Baxtiyor mengliyev



Download 1.62 Mb.
Pdf ko'rish
bet34/227
Sana31.10.2020
Hajmi1.62 Mb.
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   227
 
3-§. Til birliklari 
 
Tayanch tushunchalar 
til, lison, nutq, lisoniy birlik, nutqiy birlik, UMIS, AHVO 
O‘zlashtiriladigan tushunchalar 
fonema,  tovush,  morfema,  qo‘shimcha,  leksema,  so‘z,  qolip, 
hosila  
 
Til lison va nutqdan iborat bo‘lganligi sababli lisoniy va nutqiy 
sath  birliklarini  umumlashtirib,  til  birliklari  deyish  mumkin. 
Fonema, tovush, morfema, qo‘shimcha, leksema, so‘z, qolip, hosila 
til birliklaridir.  
Fonema  va  tovush.  Fonema  –  eng  kichik  lisoniy  birlik. 
“Ma’no  farqlash”  vazifasini  fonemaning  mazmuniy  jihati  deyish 
mumkin.  Demak,  fonemaning  ma’no  farqlashi  deganda,  turli 
fonemalarning  nutqiy  ko‘rinishlari  bo‘lgan  nutq  tovushlarning 
ma’no farqlashi tushuniladi. Boshqacha aytganda, fonema o‘zining 
nutqiy  ko‘rinishi  bo‘lgan  nutq  tovushlari  vositasida  ma’no 
farqlaydi.  Fonema  muayyan  til  egalarining  bir  turdagi  tovushlar 
(masalan,  nutqdagi  ko‘plab  а  tovushlari)  haqidagi  umumiy 
tasavvuridir.  Fonema  ongda  yakka  holda,  ajralgan  tarzda  mavjud 
bo‘ladi. Ya’ni, masalan, [a] fonemasi hech qachon boshqa fonema 
bilan  birikkan  holda  bo‘lishi  mumkin  emas.  Har  bir  fonema 
so‘zlovchilar  ongida  bir  turdagi  tovushlarning  umumiy  “akustik-
artikulyatsion portreti” yoki “tovushlar obrazi” sifatida saqlanadi.  
34


O‘zbek  tilida  so‘zlovchi  shaxslar  ongida  tovushlarning  30  ta 
tipi – fonema haqida ma’lumot bor. 
Fonemaning  nutqda  voqelanishi  tovushdir.  Nutqdagi  barcha  til 
birliklari tarkibidagi ovozli til hodisasi nutq tovushi hisoblanadi.  
Tabiatdagi  tovushlar  uch  xil:  fizik,  biologik  va  nutq  tovushi
Fizik  tovush  jonli  va  jonsiz  mavjudotning  barchasiga  xos,  u 
havoning  siqilishidan  hosil  bo‘ladi.  Biologik  tovush  jonli 
mavjudotga xos va tiriklik bеlgisidan biri. Hayvon va parrandaning 
ovozi, kishining gap hosil qilmaydigan tovushlari: qiyqiriq, xurrak, 
kulgi, yig‘i ovozi.  
Nutq tovushi faqat insonga xos bo‘lib, uch xil xususiyati bor: 
1) ijtimoiy tabiatga ega; 
2) ma’no farqlaydi
3) nutq hosil qiladi. 
Nutq  tovushi  kishilik  jamiyati  bilan  bog‘liq  ravishda  vujudga 
kеlganligi  va  uning  uchun  xizmat  qilganligi  bois  ijtimoiy  tabiatga 
ega dеyiladi.  
Ma’no  farqlash  xususiyati  dеganda  bir  tovush  o‘rni  boshqa 
tovushga  bеrilsa,  so‘z  va  qo‘shimcha  ma’nosi  farqlanishi,  ya’ni 
boshqa  so‘z  va  qo‘shimcha  vujudga  kеlishi  tushuniladi:  bosh   

Download 1.62 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   227




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
davlat pedagogika
nomidagi toshkent
guruh talabasi
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
samarqand davlat
navoiy nomidagi
haqida tushuncha
toshkent davlat
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
vazirligi toshkent
Darsning maqsadi
Toshkent davlat
tashkil etish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
matematika fakulteti
bilan ishlash
pedagogika universiteti
Nizomiy nomidagi
fanining predmeti
sinflar uchun
o’rta ta’lim
maxsus ta'lim
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
fanlar fakulteti
ta'lim vazirligi
tibbiyot akademiyasi
Toshkent axborot
махсус таълим
haqida umumiy
umumiy o’rta
Referat mavzu
ishlab chiqarish
fizika matematika
pedagogika fakulteti
universiteti fizika
Navoiy davlat