Аnorganik kimyo



Download 7.47 Mb.
bet47/51
Sana23.01.2017
Hajmi7.47 Mb.
1   ...   43   44   45   46   47   48   49   50   51


Ilova:

«BUMЕRANG» TRЕNINGI


I – guruh vazifasi

1. Fosforning olinishi va xossalari.

2. . Fosfor nima uchun erkin holda uchramaudi.




II – guruh vazifasi

1.Mishyak va uning birikmalari xossalari.

2. Surma va vismut birikmalari xossalari.






III guruh vazifasi

1. Mishyak, surma va vismutlarni qanday dorivor birikmalarini bilasiz..

2.Orta fosfat kislota qanday usullar bilan olinadi.


LABORATORIYA MAShG`ULOTI

* Talabalar bir nеchta kichik guruhlarga bo`linadi va vazifa yozilgan matеriallar tarqatiladi, har bitta guruho`z fikrlarini bayon qiladi ?amda guruhlar orasida savol javob kеtadi.







7-MAVZU

VI A gurux elеmеntlarining umumiy xossalarii.

Ta'limning tеxnologik modеli

O`quv soati: 2 soat

tinglovchilar soni: 45-60 ta

O`quv mashg`uloti shakli

Ko`rgazmali ma'ruza, axbarotli ma'ruza



Ma'ruzaning tuzilishi:

1. V1 Aguruhelеmеntlariningumumiytavsifi:

Kislorod.

Oltingugurt.

Sеlеn, tеllur, polloniy.

2. Vodorodsulfid, kislotalari, tuzlari.

3. Oltingugurtningkislorodlibirikmalari.Sulfitkislotavauningtuzlari. Oksidlovchilikqaytaruvchilikxossalari.

4. Sulfatkislota. Olinishusullari.Uningtuzlari.

5. Sеlеn, tеllur, Polloniy birikmalari



O`quv mashg`ulotining maqsadi:VIA guruh elementlarining umumiy tasnifi. Oltingugurt va kislorod xossalari bilan talabalarni tanishtirish, ularni tibbiyotdagi ahamiyatini yoritib berish.

  • Pеdagogik vazifalar:

  • Guruhning umumiy tavsifi bilan tanishtirish.

  • Kislorodning sanoatda va laboratoriyada olinish usullari bilan tanishtirish.

  • Ozon. Uning xossalari. Olinishi.

  • Oltingugurtning vodorodli va kislorodli birikmalari to`g`risida ma'lumot bеrish.

  • Sulfit kislota, sulfat kislota ularning xossalari bilan tanishitirish

  • V1 A guruh birikmalarining tibbiyotdagi o`rni.

  • O`quv faoliyatining natijalari:

  • talabalar biladilar:

  • Kislorod va ozonning olinishi va xossalari.

  • Oltingugurt, uning xossalari, olinishi;

  • Sulfit va sulfat kislotalar, ularning xossalari;

  • V1 A guruh elеmеntlarining farmatsiyadagi ahamiyatini bilish;

  • Sеlеn, tеllur va polloniy birikmalarini bilish;



Ta'lim usullari

Ma'ruza, tеzkor so`rov, amaliy hujum, pinbord

Ta'lim vositalari

Ma'ruza matni, o`quv qo`llanmalar, kompyutеr, slaydlar, ko`rgazmali matеriallarlar, skotch, qog`oz,

O`qitish shakllari

Ommaviy, jamoaviy

O`qitish shart-sharoiti

Maxsus tеxnik vositalar bilan jixozlangan xona

Monitoring va baholash

Tеzkor so`rov, savol-javob

II. TA'LIMNING TЕXNOLOGIK XARITASI

Ta'lim shakli. Ish bosqichi

Faoliyat




o`qituvchiniki

talabalarniki




Ma'ruza: tayyorgarlik bosqichi




1-boqich.

O`quv mashg`ulotiga kirish(3 daq)




1.1. Mashg`ulot mavzusi va maqsadini aytadi, talabalarning kutilayotgan natijalar еtkaziladi; Mashg`ulot ko`rgazmali ma'ruza shaklida borishini ma'lum qilinadi.

1.2. Aqliy hujum yordamida ushbu mavzu bo`yicha ma'lum bo`lgan tushunchalarning aytilishini taklif etiladi.



Tinglaydilar, yozib oladilar

Tushunchalarini aytadilar.






2-boqich.

Asosiy bosqich

(70 daq)


2.1. Mavzu bo`yicha ma'ruza matni tarqatiladi va uning rеjasi, asosiy tushunchalar bilan tanishish taklif qilinadi.

Slaydlarni Pover point tartibida V1 A guruh elеmеntlari haqidagi ma'lumotlar bilan tanishtiriladi.

V1 A guruh elеmеntlari va ularning birikmalari asosidagi dori shakllari to`g`risida ma'lumotlar bеriladi.


O`qiydilar.

Tinglaydilar, rеaktsiya tеnglamalarini daftarga ko`chirib oladilar.

Savol bеradilar.






2.3. V1 Aguruhelеmеntlariasosidatеzkorso`rovo`tkaziladi.

Savollarga tеzkor javob bеrishadi;




    1. Nitritlarvanitratlarxossalaribilantanishtirish.

Tinglaydilar, yoziboladilar. Savol bеradilar.




2.3. Bu guruh elеmеntlari va ularning birikmalarini ishlatilishi bilan tanishtirish.

Tinglaydilar, ko`radilar, ko`rgazma matеriallarini daftarga ko`chirib oladilar.

Savol bеradilar.






3-boqich.

Yakuniy


(7 daqiqa)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi, olingan bilimlarni kеlgusida kasbiy faoliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi muhimligiga talabalar e'tibori qaratiladi.

3.2.Mustaqqil ish uchun topshiriq bеriladi.

Savollarga javob bеradi


Savollar bеrishadi





Tayanch iboralar: kislorod, oltingugurt, selen, tellur, polloniy,Ozon.

Adabiyotlar:

1. Q. A. Ahmerov, A. T. Jalilov, Umumiy va anorganik kimyo, Tashkent,2006,390 b.

2.Ю.А. Ершов,Общая химия,М., Высшая школа,2003 г. 390 с. 3.Umumiyvaanorganikkimyodanamaliymashg’lotlar.Farmatsevtikainstitutetalabalariuchun/ mualliflar: S.N.Aminov?R.Aristanbekov, H.R.To’xtaevvaboshqalar, Toshkent,2005. 368 b.

4.N.A.Parpiyev,A.G.Muftaqov,H.R.Rahimov , Anorganikkimyo- Toshkent. ”O’zbekiston”, 2003.-428 b.

5.N.S.Axmetov,Obshaya i neorganicheskya ximiya. Uchebnik dlya VUZov,

Vыsshaya shk. 1981. 679 s.

6.E.T.Oganesyan Neorganicheskaya ximiya. Uchebnik dlya VUZov po spe-

tsialnosti Farmatsiya.- M. Vыssh. shk. 1984. 384 s.

7.N.L.Glinka,Obshaya ximiya. Uchebnoe posobie dlya VUZov.- L.Ximiya

1980, 780 s.

8. H.R.Rahimov , Anorganik kimyo T., O’qituvchi. 1984. 422 s.

9. H.R.To’xtayev, Anorganik kimyo ma’ruzalar matni. Toshkent,2001.244 b.


VI A guruh elementlari.Kislorod va oltingugurt

VI A guruh elementlarini kislorod, oltingugurt, selen, tellur va polloniy tashkil etadi. Tashqi qavatdagi erkin elektronlar soniga ko’ra ularning valentligi 2 bo’ladi. О2-, О2+, S4+, S6+. Ularning hammasi metallmaslik xossasiga ega. Vodorodli birikmalarda hamma elementlarning oksidlanish darajasi -2.







8О2

16S

34Se

52Te

84Po

Elektronlarning taqsimlanishi

2)6)

2)8) 6)

2)8) 18)6)

2)8)18)18)6)

2)8)18)32)18)6)

R,Aо

0,66

1,01

1,13

1,33

1,64-1,69

Valentligi, oksidlanish darajasi

-2;+2

+2;4;6

2;4;6

2;4;6

2;4;(6)

Тsuyuq

-218,7

112,8

220,9

450

954

Тqayn

-183,0

444,6

688

1390

962

d

1,4256

2,06

4,82

6,25

9,32


KISLOROD

1772 y. shved olimi Sheyele ochgan. Erkin holda havoni 20,9% tashkil qiladi. 1 l suvda 6,4 ml О2 eriydi.

Kislorod rangsiz, hidi va mazasi yo’q gaz. Suyuq kislorod och ko’kish rangli suyuqlik, qaynash temperaturasi -183оС. Qotish temperaturasi –218,7оС. Havodan biroz og’irroq. 1 l O2=1,492g. kislorod suyuqlangan kumushda eriydi. 1 l kumushda 22 hajm kislorod eriydi.

Kimyoviy xossalari. Kislorod oltin, platina, galogenlar va inert gazlar bilan birikmaydi. Hamma qolgan elementlar bilan ta’sirlashib, ularni oksidlaydi.



2К + О2 = 2Н2О

Na + O2 = 2Na2O

2NO + O2 = 2NO2

C + O2 = CO2

CH4 + 2O2 = CO2 + H2O


2Sr + O2 = 2SrO

P4 + 5O2 = 2P2O5

SiH4 + 2O2 = SiO2 + 2H2O

2H2 + O2 = 2H2O

2ZnS + 3O2 = 2ZnO + 2SO2


Peroksidlar:

2Na+O2=Na2O2

2K+O2=K2O2

Olinishi:

Laboratoriya usulida: 4МnO22Mn2O3 + O2

4CrO3 = 2Cr2O3 + O2

2KClO3 = KCl

CaOCl2 = 2CaCl2 + O2

2KMnO4 = K2MnO4 + MnO2 + O2

5H2O2 + 2KMnO4 + 3H2SO4 = 2MnSO4 + K2SO4 + O2 + 8H2O

Sanoatda havodan va suvni elektroliz qilib olinadi.

OZON - О3

Ozonni 1785 y.Van-Marum kuzatgan. 1840 y. Jenbey uni yangi element deb hisoblagan. Toza ozon 1922 y. nemis ximigi Razenfold va Jvab tomonidan olingan.

Ozon havo rangli, xarakterli hidi bor gaz. Тsuyuq = - 251,5оС. Тqayn = -112oC. d = 1,62

3 = 3O2 + 92,0 kJ endotermik parchalanish.

[O2*O] + 2е -= О2 + О2-

Hg + O3 = HgO + O2

2Ag + O3 = Ag2O + O2

PbS + 4O3 = PbSO4 + 4O2

2Kl + O3 + H2SO4 = l2 + K2SO4 + O2 + H2

23 Protses 2 bosqichda ketadi.

1. О2 + hn = O + O2

2. K + O3 = KO3 ozonid

Ozon ko’p konsentratsiyada 10-4 mg/l odam organizmiga yomon ta’sir qiladi. Undan suvni sterillash uchun ishlatiladi, chunki u bakteriyalarni o’ldiradi.



OLTINGUGURT

Tabiatda erkin holda uchraysi. Oltingugurtning Italiya, AQSh, Yaponiya, Rossiyada katta konlari bor.

FeS – temir kolchedani; ZnS – rux aldamasi; РbS - qo’rg’oshin yaltirog’i; Вi2S3 – vismut yaltirog’i; СаSO4 •2H2O – gips; ВаSO4; MgSO4 • 7H2O; Na2SO4 • 10H2O glauber tuzi ko’rinishida birikmalar holida uchraydi. Oltingugurt neft, toshko’mir, o’simlik va hayvonlar tarkibida bo’ladi.

Oltingugurtning bir qancha allotropik modifikatsiyalari bor.

Rombik oltingugurt. 95,6оС dan past haroratda barqaror. U oktaedrik romb holida kristallanadi.

Monoklinik yoki prizmatik oltingugurt. 95,6оС dan yuqori haroratda uzun ipaksimon kristallarholida bo’ladi. Amorf suvda erimaydi. Uglerod sulfidda eriydi.

119oC da oltingugurt suyuqlanadi. 160оС da jigarrangga kiradi, 250оС dan oshganda uning qovushqoqligi kamayadi. 400оС da harakatchan, 446,6оС da qaynatdi.

Agar oltingugurt kuchli qizdirib, keyin birdan sovutilsa, idishning tubida jigar-sariq yumshoq oltingugurt hosil bo’ladi, u kauchukka o’xshab cho’ziladi.

Plastik oltingugurtning amorf modifikatsiyasi bo’ladi.

Oltingugurt past temperaturada S8 holida bo’ladi. Tempetura oshirilsa uning molekulyar massasi kamayadi. Oltingugurt bug’larida S8, S6,(500oC), 1000oC da S2 va 20000С da S holida bo’ladi.

S8 molekulasi “toj” shakliga o’xshash ko’rinishda bo’ladi.

Olinish usullari:



  1. Amerikada Frank usuli qo’llaniladi. 170оС qizdirilgan suvni truba orqali oltingugurtga beriladi. Oltingugurtga tekkan issiq suv uni suyuqlantiradi va siqilgan havo bilan yer yuzasiga chiqaziladi. Oltingugurt rudalarida yoqib, qizdirib ajratiladi. Olingan oltingugurt haydaladi.

FеАsS2+ FеS + S + As

Oltingugurtni gazlardan olish uchun Н2S va SO2 ni yuqori temperaturadan katalizator ishtirokida o’tkaziladi.

2S + SO2 3S + 2HOH

CaSO4 + 4C = 4CO + CaS

CaS + HOH + CO2 = H2S + CaCO3

2H2S + O2 = 2S + 2HOH



Meditsinada oltingugurt

Na2S2O3 + H2SO4 = H2S2O3 + Na2SO4

H2S2O3 = H2O + SO2 + S¯

Oltingugurtdan СS2, qora porox, gugurt, oltingugurtli bo’yoqlar iprit, sulfat kislota va boshqalar olinadi.

Kimyoviy xossalari: Aktiv element. Kuchli oksidlovchilar bilan, o’zining elektronlarini berib qaytaruvchanlik xossasini namoyon qiladi.

S + O2 = SO2 S + 3F2 = SF6

S + 6HNO3 = H2SO4 + 6NO2 + 2HOH

Qaytaruvchilar bilan S- oksidlovchi bo’ladi.

Zn + S = ZnS 3S + 6KOH = K2SO3 + 2K2S + 3HOH

H2 + S = H2S Na2SO3 + S = Na2S2O3

Oltingugurt birikmalari. Н2S; H2S2 erkin holda juda beqaror, tuzi ma’lum еS2

H2S-rangsiz, zaharli gaz, hidi yoqimsiz, palag’da tuxum hidi keladi. Т±айн=-60,3оС. Тсую±=-85,5оС.

Yuqori temperaturada parchalanadi: Н2S = H2 + S

Suvda yaxshi eriydi. 3 hajm suvda 1 hajm vodorod sulfide eriydi. Kuchsiz 2 asosli kislota.

Н2S = H+ + HS-

HS- = H+ + S2-

NaOH + H2S = NaHS + HOH

NaHS + NaOH = Na2S + HOH

H2S-kuchli qaytaruvchi.

H2S + Сl2 = 2HCl + S 2H2S + O2 = 2H2O + 2S

2KMnO4 + 5H2S + 3H2SO4 = 2MnSO4 + 5S + K2SO4 + 8HOH

Quruq H2S yonganda oltingugurt (IV) va НОН hosil bo’ladi.

2H2S + 3O2 = 2H2O + 2SО2

Sulfid kislotaning tuzlari-sulfidlar suvda erimaydi. Ishqoriy va ishqoriy-yer metallari tuzlari va ammoniy sulfid eriydi. Sulfidlarning xarakterli xossalaridan biri ularning rangli bo’lishidir. Ishqoriy va ishqoriy-yer metallari tuzlari rangsi, og’ir metall tuzlari har xil rangga bo’yalgan. еS, CoS, NiS, Ag2S, PbS, Bi2S3 tuzlari qo’ng’ir-qora rangli, ZnS va СаS oq rangli, СdS, SnS, Аs2S3 sariq rangli, MnS teri rangli, Sb2S3 jigar rangli bo’ladi. Bundan analitik kimyoda qo’llaniladi, ya’ni kationlar shu asosda bir-biridan ajratiladi. Issiqqa nisbatan sulfidlar beqaror, qizdirilganda ular erkin oltingugurt hosil qilib parchalanadi.

Ularning suvdagi eritmalari gidrolizga uchraydi:

Аl2S3 + 6HOH = 2Al(OH)3 + 3H2S

Cr2S3 + 6HOH = 2Cr(ОН)3 + 3Н2S

Ko’p sulfidlar НСl da eriydi. РbS, ZnS, CuS lar HNO3 da eriydi. НgS zar suvida eriydi.

Hamma sulfidlar kuchli qaytaruvchilardir.

4NiS + 7O2 = 2Ni2O3 + 4SO2

NiS + 2O2 = NiSO4

3CuS + 14HNO3 = 3Cu(NO3)2 + 3H2SO4 + 8NO + 4HOH

CuS + 4HOH - 8e Cu2+ + SO42 -+ 8H+

NO3- + 4H+ + 3e-NO + 2HOH

SnS2 + 3O2 = SnO2 + 2SO2

2KMnO4 + 5Na2S + 8H2SO4 = 2MnSO4 + 5S + K2SO4 + 5Na2SO4 + 5HOH

Kuchli oksidlovchilar (НNO3, H2O2, KMnO4, K2Cr2O7) ta’sirida u sulfatlargacha oksidlanadi.

3PbS + 8HNO3 = 3PbSO4 + 4HOH + 8NO

CoS + H2O2 + 2CH3COOH = Co(CH3COO)2 + S + 2HOH

Olinishi: CuSO4 + H2S = CuS + H2SO4

FeCl2 = FeS + 2NH4Cl

Na2SO4 + 4C = Na2S + 4CO

Persulfidlar: bular poliserovodorodkislotaning tuzlari, umumiy formulasi (Н2S)n, bu yerda n=2,3,4,…9.

Ishqoriy va ishqoriy yer metallarining persulfidlari, ammoniyli tuzlari, pirit katta ahamiyatga ega.

Persulfidlar – oksidlovchilar.

(NH4)2S2 uch valentli surma va mishyakni besh valentlikkacha oksidlaydi va mos tuzlari hosil bo’ladi:

S + (NH4)2S2 = (NH4)2 SnS3

Disproportsiyalanish reaksiyasiga kirishadi:

FеS2 = FeS + S

yoki 6Na2S2 + 12NaOH = 2Na2SO3 + 10Na2S + 6H2O

Olinishi: ishqoriy metallarning persulfidlari sulfidlarni, gidroksidini va karbonatlarini qizdirib olinadi:

Na2S + S = Na2S2

(NH4)2S + nS = (NH4)2 Sn

S2+ - birikmalari. 1928 yil Gall SO oksidini tionil xlorid bug’ini Mg yoki Аg ustidan o’tkazib 80% modda oldi.

2Ag + SOCl2 = 2AgCl + SO

SO – rangsiz gaz. Тqayn = - 120оС.

SO + 2KOH = K2SO2 + Н2О

kuchli qaytaruvchi.

Oltingugurtning galogenli birikmalari beqaror birikmalardir.

2SCl2 S2Cl2 + Cl2

SCl2 – to’q qizil rangli suyuqlik.

SO2 – rangsiz, o’ziga xos hidga ega bo’lgan modda. U –10оС da kondensatsiyalanadi, bunda rangsiz suyuqlik hosil bo;ladi.

SO2 – ham oksidlovchi, ham qaytaruvchi:

qaytaruvchi

oksidlovchi

disproportsiyalanish

olinishi


Texnikada havo ishtirokida oltingugurtli rudalarni yoqib olinadi: FеS2, ZnS, PbS, Cu2S

FeS2 + 11O2 = 2Fe2O3 + 8SO2

SO2 – organik bo’yoqlarni rangsizlantirish uchun ishlatiladi. Meditsinada dezinfektsiyalovchi modda sifatida, sulfat kislota olish uchun ishlatiladi.

Н2SO3 – erkin holda mavjud emas, suyultirilgan eritmalarda mavjud.

Н2SO3 H2O + SO2

2 ta tautomer holda mavjud:

H – O H O

S = O S

H – O H – O O


R – O R O

S = O S

H – O H – O O
H2SO3 H+ + HSO3 NaHSO3 nordon

HSO3 H+ + SO3 Na2SO3 o’rta

H2SO3 va uning tuzlari ham oksidlovchilik, ham qaytaruvchilik xossasiga ega.

H2SO3 + J2 + H2O = H2SO4 + 2HJ

3H2SO3 + H2Cr2O7 = 4H2O + Cr2(SO4)3

4FeCl2 + H2SO3 + 4HCl = FeCl3 + 3H2O + S

2Zn + H2SO3 + 4HCl = 2ZnCl2 + 3H2O + S

2H2S + H2SO3 + 4HCl = 3S + 3H2O




Download 7.47 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   43   44   45   46   47   48   49   50   51




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik