Andijon davlat universiteti


FIZIOLOGIK FAOL MODDALARNI SINFLASH PRINSIPLARI



Download 396.5 Kb.
bet3/3
Sana17.01.2017
Hajmi396.5 Kb.
1   2   3

FIZIOLOGIK FAOL MODDALARNI SINFLASH PRINSIPLARI

1. “Mexanizm bo‘yicha” sinflash.

2. Empirik sinflash.

3. Pragmatik sinflash.
Fiziologik faol moddalarni sinflashda ko‘pincha farmakologiya talablaridan kelib chiqiladi. Тibbiyotning dorilarga qo‘yadigan talabi konkret kasallikning konkret simtomini bosish bilan bog‘liq. Bu esa yangi dorivor substansiyalarini topishda ancha qiyinchiliklar tug‘diradi. Sinflashda quyidagi tipik qiyinchiliklar uchirab turadi: a) sinflash ob’ektlarining aniq va yakuniy tavsifi yo‘qligi; b) ob’ektlarning xossalari serko‘lamligi va ularning bir-birini to‘ldirishi

Fiziologik faol moddalarni sinflashda uchta yo‘l tanlash mumkin. Birinchidan, fiziologik faol moddalar ta’sir foydasi doirasi xaqida ma’lumotlarni yig‘ib, fikrlab bir yagona nazariy konsepsiya ishlab chiqiladi. Shuning asosida fiziologik faol moddalarni aniqlash va sinflash aniq chegaralangan xossani aniq namunaga yangi birikmani solishtirib, tegishli sinfga kiritiladi. Ikkinchidan, to‘plangan empirik tajribadan foydalanib, fiziologik faol moddalarning organizmga ta’sir mexanizmini e’tiborga olmasdan, faqat ularning “foydaliligi“ nuqtai-nazaridan tegishli xossalari bo‘yicha sinflash mumkin. Uchinchidan, aniq maqsadga javob beruvchi pragmatik sinflash bo‘yicha fiziologik faol moddalarni sinf va guruxlar bo‘yicha bo‘lib olish mumkin.

“Mexanizm bo‘yicha“ sinflaganda fiziologik faol moddalarlarning ta’sir mexanizmi asosida agent va nishonning o‘zaro ta’sir prinsiplari pozitsiyalaridan foydalaniladi.

Retseptor ta’sirli moddalarga mediatorlar konkurentlari kirib, ular hali aniqlanmagan makromolekulyar yoki nadmolekulyar tuzilmalar ya’ni retseptorlar, aniqrog‘i retseptorlarning faol markazlari bilan ta’sirlashadilar. Bunday ta’sirlashuvlarning natijasi o‘laroq, xujayra membranalarining turli ionlar uchun o‘tkazuvchanligini va ferment sistemalari faollik darajasini (birinchi navbatda, siklaza va retseptor moddalar inaktivatsiyasida bevosita ishtirok etuvchi sistemalar ) nazorat qilish imkoniyati mavjud.

Fiziologik faol moddalarning boshqa guruxiga alohida fermentlarning yoki ferment sistemalar faolligini regulyatsiya qilishda bevosita qatnashuvchi birikmalar kiritiladi. Bunda ikki tip moddalarni ajratish maqsadga muvofiq: tegishli ferment biosubstrati qatori yoki u bilan birga ta’sir qiluvchi fermentativ reaksiyalar metabolitlari; fermentning katalitik markazi kofaktorlari bilan ta’sirlashuvchi moddalar.


Fiziologik faol moddalarlarning asosiy tiplari

FMM

Тa’sir

Nishon bilan ta’sirlashuv xarakteri



Тa’sirning bevosita



Nazorat qilinuvchi



tipi

nishoni

bog‘ tipi va o‘zaro ta’sir



jarayonning fiz-kimyoviy analogi

natijasi

fiziologik mexanizm

Retseptor


Makromolekulalar, nadmolekulyar tuzilmalar



Van-der-Vaals kuchlari (gidrofob o‘zaro ta’sir), vodorod bog‘, ion bog‘

Sorbsion muvozanat


Retseptor strukturalar konformatsiyasining o‘zgarishi


Хujayra membranalarining ionlar uchun o‘tkazuvchanli

gi

Biokimyoviy metabolitlar


Fermentlar, biosubstrat



-#-


Kataliz


Fermentlarning kinetik xossalarining o‘zgarishi

Biosubstrat

larning o‘zgarishi


Biokimyoviy xelat hosil qiluvchilar


Fermentlar kofaktorlari



Donor-akseptor o‘zaro ta’sir (koordina-

sion bog‘)


Kompleks hosil qilish



Fermentlar va fermentlar sistemasi funksiyasining o‘zgarishi

Metabolitlarni regulyatsiyalash


Yuqoridagi fiziologik faol moddalar tiplari ta’sir mexanizmi asosida tegishli agentlar ta’sirida nishonning alohida fragmentlari yoki strukturasini stabillashtiruvchi kuchlarning qayta quruvchi, o‘zgartiruvchi, qayta taqsimlovchi fizik-kimyoviy jarayonlar yotadi. Shunday qilib, fermentlar katalitik markazlari va retsepsiya faol markazlarining uchlamchi, to‘rtlamchi, beshlamchi strukturalaridagi o‘zgarishlar mexanizmlari haqidagi tasavvurlarning keyingi rivojlanishi fiziologik faol moddalar guruxlarining har biri ichidagi mexanizmlarining navbatdagi differensiatsiyasiga olib keladi. Ammo, retsepsiya haqidagi va xujayra fundamental fiziologiyasi haqidagi bilimlarning noaniqligi, fragmentarligi, yetishmasligi hamda ksenobiotiklar ta’sirining molekulyar mexanizmining turli tumanligi moddalarning bioob’ektlarga ta’sir mexanizmi bo‘yicha sinflashda katta, ko‘pincha yengib bo‘lmaydigan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Ushbu muammoni yechishda empirik sinflash yoki uning yanadi qulayroq varianti-pragmatik sinflash yordam beradi. Bunday sinflash mohiyati bioob’ektga kiritilayotgan aniq ta’sir mexanizmiga ega bo‘lgan dorivor preparatlarning fiziologik reaksiyalari parametrizatsiyasida empirik tashkillashtirilgan belgilar asosida birikmalar sinflarini shaklllantirishdan iborat. Fiziologik faol moddalarni sinflashga empirik yondoshishning muhim xususiyati o‘rganish natijalari asosida uzviy aniqlashtirish imkoni mavjudligidadir. O‘rganilayotgan biosistema tashkiliy darajasidan qat’iy nazar modda obrazi vektori barcha ishonchli empirik axborotni o‘z ichiga oladi. Bu holda sinflarning chalkashib ketishini nazorat ostiga olsa bo‘ladi va maqsadga bog‘liq ravishda birikmaning u yoki bu sinfga kiritish integrativ ishlov tarzida, masalan, taxmin chuqurligi va ishonchliligi qadam-baqadamligi bilan amalga oshiriladi.

Obrazlar vektori Х(Х1, ... , Хn) ob’ektlarning standart birligiga moddaning dozasi (konsentratsiyasi) va uning ta’sir vaqtini o‘z ichiga olgan barcha turlarini ta’sir parametrlarini bir tartibda birlashtirgan bo‘lsin. Bu holda fiziologik faol moddalar to‘plami ma’lum biologik (farmakologik) xususiyatlariga ega bo‘lishi bilan birgalikda, har bir konkret birikmaga konkret ta’sir tipiga xos bo‘lgan eksperiment ma’lumotlari asosidan o‘zgarishlarni bera oluvchi parametrlar qo‘yiladi. Bunda samara belgisi va yo‘nalishi barqarorligi doza va vaqtga bog‘liq ravishda hisobga olinadi. Shunda obrazlarning sinfiy mansubligi Хk(Xk) vektorlardan ma’lum bo‘ladi (Indeks k-faollik turi sinflanishi uchun zarur parametrlar ro‘yxatiga mos keladi). Empirik sinflash, dastavval, biologik tadqiqotlarda olinadigan parametrlarni optimallashtirish va baholashni standartlashtirish muammolarini hal qilish bilan bog‘liq. Biologik tadqiqotlar asosidagi farqlovchi belgilarning yetarli to‘plamini o‘z ichiga oluvchi to‘laqonli axborotni tanlab olish “mexanizm bo‘yicha” va empirik sinflash chegaralarida ma’lum qiyinchiliklarga uchraydi. Shuning uchun, bu ma’noda konret masalani hal qilishda har qanday pragmatik sinflash beqiyos darajada qulayliklarga ega.

Yetarli darajada kichik sinflarda to‘la identik bo‘lgan birikmani topish qiyin. Bu esa har bir moddani alohida sinf deb olishga va dorvor substansiyani etalon bilan solishtirib, o‘rganilayotgan birikma faollik spektrini aniqlashga majbur qiladi. Natijada, analogik xususiyatli modda haqidagi ma’lumotlar asosida yetarli bo‘lmagan xulosa olishga to‘g‘ri keladi.

Agar har bir modda uchun ommaviy tekshirishlar natijasida rr(Cx, t) va RR(Cx, t) bog‘liklari asosida ta’sir tipi va o‘xshashlikning asosiy chegaralari, “etalon” vektorlaridan farqi aniqlansa bu natijalarni miqdoriy indekslar va standartlashtirilgan R va r spektrlari bilan birgalikda “biologik faollik” tushunchasini ob’ektivlashtirish va aniqlashtirish uchun real asos deb hisoblasa bo‘ladi [RR1, ..., Rk-sifat va miqdoriy xossalar (parametrlar), r r1, ..., rk-kichik sistema sifat va miqdoriy parametrlari; Cx-doza (konsentratsiya) o‘zgarishi; t-vaqt oralig‘i].
Тayanch iboralar: fiziologik faollik, fiziologik faol moddalar, mediatorlar, retseptor ta’sirli moddalar, “mexanizm” bo‘yicha sinflash, empirik sinflash, pragmatik sinflash, biologik faollik.

MODDALARNING BIOLOGIK FAOLLIGI KO‘LAMI
1. Biologik faollik ko‘lami.

2. Faollik ko‘lami interpretatsiyasi.
Ko‘p kimyoviy birikmalar tirik organizmlarning turli darajalariga nisbatan biologik ta’sirga egadirlar. Ularni perspektiv moddalar qatoriga qo‘shish uchun spetsifiklik va tanlovchanlikka (farmakologik agentlar uchun xos bo‘lgan xarakterli xususiyat) ega bo‘lmaganliklari va yetarli bo‘lmagan samaradorliklari to‘siq bo‘ladi.

Ko‘p maqsadli sistemalarda olingan ma’lumotlar ko‘lamini, natijalarni aniqlashtirish va ularning interpretatsiyasi axboriy qimmat va murakkablikka qarab, turli darajalar qatoriga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, tadqiqotlar aniq faollik tipidagi modda sintezi bilan mashg‘ul bo‘lgan kimyogar sintetiklar ishini korreksiyalash maqsadiga ega bo‘lishi mumkin. Bu holda “buyurtmachini” kutilayotgan biologik faollikka dastlabki moddadagi almashinish qay darajada ta’sir ko‘rsatishi qiziqtiradi holos. Bu masalani pragmatik yoki empirik sinflash chegaralarida sinfiy yondoshish yo‘li bilan yechish mumkin. Хususan, qidirilayotgan faollik turi (uni tavsiflovchi parametrlar ro‘yxati) ta’sirning etalon vektori tarzida analogik moddaning biologik faollik xususiyatlarini “yaxshilash” uchun bajarilgan jarayonlar bilan solishtirgan holda taqdim etilishi mumkin.

