Аnorganik kimyo


Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari



Download 7.47 Mb.
bet25/51
Sana23.01.2017
Hajmi7.47 Mb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   51

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari

0 +1 -1 +2 -1 0

Zn+2HCl= ZnCl2 + H2



0 +6 +2 +6 -2 +4

Cu + H2SO4 = CuSO4 + SO2 + H2O

Elementlarning OD o’zgarishi bilan boradigan reaksiyalarga oks.-qayt. reaks. deyiladi.

Oksid.-qayt. reaks. nazariyasi

1. Agar atom-molekula yoki ion o’zidan elektron bersa bunday reksiyalar oksidl. reaksiyalari deyiladi. Oksidlanish reaksiyalarida ayni elementning OD ortadi. Shu zarrachalarning o’zi qaytaruvchilar deyiladi.

2. Agar atom, molekula, yoki ion o’ziga elektron qabul qilsa bunday jarayon qaytarilish deyiladi. Bunda ayni zarrachaning OD kamayadi. Shu atom, molekula yoki ion oksidlovchi deyiladi.



3. Oksidl.- qayt. reaksiyalari bir paytni o’zida sodir bo’ladi.

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini tenglashtirish

ikki xil usuli bor:

- elektron balans usuli;

- yarim reaksiyalar usuli.



0 +5 +2 +2

3 Cu+ 8HNO3 = 3 Cu(NO3)2 + 2 NO + 4 H2O

+7 +1 -1 +2 0 -1

2 KMnO4 ++16 HCl = 2MnCl2 + 5Cl2 + 2 KCl+ 8 H2O


4NH3+5O2= 4NO+ 6H2O

Oksidlanish-reaksiyalarining turlari

Oksidlanish –qaytarilish reaksiyalari 4 ga bo’linadi:

1) molekulararo ;

2) ichki molekulayr;

3) disproporsiyalanish reaks.;

4) murakkab oksid.-qaytarilish reaks.

0 +6 +2 +4

Cu + 2H2SO4= CuSO4+SO2 + 2H2O

CuSO4 + Zn = ZnSO4 + Cu

1- jadval. Eng muhim qaytaruvchi va oksidlovchilar.



Qaytaruvchilar

Oksidlovchilar

Na,K,Ca,Zn,Fe,Mg,Al,

C,Si,H2;

Uglerod (II) oksidi CO;

Vodorod sulfid H2S;

Natriy sulfid Na2S;

Oltingugurt(IY) oksid SO2

sulfit kislotasi va

uning tuzlari

Na 2SO3;

Natriy tiosulfat Na 2S2O3;

vodorod xlorid HCl,

vodorod bromid HBr,

vorod yodid HI;

temir(II) sulfati FeSO4;

Marganes sulfati MnSO4;

Vodorod peroksid H2O2;

Nitrit kislotasi HNO2 va

uning tuzlari;

ammiak NH3;

Gidrazin N2H4,

Gidroksilamin NH2OH,

azot(II)oksidi NO;

fosfit kislotasi H3PO3,

arsenit kislotasi H3AsO3,

aldegidlar ;

spirtlar ; chumoli kislotasi

va aldegidi;

shavel kilotasi; glukoza;

katoddagi elektr toki.


Galogenlar F2,Cl2,Br2,J2,

Marganes (VII)oksidi Mn2O7, MnO2;

Kaliypermang. KMnO4,

Kaliy manganat K2MnO4

Хrом (VI)окsidi CrO3,

kaliy хrомаti K2CrO4,

kaliy diхromati K2CrO7;

nitrat kislotasi HNO3 va

uning tuzlari;

kislorod О2,ozon О3,

vodorod peroksidi Н2О2

va uning tuzlari;

sulfatkis.H 2SO4(kons).

Mis(II) oksidi CuO,

kumush oksidi Ag2O;

qo’rg’oshin oksidi PbO2;

AuCl3,AgCl;

Ammoniy persulfati

(NH4)2S2O8

gipoxloritlar KClO;

xloratlar KClO3;

perxloratlar KClO4;

zar suvi(3HCl+HNO3); HNO3 va HF aralashmasi

anoddagi elektr toki.


Gazlar orasida:

3H2+N2=2NH3

4NH3+5O2=4NO+6H2O

2SO2+O2=2SO3

Qattiq moddalar va gazlar :

2Mg(q)+O2(g)=2MgO(q)

2Sb(q)+3CI2(g)=2SbCI3(q)

Qattiq moddalar bilan suyuqliklar :

4HCI(S)+MnO2(q)=CI2(g)+ Mn CI2(s)+2H2O(s)

16HCI(s)+2KMnO4(q)=5CI2(g)+2MnCI2(s)+8H2O(s)+2KCI(s)

Faqat qattiq moddalar :

2AI(q)+ Fe2O3(q)=AI2O3(q)+2Fe(q)

C(q)+2PbO(q)= 2Pb(q)+CO2(g)

Eritmada:

3Na3AsO3+K2Cr2O7+4H2SO4= 3Na3AsO4+Cr2(SO4)3+4H2O+K2SO4


2NaCrO2+3H2O2+2NaOH=2Na2CrO4+4H2O

OD turlicha bo’lgan bir xil atomlardan iborat moddalar orasida:

2H2S+H2SO3=3S+3H2O

5HCI+HCIO3=3CI2+3H2O

Disproporsiyalanish yoki o’z-o’zidan oksidl. –qayt. Reaks. bitta element atomlarining o’zi ham oksidlovchi va ham qaytaruvchi bo’ladi.

3K2MnO4+2H2O=2KMnO4+MnO2+4KOH

3KCIO=2KCI+KCIO3

3HNO2=HNO3+2NO+H2O

4 Na2SO3=3Na2SO4+Na2S

6NaOH+3S=2Na2S+Na2SO3+3H2O

2KOH+CI2=KCI+KOCI+H2O

6KOH+3CI2→5KCI+KCIO3+3H2O

Ichki molekulyar-oksid. qayt. reaks. OD o’zgarayotgan turli xil atomlar bitta modda molekulasi tarkibiga kiradi:

2KNO3=2 KNO2+ O2

4HNO3=4NO2+2H2O+O2

2 Ba(NO3)2=2BaO+4NO2+O2

(NH4)2Cr2O7=Cr2O3+N2+4H2O

2HgO= 2Hg+O2

2KClO3=2KCl+3O2

Murakkab oksidl.-qayt. reaks. ikkitadan ortiq elementlarning OD o’zgaradi.

3Аs2S3+28HNO3+4H2O→6H3AsO4+9H2SO4+28NO

+3 +5

2 As -4e ®2As 3

3S-2 -24e ® 3S+6

N+5 -3e ®N+2 28


3As2S3+28НNO3+4H2O=6Н3АsO4+9H2SO4+28NO

Eritmada Mn+7, Cr+6, S+6, N+5, N-3, Cl+7 ionlar uchramaydi.

Eritmada: Mn2+, Cr3+, MnO4-, CO32-, ClO4-, Cr2O72-, SO42- bor.

1) Kislotali muhitda oksidlovchi tarkibidagi ortiqcha kislorod vodorod ioni bilan bog’lanib suv molekulasini hosil qiladi va qaytariladi:

[О]+2Н ++2 e® Н2О

MnO4-+8H++5e®Mn2+ + 4H2O

2) Neytralvaishqoriysharoitdaoksidlovchitarkibidagiortiqchakislorodsuvmolekulasibilanbog’lanibgidroksidioninihosilqiladivaqaytariladi:

[O] +H2O +2e ® 2OH-

MnO4-+2H2O+3e ® MnO2+4OH-

3) kislotali va neytral sharoitda qaytaruvchi tarkibidagi yetishmayotgan kislorodni suvdan olib vodorod ionini hosil qiladi:

H2O - 2e ® [O ] +2H+

SO3 2-+ H2O -2e ® SO42-+ 2H+

4) Kuchli ishqoriy muhitda qaytaruvchi yetishmayotgan kislorodni gidroksid ionidan olib oksidlanadi va suv hosil qiladi:

2OH - -2e ® [O] + H2O

SO32-+2OH- - 2e ® SO42-+H2O

J- + 6OH- -6e ® JO3- + 3H2O

1-misol. KNO2+KMnO4+H2SO4=MnSO4+KNO3+K2SO4+2H2O

NO2-+MnO4-+H+ ® NO3-+ Mn2++ …..

NO2-+H2O-2e®NO3- +2H+ 5

MnO4-+8H++5e®Mn2++4H2O 2

5NO2-+ 2MnO4-+ 6H+ = 5NO2- +2Mn2+ + 3H2O

5K+ + 2K++ 3SO42- = 5K+ + 2SO42-+ 2K+ + SO42-

5KNO2+2KMnO4+3H2SO4=5KNO3+2MnSO4+K2SO4+3H2O

2-misol. 2KMnO4+3Na2SO3+H2O=3Na2SO4+2MnO2+2KOH

MnO4-+ SO32-+H2O→MnO2+ SO42-+……
MnO4-+2H2O+3e®MnO2+4OH- 2

SO32-+H2O -2e ®SO42-+2H+ 3

2MnO4-+3SO32-+H2O=2MnO2+SO42-+2OH-
2KMnO4+3Na2SO3+H2O=3Na2SO4+2MnO2+2KOH
3-misol. Н2О2+FeSO4+H2SO4 →Fe2(SO4)3+H2O

Fe2+-2e ®Fe3 + 1 1

H2O2+2H+ +2e®2H2O 1 1

2Fe2++H2O2+2H+=2Fe3++2H2O


H2O2+2FeSO4+H2SO4=Fe2(SO4)3+2H2O
4- misol. KI+H2O2 →J2+KOH

2I - -2e ®J2 1

H2O2+2e ®2OH- 1

H2O2+2I- =2OH- +I2


2KI+H2O2 →J2+2KOH

5-misol. NaCrO2+H2O2+NaOH=Na2CrO4+H2O


CrO2-+4OH--3e ®CrO42-+2H2O 2

H2O2 +2e ®2OH- 3

2NaCrO2+3H2O2+2NaOH=2Na2CrO4+4H2O
6-misol. Н2О2+МnO4-+H+→O2+Mn2+…….

Н2О2-2e®O2+2H+ 5

MnO4-+8H++5e®Mn2++4H2O 2

5H2O2+2MnO4-+6H+=5O2+2Mn2++8H2O


Tarqatma material

Qayt-chi va oksid-chilar va ularning reaksiya mahsulotlari



Oksidlovchilar

Qaytaruvchilar

Galogenlar va birikmalari

F2 →2HF; Cl2→2HCl

Br2→2HBr; J2 →2HJ


Vodorodgalogenidlar

2HBr→Br2




HClO→HCl; KClO3→KCl

HCl→Cl2

Sulfatlar va sulfitlar

H2SO4→ SO2

H2SO4 → H2S

H2SO4 → S

Na2SO3→S


Sulfidlar va sulfitlar

H2S →S

SO2→SO3

S→SO2



Nitratlar va nitritlar

HNO3→NO2 HNO3→ N2O

HNO3→NO KNO2 → NO

HNO3→NH4NO3



NH3→N2

NH3→N0

NH3→KN03


KMnO4→MnSO4(kislotali)

KMnO4→MnO2(neytral)

KMnO4→K2MnO4(ishqoriy)

MnO2→ MnSO4



MnSO4→MnO2;

MnSO4 →K2MnO4

MnSO4 →KMnO4

MnO2→ KMnO4 (kislotali)

MnO2→ K2MnO4 (ishqoriy)

K2MnO4→KMnO4



K2Cr2O7→Cr2(SO4)3

kucli kislotali(H2SO4)



Cr3+birikmalari

CrCI3 (ishqoriy) → K2CrO4



Pb+4 birikmalari

Pb4+ → Pb2+



Pb2+ birikmalari

Pb2+ → Pb4+



Sn4+ birikmalari

SnCI4→ SnCI2



Sn2+ birikmalari

SnCI2 → SnCI4



K3AsO4

K3AsO3; As2S3

5H2O2+2KMnO4+3H2SO4=5O2+2MnSO4+H2SO4+8H2O

7-misol. H2O2+[Fe(CN) 6]3-+OH-=O2+[Fe(CN)6]4-+………

H2O2+2OH--2e®O2+2H2O 1

[ Fe(CN)6]3-+1e ®[Fe(CN)6]4- 2

H2O2+2OH-+2[Fe(CN)6] 3-=O2+2H2O+2[Fe(CN)6]4-

H2O2+2K3[Fe(CN)6]+2KOH=O2+2K4[Fe(CN)6]+2H2O

Oksidlovchi va qaytaruvchining ekvivalenti

Oksidlovchi yoki qaytaruvchining ekvivalenti deb , ularning 1 mol elektronlariga mos keladigan miqdorga aytiladi.

Misol. Fe2++Cr2O72-+H+→Fe3++Cr3++……

Fe 2+-e®Fe3+ 6

Cr2O72-+14H++6e ®2Cr3++7H2O 1

6Fe2++Cr2O72-+14H+ ® 6Fe3++2Cr3++7H2O
Molekulyar holda yozilsa:

6FeSO4+K2Cr2O7+7H2SO4=3Fe2(SO4)3+Cr2(SO4)3+K2SO4+7H2O


Oks-chi ekvivalenti : E K2Cr2O7=М/6=294/6=49g/моl

Qayt-chi ekvivalenti : E FeSO4=M/1=152 g/mol.

E= М/n

Oksidl.-qayt. reaks. potensiallari

Misol. Zn- 2e ®Zn2+ Cu2++2е®Сu
Е Zn/Zn2+= -0.763 v ; E Cu/Cu2+=+0,337 v

Reaksiyasi uchun:

ЕСu/Сu2+- ЕZn/Zn2+= 0.337 - (-0.763) = 1.1 v
2 FeCl3+SnCl2= 2 FeCl2+ SnCl4 reaksiyasi olinsa
E Fe2+/Fe3+= +0,77 v E Sn4+/Sn2+=+0,15 v
Agar 2NaCl+ Fe2(SO4)3=2FeSO4+ Cl2+Na2SO4

2Cl- + Fe3+ = Cl2 +Fe2+

2Cl-/Cl2 uchun E= +1,36 v; Fe3+/Fe2+ uchun E= +0,77 v;
Oksid-chining standart elektrod potensiali qayt-chinikidan kichik

reaksiya to’g’ri yonalish bo’yicha bormaydi.


. OQR ahamiyati

Tirik organizmdagi barcha reaksiyalar OQR iboratdir.

Nafas olish, ovqat hazm qilish, turli biokimyoviy sintezlar. Mikroelementlar yetishmasligi OQR yo’nalishida o’zgarishlar ro’y berishi bilan bog’langan.

OQR klinik analizda ishlatiladigan qondagi kalsiyni aniqlash, siydik kislotasi, katalaza va peroksidaza fermentlari, xlor, xlorli ohak, ichimlik suvlardagi qoldiq xlorni aniqlash va oksidimetriya usullarida qo’llaniladi.



Jonlantirish uchun savollar

  1. Oksidlanish darajasi tushunchasi;

  2. Oksidlanis va qaytarilish reaksiyalarining nazariyasi;

  3. Oksidlanish qaytarilish reaksiyalarini tenglashtirish usullari;

    1. elektron balans usuli: b) yarim reaksiya usuli;

  4. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining turlari;

  5. Oksidlanish qaytarilish reaksiyalariga muhitni ta’siri;

  6. Oksidlovchi va qaytaruvchining ekvivalenti;

  7. Oksidlanish qaytarilish potensiyali va reaksiyalarning borish yonalishini aniqlash.





12-MAVZU

Oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalarini tеnglashtirish.

LABORATORIYa MAShG`ULOTINING TЕXNOLOGIK MODЕLI

O`quv soati: 3 soat

talabalar soni: 10-12 ta

O`quv mashg`uloti shakli


Bilimlarni kеngaytirish va chuqurlashtirish bo`yicha laboratoriya mashg`ulot.

Laboratoriya mashg`ulotining rеjasi

1. Oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalarining turlari .

2. Oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalarini tеnglamalarini tuzish usullari: elеktron balans usuli; Ion elеktron usuli



O`quv mashg`ulotining maqsadi:

Talabalarga oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalarini tеnglamalarini tuzish usullarini o`rgatish.

Pеdagogik vazifalar:
Oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalarini tеnglamalarini ion elеktron usulini tushuntirish;

O`quv faoliyatining natijalari:

talabalar biladilar:

  • Oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalarining turlari.

  • Murakkab oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalari;

  • elеktron balans usuli;

  • Ion elеktron usuli;

Ta'lim usullari

Laboratoriya mashg`uloti, tеzkor so`rov, aqliy hujum, BBB, klastеr, munozara.

Ta'lim vositalari

Darslik, ma'ruza matni, o`quv qo`llanmalar, probirkalar, kimyoviy idishlar.

O`qitish shakllari

Ommaviy, jamoaviy

O`qitish shart-sharoiti

Махсус кимёвий лаборатория воситалари билан жихозланган хона.

Monitoring va baholash

Og`zaki so`rov, tеzkor so`rov, intеraktiv mashqlar (Organayzеrlar orqali – klastеr, BBB)

Yozma so`rov: bilеtlar, tеstlar




II. LABORATORIYa MAShG`ULOTINING TЕXNOLOGIK XARITASI

Ish bosqichilari va vaqti

Faoliyat

o`qituvchi

Talabalar

1-bocqich.

O`quv mashg`ulotiga kirish(20 daq)




1.1. Mavzuning maqsadi, o`quv natijalarini e'lon qiladi, ularning ahamiyatini va dolzarbligini asoslaydi. Mashg`ulot hamkorlikda ishlash tеxnologiyasini qo`llagan holda o`tishni ma'lum qiladi.

Tinglaydilar, yozib oladilar


2-bocqich.

Asosiy bosqich

(90 daq)


2.1. Talabalarning “Oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalarini tеnglamalarini tuzish usullari” haqida tushuncha bеrib, bilim saviyalarini bilеtlar yordamida tеkshiradi.

2.2. Oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalarining turlari.

2.3. Murakkab oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalari;

2.4. Talabalar javobini tinglaydi;



2.1. Savollar bеradi.

2.2. Oksidlanish-qaytarilish rеaktsiyalarini tеnglashtiradi

Klastеr yoki BBB jadvalini to`ldiradi.


3-bocqich.

Yakuniy


(10 daq)


3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi, olingan bilimlarni kеlgusi o`qish jarayonida katta axamiyatga egaligini ta'kidlaydi;

3.2.Mustaqqil ish uchun topshiriq bеriladi;

3.3 Savollarga javob bеradi.


Savollar bеrishadi



Download 7.47 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   51




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik