilar o‘rtasidagi munosabatlarni uzluksiz tartibga solish

vazifasini bajaradi. Amaliy jihatdan huquqiy tizim

harakatlanishining dinamik talqini muhim ahamiyat kasb etsa,

ilmiy nuqtayi nazardan uni statik (harakatsiz) tarzda ajratib olib

ifodalash muayyan mazmunga ega. Shundan kelib chiqib, huquqiy

tizim strukturasini statik va dinamik jihatdan tavsiflash mumkin.

Statik holatda uning tarkibiy qismlari quyidagilardir: 1) yuridik

normalar; 2) huquqiy prinsiplar va institutlar; 3) huquqiy

muassasalar yig‘indisi; 4) huquqiy g‘oyalar, qarashlar, tasavvurlar.

Dinamik holatda: 1) huquq ijodkorligi; 2) huquqni amalga

oshirish (qo‘llash jarayoni); 3) huquqiy munosabatlar; 4) huquqiy

tartibga solish mexanizmi; 5) huquqiy tafakkur (huquqiy ongning

rivoji, ijtimoiy hayotga faol ta’siri). Huquqiy tizimning dinamik

ko‘rinishi bu mazkur tizim elementlarining harakatlanish jarayoni,

uning maqsadli yo‘nalishi va pirovardida ko‘rsatadigan samarasidir.

Shunday qilib, jamiyat huquqiy tizimi tarkibiga quyidagi asosiy

elementlarni kiritish mumkin:

– huquqiy normalar yig‘indisi (huquqiy tizimning o‘zagi);

– huquqiy prinsiplar (rahbariy g‘oyalar);

– huquq ijodkorligi (vakolatli idoralarning faoliyati);

– huquqni amalga oshirish, qo‘llash jarayoni;

– huquqiy munosabatlar (huquqiy normaning amalga oshish

shakli);

– huquqiy tartibga solish mexanizmi;

– yuridik muassasalar tizimi;

– yuridik amaliyot (sud amaliyoti, tergov amaliyoti, adliya

amaliyoti va h.k.);

– huquqiy ong (huquqiy hodisalarning ijtimoiy ongdagi

in’ikosi);

– huquqiy siyosat (strategiya);

– huquqiy mafkura (g‘oyaviy-ma’naviy jihat);

240


– huquqiy madaniyat (huquqiy ma’naviyat va tarbiyaning

ifodasi);

– qonuniylik muhiti va huquqiy tartibot rejimi;

– huquqning manbayi (qonunchilik va boshqa normativhuquqiy

hujjatlar majmui).

Yuqorida sanab ko‘rsatilgan huquqiy voqeliklar yagona bir tizim

hosil qilib, o‘zaro aloqadorlikda, munosabatda bo‘ladi. Har bir

huquqiy institut (hodisa) qolganlarining mavjud bo‘lishini taqozo

etadi. Bu tizimdagi bir elementning harakatlanishi qolgan

elementlarning harakatga kelishiga sabab bo‘ladi. Demak,

jamiyatning huquqiy tizimi – muayyan makonda va zamonda amal

qilayotgan huquqiy hodisalar, huquqiy prinsiplar, institutlar,

normalar va huquqiy jarayonlarning mushtarak bir butunligi,

o‘zaro uzviy bog‘liqligi hamda aloqadorligi bo‘lib, ularning

maqsadli harakatlanishi natijasida ijtimoiy munosabatlarning

yuksak saviyada huquqiy tartibga solinishiga erishiladi. Huquqiy

tizim yaxlit voqelik bo‘lib, tarkibiy qismlarining o‘zaro ichki

aloqadorligi, bog‘liqligi, mutanosibligi, izchilligi va barqarorligi

bilan tavsiflanadi.

Bayon etilgan tarkibiy qismlar huquqiy tizimning murakkab

ijtimoiy hodisa ekanligini ko‘rsatadi. Shunga o‘xshash fikrni davlat

va huquq nazariyasiga oid darsliklarda ham ko‘rishimiz mumkin.

Unga ko‘ra, huquqiy tizimning asosiy qismlari sifatida quyidagilar

alohida ajratib ko‘rsatiladi: 1) huquqiy tushunchalar; 2) huquq

prinsiplari; 3) huquqiy madaniyat; 4) huquqiy siyosat; 5) huquq

va uni ifoda etuvchi qonunchilik; 6) huquqiy munosabatlar; 7)

yuridik amaliyot; 8) yuridik texnika; 9) yuridik fan.

Prof. N.I.Matuzov esa, huquqiy tizimni murakkab, serqirra

tushuncha ekanligini ta’kidlab, uni jamiyatda mavjud bo‘lgan

barcha yuridik hodisalar, huquqiy vositalar yig‘indisi sifatida

ta’riflaydi1 . Bundan shunday xulosa qilish mumkinki, olim huquqiy

tizim tarkibini barcha huquqiy hayot, huquqiy ustqurma

elementlari bilan izohlaydi.

Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda aytish mumkinki,

huquqiy tizim – murakkab ijtimoiy hodisa sifatida o‘z tarkibida

1 Матузов Н.И. Правовая система и личность. - Саратов. 1987. с.26.

241

mamlakatda mavjud barcha huquqiy voqeliklarni, ya’ni huquqiy



vositalar, hodisalar, institutlar, muassasalar, binobarin huquqiy

hayotni aks ettiruvchi butun bir reallikni ifodalaydi.

Huquqiy tizimning tarkibiy elementlarini quyidagi guruhlarga

ajratish mumkin:

1. Normativ xususiyatga ega bo‘lgan tarkibiy elementlar:

a) huquq; b) huquq tizimi; d) huquqiy prinsiplar; e)

huquqning manbalari.

2. Harakatda (muayyan jarayon orqali) ifodalanadigan tarkibiy

elementlar:

a) huquq ijodkorligi; b) huquqni amalga oshirish, qo‘llash

jarayoni; d) huquqiy munosabatlar; e) huquqiy tartibga solish

mexanizmi.

3. G‘oyaviy-mafkuraviy mazmunga ega bo‘lgan elementlar:

a) huquqiy ong; b) huquqiy madaniyat; d) huquqiy mafkura;

e) huquqiy siyosat; f) yuridik fan (huquqiy tafakkur); g) qonuniylik

muhiti va huquqiy tartibot rejimi.

4. Tashkiliy tarkibiy elementlar:

a) yuridik muassasalar: huquqiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchi

davlat organlari va huquqni muhofaza qiluvchi idoralar.

Huquqiy tizimni tushunishda uning tarkibiy qismlari

mazmunini chuqur bilish muhim ahamiyat kasb etadi. Quyidagi

elementlar bir butun yaxlit holda huquqiy tizimni tashkil etadi:

huquq, huquq tizimi, huquqiy tamoyillar, huquq ijodkorligi,

huquqni amalga oshirish, huquqiy munosabatlar, huquqiy tartibga

solish mexanizmi, yuridik muassasalar tizimi, yuridik amaliyot,

huquqiy siyosat, huquqiy mafkura, huquqiy ong va huquqiy

madaniyat va boshqalar. Huquqiy tizimning har bir elementiga

alohida to‘xtalamiz.

Huquq – jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi,

fuqarolarning hayotiy faoliyatini belgilab beruvchi, davlat

tomonidan qabul qilingan yoki ma’qullangan yashash qoidalari

tizimidir.

Yuqorida ta’kidlanganidek, huquq tizimi – bu huquqning

strukturaviy tuzilishi bo‘lib, o‘z tarkibiga huquq normalari, huquq

institutlari va huquq sohalarini qamrab oladi. Huquq tizimi huquq



Download 1.56 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   30




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik