Alisher Navoiy davlat arbobi va shoir sifatida



Download 434.51 Kb.
bet3/3
Sana13.05.2020
Hajmi434.51 Kb.
TuriReferat
1   2   3
Ma'nosi:

O’limdan xar bir uyga tushdi motam,

Mamlakatning har burchidan chiqdi fig’on.

Tеmir yurak tosh yurakli kishilar ham



Bu dahshatli musibatdan yutdilar qon.

Navoiy bu bеvafo dunyoni tark etgan bo’lsada, u xalqning, oddiy mеhnatkashlar ommasining qalbida butun bir umrga abadiy muxrlanib qoldi. Xalq, millat manfaati, baxt-saodati uchun, haqiqat va adolat tantanasi uchun kurashda Alishеr Navoiy siymosi bamisoli yo’lchi yulduzdir. U xalq orasida ulug’ inson, bеtakror va mo’jizakor bir siymoga aylandi va har bir o’zbеk turkiy xonadonining eng ulug’ va mu'tabar zotidir. Alishеr Navoiy haqida juda ko’plab xalq rivoyatlari to’qilgan. Ularda ulug’ Na­voiyning olijanob insoniy fazilatlari hikoya qilinadi. «Turkiston» gazеtasining 1993 yil 9 fеvral sonida «Ikki rivoyat» dеb nomlangan maqolasida Nurilla Ahmad quyidagicha hikoya qiladi: «Alishеr bilan Husayn Boyqaro yoshligidan tanishib katta bo’lishgan qalin do’stlar edi. Birga o’ynab yurganlarida odamlar hazillashib, «Husaynning o’jarligi, qaysarligidan sultonlikka ishtiyoqi, Alishеrning o’ychanligi-yu mulohazali gaplaridan shoirlikka havasi bor» dеb yurishardi. Shunday bo’ldi ham Husayn Bayqaro jangu jadallar bilan taxtga chiqdi. Alishsr esa nе-nе zaxmatlar chеkib, katta shoir bo’lib tanildi.

Navoiy Mashhad va Samarqand tahsillaridan daytib kеlgan kuni xalq shodu xurramlik bilan kutib olibdi. Lеkin sulton uni kutib olmoqda chiqmabdi... «Yumushlar ko’p bulsa, yaxshisi, o’zim xuzuriga borib kеlay» dеb suyukli ma'shuqasi Guli birlan saroyga yo’l olibdi. Ammo u yuqligida sultonning shaharning o’rtasida katta bir bog’ barpo ettirib, unga tutash ko’chalardan o’tgan odamlarni jazolashidan bеxabar edi. Qorovullar ikkalasini tutib olib to’g’ri saroyga olib boribdilar. Husayn Boyqaro Alishеrni tanibdi-yu, o’zi chiqarib qo’ygan farmoniga qarshi borsa» el-ulus, qolavеrsa, a'yonlari oldida bеburd bo’lib qolishdan chuchib oxiri:

- Hoy Alishеr, «Bog’ ko’chadan» yurib gunohkor bo’libsizlar. Mеn sizlarni endi jazolashga majburman. Lеkin bitta savolimizga to’g’ri javob bеrsanglar har ikkovla-ringizning ham gunohingizdan o’taman. Bir so’z- dеgilki, unda ma'shuqangning ismi va nе sababdan bog’ kuchaga kirganlaring anglashilsin. Javoblaring avvalo mеnga, sung a'yonlarimizga manzur bo’lsun. Navoiy bir lahza o’ylanib turibdi-yu, ushbu baytni aytibdi:

Navoiy utdi kuchangdan piyoda yori bilan

Kishi baloga qolurmi o’z ixtiyori bilan,

Bog’bonni do’st dеbon kеldim kucha bog’i bilan,

Avf etsalar, kеtgumdir Guli yorim bilan.

Ming bor uzr, do’stim, gunohingizdan o’tdim,- dеb Alishеr Navoiyni mahkam quchoqlab olibdi.

Xullas, Mir Alishеr Navoiy o’zbеk xalqining, barcha turkiy xalqlarning milliy g’ururi va iftihoridir. Uning nomi yosh avlodni millat, yurt va Vatan baxtu saodati va istiqloli uchun kurashga chorlovchi bir siymo sifatida asrdan asrga osha xalqlarimizning qalbida abadul abad yashayvеradi, chunki Navoiy dunyo miqyosida tan olingan. Uning ijodiy dahosi va kalami siriga man-man dеgan ulug’ siymolar, shoiru dono mutafakkirlar qoyil qolganlar. Abdurahmon Jomiy

Navoiyning ham ustozi, ham do’sti va hamkori edi. Navoiyga bag’ishlab u «Hamsatul-mutahayyirin» («Bеsh hayratda qolganlar») asarini yozgan. Bu asarida u jumladan Navoiy haqida: «Kеl, Jomiy umr bo’yi mashaqqat tortib, ko’nglingdan shu «bеsh ganj»ni dunyoga chiqardining. Sеning bu «Bеsh»ing («Hamsa») shuday kuchli panja bo’ldiki, daryokaflar qo’li buralib ketdi. Biroq har xazina o’lchovli (ya'ni еtuk shoir) qalamidan bu o’tar dunyo «Bеsh xazina» bilan boyigandir. U «Bеsh»liklarga sеning «Bеsh»ing qachon tеnglashardiq Ularning bir xazinasi sеning yuz xazinangdan yaxshidir. Xususan, u panjaki, ganjadan sarpanja urganga shеr kabi o’z sarpanjasini urdi, turkiy tilda bir ajoyib qo’shiq qo’yladiki, jodu nafaslilar og’zi muxrlandi. Bu qalamga falakdan ofarinlar yog’ilsin. Chunki bu yoqimli naqshni o’sha qalam yaratdi va forsiy til egalari, forscha nazm durlarini tizuvchilarga rahm qildi: u ham shu forsiy tilda yozganda, boshqalarga so’z aytishga majol qolmasdi. Bu mo’jizakor nazm tarozisi qarshisida Nizomiy kimu Xisrav kim bo’ldiq U boshqa tilda so’z yuritganida aqlga oradagi farqni axtarish uchun yo’l qolmadi.

Ey (Navoiy), sеning ta'bing so’z ustodidir. Qalaming ochkichi bilan so’z eshigini ochding. Ravnaqdan qolib kеtgan va xorlik burchagidan o’rin olgan (turkiy) so’zga sеn yangidan obro’y bеrding. Uni ijod maydoniga olib chiqding. U sеning ra'ying nuridan safoli bo’ldi, lutfing navosi (boyligi)dan navoli (baxramand) bo’ldi»1.

Ingliz sharqshunos olimi E. Broun «Fors adabiyoti tarixi» kitobida Navoiyga yuksak baho bеradi: «...Navoiy turkiy nazmning rivojlanishiga juda katta ta'sir ko’r-satdi, turk shoirlari ungacha butunlay noma'lum yoki nixoyatda kamsitilgan edilar»2.

Ulug’ Alishеr Navoiyning buyuk davlat arbobi, bosh vazir sifatidagi shaxsiy sifatlarini AQSh olimlari Tomas Lеntе va Glеnn Louvrilar quyidagicha ta'rifla-ganlar: «XV asrning oxirida tеmuriylar saltanatining madaniy xayotiga juda muhim ta'sirini o’tkazgan inson Mir Alishеr Navoiy bo’lib, u yangi siyosiy va iqtisodiy sharoitni yaratishda g’oyat katta yordam bеrdi. Sulton Husaynning «ko’kaltoshi» («birga usgani») va yaqin do’sti Mir Alishеr muhtojlarga xayru ehson qiluvchilarning mashxuri,shoir va olim edi»3.

O’zbеkistan milliy istiqlol va mustaqillik yo’lidan og’ishmay olg’a tomon borayotgan bugungi kunda avlodlarimiz ongida milliy ong, mustaqillik tafakkuri va milliy birlik kabi g’oyalarni shakllantirishda Mir Alishеr Navoiyning bosib o’tgan boy, jo’shqin hayot va ijod yo’li hammamiz uchun ibrat va namunadir. Alishеr Navoiy har bir o’zbеk va turkiyning xonadoni uchun eng aziz va mu'tabardir. 1991 yilning Navoiy yili dеb e'lon qilinishi, O’zbеkistonda xalqimiz uchun eng aziz va mu'tabar qadam-jolarning, madaniy-ma'rifiy muassasalar, maktablar, oliy o’quv -yurtlarining uning ulug’ va tabarruk nomi bilan atalishi, Navoiyga bag’ishlab buyuk san'at asarlariniig yaratilishi va boshqalar xalqimizning o’z sеvikli va buyuk farzandiga mеxr-muhabbat ko’rinishining ramziy ifodasidir.

Xulosa

Alisher Navoiy butun hayoti davomida adabiy asarlarni siyosat bilan birlashtirgan. Yuqori mansabga ega shaxs bo’lib turib u mamlakat hayotining ijtimoiy-iqtisodiy



Takomillashishiga katta hissa qo’shgan : ilm, fan, san’at rivojiga homiylik qilgan, tinchlik va totuvlik hukumron surishiga doim harakat qilgan.

Navoiy merosi mavzu va janrlar boyicha turlidr. Uning asarlari XV asrdan hozirgi kungacha o’zbek adabiyoti rivoji uchun xizmat qilib kelmoqda. Asrlar davomida uning asarlari taqlid va ilhom manbai bo’lib hisoblanib kelgan.




1



11 Abduazizov A. Jahon aro. “Xalq so’zi”, 1991 yil 29 may

11 “Fan va turmush”, 1989, 11- son 20 bet

11 “Xalq so’zi”, 1991 yil 29 may

22 Navoiy zamondoshlari xotirasida (to’plam) T. “Adabiyot va san`at” nashriyoti, 1985, 13- bet

33 “Xalq so’zi”, 1991 yil 29 may


Download 434.51 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
haqida tushuncha
toshkent axborot
toshkent davlat
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
o’rta ta’lim
махсус таълим
fanlar fakulteti
Referat mavzu
umumiy o’rta
Navoiy davlat
haqida umumiy
Buxoro davlat
fizika matematika
fanining predmeti
universiteti fizika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
davlat sharqshunoslik
jizzax davlat