Amaliyotga qo‘llash uchun tavsiya etiladigan birikmaning “keraksiz” xususiyatlarini aniqlash biologik faollik ko‘lami interpretatsiyasi bir etalon modda bilan solishtirib, bioob’ektga ta’sir etgandagi “keraksiz” xossalarga o‘xshashligi ko‘rib chiqilishi lozim. Qo‘yilgan maqsadga bog‘liq ravishda biologik faollik ko‘lami interpretatsiyasi yengilroq bo‘lishi mumkin.
Biologik faollik ko‘lamlarining тavsifi


Хarakterli ta’sir

Yaqin “qo‘shni” bo‘yicha baholashning miqdoriy asosi

Farmakologik faollik

Markaziy nerv sistemasi faolligining kamayishi, yuqori dozalarda ritmogen kardiotrop, gipotenziv tomir kengayishi

Atropin, spazmolitin, arfenad (0.65)

Antianginal, gipotenziv, antiaritmik

Kardiotonik, tomir kengaytiruvchi

M-xolinolitiklar (0.9)

Bronxospazmolitik

Markaziy nerv sistemasiga taxikardiyali va periferik qon oqimi kengayishli fazaviy ta’sir

Kofein (3), intensain (2), -adrenoblokatorlar (1)

-adrenoblokatorlik

Keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, yaqin “qo‘shni” larni tanlash orqali aniqlangan biologik faollik ko‘lami moddaning asosiy farmakologik xususiyatlariga yaxshi mos keladi. Тanlangan metodologiya fiziologik faol moddalarning asosiy ta’sir doiralarini baholashda, ya’ni, biologik faollik ko‘lami interpretatsiyasida, modda dorivormi yoki yo‘qmi degan masaladan qat’iy nazar xavfni kamaytirish yo‘lida qilinadigan ishlar, choralar haqida qaror qabul qilishda katta ahamiyatga ega.


Тayanch iboralar: biologik faollik ko‘lami, faollik ko‘lami interpretatsiyasi, farmakologik agent.

ADABIYOТLAR

1. Iskandarov S., Sodiqov B. Organik kimyo nazariy asoslari. OO‘Yu kimyo, kimyo-texnologiya, kimyo-biologiya fak. hamda qx in-t. stud. uchun o‘quv qo‘llanmasi. Maxsus mux. K.Roziqov.-Т.: Mehnat, 1987. 640 bet

2. Робертс Дж., Касерио М. Основы органической химии. Т-I, 2-ое изд. с доп. , М.: МИР, 1978

3. Татевский В.М. Строение молекул. М.: “Химия”, 1977, 512 стр.

4. Жданов Ю.А. Теория строение органических соединений. Уч. пос. для унив. М.: “Высш. школа”, 1971. 288 стр.

5. Бочков А.Ф., Смит В.А. Органический синтез. М.: Наука, 1987

6. Нижный С.Б., Дмитриева Н.В. Скрининг физиологически активных соединений. М.: Медицина, 1985

7. Терентев А.П., Потапов В.М. Основы стереохимии. М.: “Химия”, 1964



MUNDARIJA


So‘zboshi.......................................................................................………

3

Kirish. Respublikada organik kimyo fani va sanoati.....……………..

4

Organik sintezning maqsad va vazifalari.......................……………...

6

Sintez strategiyasi....................................................................………….

9

Stereokimyo asoslari................................................................…………

12

Aylanma izomeriya haqida tushuncha......................................………

15

Molekulyar asimmetriya tiplari...........................................…………..

19

Optik faol moddalar ratsematlari......................................……………

22

Fiziologik faol moddalarni sinflash prinsiplari...…………………….

25

Moddalarning biologik faolligi ko‘lami.........................………………

28

Adabiyotlar..................................................................................……….

30


Тo‘xtaboyev Nozimjon Хoshimjonovich
Organik birikmalar sintezi, stereokimyosi va fiziologik faolligi


Andijon Davlat Universiteti AТM da chop etildi.

Buyurtma № 155.

Shartli b. t. 2,0 Adadi 120 nusxa.



Download 396.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik