Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti ekologiya va tabiatni muhofaza qilish



Download 0.88 Mb.
bet114/164
Sana31.10.2020
Hajmi0.88 Mb.
1   ...   110   111   112   113   114   115   116   117   ...   164

Mavzuning qisqacha mazmuni


Hayvonlar uchun yorug’lik o’simliklardagi kabi ahamiyatga ega emas. Chunki hayvonlar o’simliklar tomonidan yigilgan energiya hisobiga yashaydi. Shunday bo’lishiga qaramay yorug’lik hayvonlar uchun katta ahamiyatga ega. Hayvonlar orasida yorug’likni sevadigan- fotofil va soyasevar fotofob turlar, yoritilganlik darajasini keng o’zgarishiga chiday oladigan evrifot, ma’lum yoritilganlik darajasiga muhtoj stenofot turlarni ajratish mumkin.

Yorug’lik hayvonlarning ko’rishi uchun juda muhim. Ular tashqi muhit haqidagi axborotning ko’p qismini ko’rish organlari orqali qabul qiladi. Hayvonlarda axborotni ko’rish orqali qabul qilish darajasi uning evolyusion rivojlanish darajasiga bog’lik. Ko’pchilik umurtqasiz hayvonlarda ko’z juda oddiy tuzilgan. Umurtqali hayvonlarda mollyuskalarda, hasharotlarda ko’z murakkab tuzilgan. Ular shaklni, rangni va masofani aniqlay oladilar. Hayvonlarda ko’rish organlarining rivojlanish darajasi ekologik sharoitga va turning hayot tarziga ham boglik. Masalan, gorlarda yashaydigan xayvonlarda kurish organlari rivojlanmagan.

Hayvonlarning haroratga moslashish. O’simliklardan farq qilib, hayvonlar muskul sistemasiga ega bo’lgani uchun ko’prok ichki issiqlik hosil qila oladi. Shuning uchun hayvonlar turli yullar bilan tana haroratini boshqarish imkoniyatlariga ega. Hayvonlarning haroratga moslashish usullari quyidagilar:


  1. Kimyoviy termoregulyasiya - atrof muhit harorati pasayishiga javoban issiqlik hosil bo’lishining kuchayishi.

  2. Fizik termoregulyasiya-issiqlik tarqatish darajasining o’zgarishi: issiqlikni ushlab qolish yoki ortiqchasini tarqatish qobiliyati.

Fizik termoregulyasiya organizning maxsus anatomik va morfologik hususiyatlari tomonidan amalga oshiriladi. Masalan, jun yoki part qoplami, qon aylanish sistemasi, yog’ qatlami, suv bug’latish imkoniyatlari va x.o.

  1. Organizmlarning xulq atvori. Makonda harakat qilib hayvonlar noqulay haroratdan qochishi mumkin. Bu usul ko’p hayvonlar uchun birdan bir va samarali usul hisoblanadi.

Sovuqqonli hayvonlarda modda almashinish jarayoni sust bo’lgani uchun ularda ichki issiqlik kam hosil bo’ladi. Binobarin, kimyoviy termoregulyasiya imkoniyati cheklangan. Fizik termoregulyasiya ham sust rivojlangan. Bunday hayvonlarda tana haroratini saqlashning asosiy usuli xulq atvor reaksiyasidir. Masalan, qulay joyni qidirish, yashash joyini o’zgartirish, uya kurish va qazish va x.o.

Issiqqonli hayvonlarda modda almashinish jarayoni juda jadal o’tadi va ko’p issiqlik ishlab chiqariladi. Bu hayvonlarda kimyoviy termoregulyasiya kuchli rivojlangan. Masalan, Angliyalik olim Blegden quruq kamerada 126oS haroratda 45 minut tura olgan.

Sovuq sharoitda bu hayvonlarda sovuqqonli hayvonlardan farqli ravishda modda almashinish jarayoni tezlashadi va qo’shimcha issiqlik hosil bo’ladi. Bu issiqlik asosan yog zaxiralarining parchalanishi hisobiga hosil bo’ladi.

Tana haroratining qo’shimcha issiklik hosil qilish hisobiga ushlab turish kup energiya talab qiladi. Shuning uchun bu hayvonlar juda ko’p oziq talab qiladi yoki oldindan to’plangan yog zaxiralarini ko’p sarf qiladi. Oziq kam sharoitda bu usul ekologik jihatdan samarasizdir.

Ekologik jihatdan fizik termoregulyasiya ancha samarali hisoblanadi, chunki u issiklikni ko’p hosil qilishga emas, balki uni ushlab qolishga karatilgan. Qalin jun qoplami va par qoplami issiqqonli hayvonlarda issiqlikni saqlab qolishda katta ahamiyatga ega. Sovuq sharoitda yashaydigan hayvonlarda teri osti yog’ qavati kuchli rivojlangan, chunki yog’lar issiqlikni chiqib ketishiga tusqinlik qiladi.

Terlash orqali yoki shilimshik to’qima qoplami orqali suv bug’latish ham tana haroratini tartibga solishning samarali usulidir. Masalan, odam kuniga 12 l ter ajratib, issikqlikni 10 marta ko’p tarqatishi mumkin. It faqat og’zidagi shilimshiq parda orqali suv bug’latadi. Suv bug’latish orqali haroratni tartibga solish ko’p suv talab etadi. Shuning uchun har qanday sharoitda ham bu usul samarali bulavermaydi.

Xulq - atvor reaksiyalari issiqqonli hayvonlar uchun ham muhim hisoblanadi. Qazilgan inlarda haroratning o’zgarishi kam bo’ladi. Ba’zi hayvonlar sovuq tushishi bilan migrasiyaga kirishishadi. Ba’zan haroratni saqlash uchun hayvonlar tup-tup bo’lib oladi. Masalan, kuchli sovuq paytida ba’zi pingvinglar tup-tup bo’lib tuda hosil qiladi. Tudani chetidagi pingvinlar vaqti vaqti bilan almashib turadi.

2. Hayvonlar tanasiga suv 3 ta bilan tushadi: suv ichgan vaqtda, ozik orqali va metabolizm jarayonida, ya’ni oqsil, uglevod, yog’lar parchalanishi hisobiga.

Hayvon tanasidan suv teri orqali yoki shilimshiq pardalar orqali bug’lanib, siydik orqali va ovqat qoldiqlari orqali yo’qotilishi mumkin.

Suvni faqat ichish orqali oladigan turlar uchun suv havzasining bo’lishi juda muhim. Yirik sut emizuvchilar shunday hayvonlardir. Ular suv ichish uchun uzoq yo’llarni bosib, suv havzasiga boradilar, ko’pchiligi suv havzasi yaqinida yashaydi. Ko’pchilik qushlar ham ichimlik suviga muhtoj. Ko’pchilik hayvonlar ichimlik suvisiz ham yashay oladi, ular suvni boshqa yo’llar bilan oladi. Havoning namligi ham hayvonlar uchun muhim ahamiyatga ega, chunki teri yuzasi orqali suvning bug’lanishi havo namligiga bog’liq.

Hayvonlar orasida gigrofil, mezofil va kserofil guruhlarni ajratish mumkin.

Testlar



  1. Download 0.88 Mb.

    Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   110   111   112   113   114   115   116   117   ...   164




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
guruh talabasi
samarqand davlat
toshkent axborot
nomidagi samarqand
haqida tushuncha
toshkent davlat
ta’limi vazirligi
xorazmiy nomidagi
Darsning maqsadi
vazirligi toshkent
Alisher navoiy
Toshkent davlat
tashkil etish
rivojlantirish vazirligi
Ўзбекистон республикаси
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
maxsus ta'lim
tibbiyot akademiyasi
bilan ishlash
o’rta ta’lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
fanlar fakulteti
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
umumiy o’rta
Referat mavzu
fanining predmeti
haqida umumiy
Navoiy davlat
universiteti fizika
fizika matematika
Buxoro davlat
malakasini oshirish
Samarqand davlat
tabiiy fanlar