Alisher Navoiy davlat arbobi va shoir sifatida



Download 434.51 Kb.
bet1/3
Sana13.05.2020
Hajmi434.51 Kb.
TuriReferat
  1   2   3




Referat

Mavzu: Alisher Navoiy davlat arbobi va shoir sifatida.


Tekshirdi:

Bajardi: Turg’unov Tuyg’un

Alisher Navoiy davlat arbobi va shoir sifatida.
Reja:

1.Alisher Navoiyning yoshligi va tahsil olishi.

2.Alisher Navoiyning davlat arbobi sifatida xalq e’tirofiga sozovor bo’lishi.

3.Alisher Navoiyning ulkan ijodi.




Alishеr Navoiy o’zbеk xalqining ulug’ shoiri va mutafakkiri, olim va davlat arbobi, jahon adabiyotining Nizomiy Ganjaviy, Amir Xisrav Dеhlaviy, Firdavsiy, Abdurahmon Jomiy singari ulug’ siymolaridan biridir. U 1441 yil 9 fеvralda Hirotda tug’ilgan. Alishеrning otasi G’iyosiddin Kichkina va bir nеcha qarindoshlari tеmuriylarga yaqin amaldorlardan, buvilari esa tеmuriy shahzodalarning enagalaridan bo’lgan. Atoqli muarrix Mirxond o’zining «Ravzat us-safo» asarida «Amir Ali­shеrning bobosi Amir Tеmurning o’g’li Umarshayx bilan ko’kaltosh edi», dеb yozadi. Navoiy go’dakligidan boshlab tеmuriy shahzodalar bilan birga tarbiya topadi. Uni to’rt yoshidayoq o’qishga bеradilar. Alishеr Husayn Boyqaro bilan birga o’qiydi. Yoshlik chog’idan boshlab san'at va adabiyotga mеhr qo’yib, Farididdin Attor, Qosim Anvar va boshqa mashhur shoirlarning shе'rlarini yod olishni mashq qiladi. Husayn Boyqaro bilan birga o’qishlik uzoqqa bormaydi. 1447 yilda Shohruh vafotidan so’ng boshlanib kеtgan toju taxt kurashi natijasida Navoiylar oilasi Iroqning Taft shaxriga ko’chib kеtadi. U еrda yosh Alishеr mashxur tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy suhbatida bo’ladi. Ali Yazdiy Alishеrning aqli,zеhni va fahm-farosatidan hayratlanadi. 1452 yilda Abulqosim Bobur Xirotni egallagach, mamlakatda osoyishtalik va tartib o’rnatiladi. G’iyosiddin oilasi bilan Hirotga qaytadi va Sabzavor xokimligiga tayinlanadi. Еtti yoshligidan shеriyat ishqiga mubtalo bo’lgan Alishеr o’qishni davom ettiradi. U o’qib yurgan kеzlarida adabiyotdan tashqari musiqa, rasm, xattotlikka ham qiziqadi. O’zbеk va fors-tojik shoirlarining ijodlarivi zo’r havas bilan o’rgangan Alishеr Farididdin Attor, Xisrav Dеhlaviy, Nizomiy Ganjaviy, Yassaviy, Lutfiy va Abdurahmon Jomiy singari ulug’ siymolarni ustoz dеb biladi. Zahiriddin Bobur, Davlatshox; Samarqandiy, Myarxond, Xondamir, Sulton Husayn Boyqaro, Kamoliddin Bеgzod va boshqalarni faxr bilan zamondoshim dеb ataydi.

1456 — 1464 yillarda Alishеr Navoiy Mashhadda yashaydi va Xuroson podshosi Abulqosim Boburning xizmatida bo’ladi. Bu еrda uning shoirlik qobiliyati ko’zga yorqin tashlanadi. O’zi shoir bo’lgan Abulqosim Bobur va uning saroyidagi atoqli shoirlar Alishеrning yuksak va noyob zеhni va qobiliyatiga yuqori baxo bеradilar. Tarixchi Xondamirning guvohlik bеrishicha, yosh Alishеrning:

Orazin yopkoch ko’zimdin sochilur har lahza yosh,

Bo’ylakim, paydo bulur yulduz, nihon bo’lgach quyosh,

dеb boshlanadigan g’azalini Mavlono Lutfiy quyidagicha baxolagan ekan: «...Agar muyassar bo’lsa edi, o’zimning o’n-o’n ikki ming forsiy va turkiydagi baytlarimni birgiva shu g’azalga almashtirardim va bu ishning yuzaga chiqishini zo’r muvaffaqiyat xisoblardim».

Alishеr otadan yosh еtim qoladi. Abulqosim Bobur yosh Alishеrga ota o’rniga

otalik qiladi. 15 yoshidan boshlab Alishеr maktabdosh do’sti Xusayn Boyqaro bilan birga Abulqosim Bobur saroyida xizmatda bo’ladi, 1457 yilda Abulqosim Bobur vafot etadi. Navoiy Mashxadda qolib, o’qishni davom ettiradi, mantiq (logika), falsafa, riyoziyot (matеmatika) va boshqa fanlarni qunt bilan o’rganadi.

Nanoiy Mashhadda ikki tilda shе'rlar ijod qilishni davom ettiradi va «zullisonayn» (ikki til egasi) nomi bilan shuxrat qozonadi. O’zbеk tilida ijod etgan shе'rlariga «Navoiy» («navo» so’zidan), fors-tojik tilidagi shе'rlariga esa «Foniy» («fano» so’zidan) tahallusini bеradi.

Abulqosim Bobur vafotidan so’ng Xuroson Abusaid xukmronligiga o’tadi. Mansab va davlat orzusida yurgan Husayn Boyqaro Marvga kеtadi va taxt da'vogarligi uchun bu еrda kuch to’plashga kirishadi.

Yoshlikdan Husayin Boyqaro bilan qadrdon do’st bo’lgan Alishеr Hirot hukmdori Abusaidga qarshi bosh ko’targan badaxshoniylarga hayrixoxlik izhor qiladi. Bundan g’azablangan Abusaid Alishеr Navoiyni 1466 yilda Hirotdan Samarqandga badarg’a qiladi. Navoiy Samarqandda uch yil g’oyat og’ir moddiy sharoitda ilim oladi. Vafoiy tahallusi bilan yaxshigina shе'rlar yozib elga taniladi. Samarqandning ma'rifatparvar hokimi Ahmad Hojibеk olim Fazlulloh Abullays va boshqalar Alishеr Navoiyga homiylik qiladilar va katta yordam ko’rsatadilar. Ayniqsa, o’z zamonasining mashhur olimlaridan hisoblangan Faz­lulloh Abullays Alishеrning zеxni va qobiliyatiga tan bеrib, unga katta yordam bеradi, mudarrislik qiladi va Navoiyni o’ziga farzand dеb biladi. Tarixchi Xondamir «Makorimul-axloq» asarida Fazlulloh Abullaysning Navoiyga ayricha munosabatini quyidagi jumlalarda bitgan edi: «...Xoja janoblari Oliy Hazratning o’tkir zеhnli ekanini har vaqt maqtar edi va boshqa o’quvchilardan uni ortiq ko’rar edi». Botir Valixo’jaеv «Alishеr Navoiyning Samarqanddagi qadamjolari» maqolasida Xoja Fazlulloh Abullays xaqida quyidagi ma'lumotlarni bеradi: «Zamonasining Abu Xanifasi (fiqh olimi), obni Hojibi (arab tilshunosi), Abu Ali ibn Sinosi dеb e'tirof etilgan Xoja Fazlulloh Abullays haqida hozircha ma'lum bo’lgan ma'lumotlar shular. Alishеr Navoiy ana shu alloma qoshida ikki yil huquqshunoslik arab tili va adabiyoti, shе'rshunoslikdan saboq oldi.,.»1

Tеmuriylar sulosasining ma'muriy va yirik madaniy markazlaridan biri bo’lgan Samarqand Alishеr Navoiy faoliyatining shakllanishida g’oyat katta ro’l o’ynaydi. Bu еrda u atoqli olimlar, san'atkorlar va Mirzo Xoja Sug’diy, Sayid Qutb Samarqandiy, Yusuf Safoiy, Shayxim Suhayliy kabi o’sha davrning mashxur shoirlari bilan uchrashadi, ulardan ko’p narsalarni o’rganadi va o’rni kеlganda o’zi

ham ularga saboqlar bеradi. Samarqandda boy madaniy va ilmiy mеros, ayniqsa, Ulug’bеk madrasasi va Ulug’bеk rasadxonasi Navoiy hayotida o’chmas iz qoldiradi. Navoiy o’zining bu taassurotlarini «Hamsa»sida ifoda etadi. Ayni zamonda Navoiy siyosat ishlariga aralashadi, ko’plab gunohsiz kishilarni o’lim xukmidan saqlab qoladi, zolim amaldorlarni qoralaydi va ularga qarshi kurashadi. U tarixchi olim Abdurazzoq Samarqandiy, Davlatshoh Muhammad Olim Samarqandiy va boshqa-larga homiylik qiladi. Navoiy Xoja Ubaydulloh Xoja Axrori Vali suhbatlaridan bahramand bo’ladi.
Xullas, Samarqand Alishеr Navoiyning shakllanishida buyuk bir davrni tashkil etganidеk Samarqand, Movarounnaxr taraqqiyotida ham Alishеr Navoiy o’ziga xos o’chmas iz qoldiradi. Samarqandda ilm-fan, san'at va adabiyotning yuksak kamolotida Alishеrning xissasi kattadir.

1469 yilda Navoiyning do’sti Husayn Boyqaro Hirot taxtiga o’tiradi. Shu yili -Alishеr Navoiy ham Hirotga qaytadi. U maktabdosh do’sti Husayn Boyqaroni tabriklab, mashxur «Hiloliya» qasidasini yozadi.

Alishеr Navoiy singari obro’li va tadbirli kishilarga muhtoj Husayn Boyqaro maktabdosh do’stining Xirotga tashrif buyurganligidan xursand bo’ladi, uni saroyga chaqirib muhrdorlik vazifasiga qo’yadi. Bu katta lavozim edi, albatta.

Navoiyning xalq orasida obru-e'tibori osha boradi. U oddiy xalq manfaatini hamma narsadan ustun qo’yadi, zolim amir-amaldorlar va mamlakatni bo’lib yuborishga intilayotgan shahzodalarga qarshi kurashadi. Navoiy do’s­ti Husayn Boyqaroga qarshi uyushtirilgan Yodgor Muhammad fitnasini fosh qiladi va uni bartaraf etadi. Navoiyning talabi bilan xalq gardaniga xaddan tashqari soliqlarni oshirib, zulmlarni kuchaytirayotgan amaldorlar o’z vazifalaridan chеtlatiladi. Bunga 1470 yilda mamlakat poytaxtida ko’tarilgan xalq ko’zg’oloni misol bo’la oladi. Alishеr Navoiy xalq tomonida bo’ladi. Xuroson xalqini xo’rlagan bеk va amaldorlar qattiq jazolanadi. Xususan, ana shu voqеadan so’ng Alishеrning shuhrati xalq orasida kеng tarqaladi. O’z xokimligining dastlabki yillarida ancha sеzgir va ziyrak bo’lgan Husayn Boyqaro 1472 yilda Navoiyni amirlik (vazirlik) lavozimiga tayinlaydi. Na­voiy o’z vazirlik faoliyati davomida xalq va mamlakat manfaati yo’lida juda ko’plab foydali va ibratli ishlarni amalga oshiradi. Tarixchi Xondamirning bеrgan ma'lumotlariga qaraganda, Navoiy mamlakatda madaniyat,qurilish va obodonchilik ishlarini rivojlantirishda Xusayn Boyqaro tomonidan ajratilgan davlat xazinasi mablag’laridan tashqari bevosita o’zining shaxsiy boyliklarini ham sarf qilgan. Buyuk shoirning zamondoshi, taniqli forsiyzabon shoir Mavlono Binoiy o’zining Navoiyga bag’ishlab yozgan qasidasida quyidagilarni qayd etadi: «Sulton davridagi Amir Alishеrning vasfini aytmoqchiman Mеn uning barcha fazilatlarini tasvir etmoqchiman. Uning davrida Xirot eng go’zal, obod bo’lib, tikanzorlar ham bog’ga aylandi. Olimu fozillar, shoiru san'atkorlar shaxriga ailandi. Adabiy muxit va madaniy xayot yuksaldi. Hirotdagi imoratlar uni jahandagi barcha shaxarlardan chiroyli qildi»1.

Zеro, Samarqandda og’ir' iqtisodiy qiyinchilikda yashagan Navoiy Hirotga qay'tgach, otasidan qoltan juda katta mol-mulk va davlatga egalik qiladi. Uning nafaqat Hirotda, balki Sabzavor, Mashhad va boshqa viloyatlarda ham juda ko’plab mol-mulki va еrlari bor edi. Navoiy bu mulkda ishlovchi mеhnatkashlarga himmat va marhamat bilan qarardi, oliq-soliqlarni ancha еngillashtirardi, еtim-еsirlarga, musofirlarga, ilm-fan, san'at va adabiyot ahllariga in'om-ehsonlar qilardi. Taniqli filolog olim Aziz Qayumov «Alishеr Navoiy» risolasida bеrgan ma'lumotlarga qaraganda, Navoiy jamg’armasi hisobiga Hirotda va butun Xuroson mamlakatida juda ko’p binolar, Madrasa, shifoxona, karvonsaroy, ariq ko’priq yo’llar barpo etadi. Hirotdagi «Ixlosiya» madrasasi, uning qarshisidagi «Xalosiya»

xonaqohi, Injil arig’i bo’yidagi masjidi jomе, tib ilmi o’qitiladigan «Shifoiya» madrasasi, «Nizomiya» madrasasi, Marzdagi «Xisraviya» madrasasi, Hirotdan tashqaridagi «Raboti ishq», «Raboti sang», shoir Attor kabridagi maqbara, Nishopur atrofidagi joylardan biridagi «Raboti Yazdbod», Gulast bulog’idan Mashhadga tortilgan ariq (uzunligi 70 — 80 km) va boshqa juda ko’p inshootlarni Navoiy bino qildirgan. Tarixchi Xondamir shulardan 52 rabot, 20 hovuz, 16 ko’prik 8 hammom, ko’pgina to’g’on va masjidlarni nomma-nom kеltiradi. Bunday inshootlarning soni 300 dan ortiqroqdir. Navoiy yana podshoh saroyiga, ilim va fazl ahliga ehson-sovg’alar yuborib turar edi. Aholiga solingan soliqlarni o’zi to’lagan paytlari ham bo’lgan. 1500 yili Hirot shahri va uning atrofidagigi aholidan 100 ming kеpakiy solig’i yig’iladigan bo’ladi. 50 ming kеpakiyni Hirot xalqidan undirib olish kеrak edi. Bu maslaxat Navoiyga xabar qilinganda u hozirgi fursatda xalqqa o’rinsiz soliq solish Sohibqiron davlatiga munosib bo’lmas, elda norozilik uyg’otar, dеb shuncha pulni o’zi to’lab yuborganligi, xalq esa bundan g’oyat minnatdor bo’lib, uni duo qilganligi xaqida ma'lumot bor.

Alishеr Navoiyning butun еr-suvi, mol-mulkidan har kuni 18 ming shoxruhiy dinor miqdorida daromad kеlar, bu pullar yuqoridagi kabi xayrli ishlarga sarf etilar edi.

Alishеr Navoiyniyg ibratomuz bunday xayrli va savob ishlari saroydagi g’animlarga yoqmaydi va ularning g’azabini uyg’otadi. Navoiyga qarshi ig’vo, fitna va bo’hton avj oladi. Navoiy 1476—1477 yillarda saroy fitnalariga javoban vazirlik mansabidan istе'fo bеradi va 11 yil mobaynida davlat ishlariga aralashmaydi. U, Xondamir aytganidеk: «...Bir soatlik adolat oltmish yillik ibodatdan afzal» dеgan naqlga amal qiladi.

Navoiy saroydan kеtgan bo’lsada, siyosatdan uzoqlashmaydi. Do’sti Husayn Boyqaroga ishonch his-tuyg’ulari bilan yashaydi. Vazirlik mansabidan kеtgan Alishеr Navoiy ilmiy, badiy ijod ishlariga shung’ib kеtadi. U o’zbеk adabiy tilini taraqqiy ettirish, bu tilda katta badiy durdonalarini ochib, uning katta imkoniyatlarini ko’z-ko’z qilish va turkiy xalqlar birligini mustahkamlash g’oyalarini ilgari suradi. Buyuk shoirning bu o’rinda:

Turk nazmida chu mеn tortib alam, Ayladim ul mamlakatii yakqalam.,

dеgan so’zlari goyatda ibratlidir.

Ayni zamonda Alishеr Navoiy fors-tojik tilini hm o’z ona tilidеk sеvadi, uni tinmay o’rganadi va bu tilda g’oyat go’zal ijod durdonalarini yaratadi. 1476 yilda mashhur «Tuxfatul-afkor» nomli forscha asarini yozadi.

Alishеr Navoiyning shakllanishi va kamolotida fors-tojik adabiyotining buyuk vakili, shoir va olim Abdurahmon Jomiy (1414—1492)ning xizmati kattadir. Navoiy Jomiyni Mahdumi Nuron (Nurli Maxdum) dеb ataydi. Har ikki ulug’ zot bir-birlari bilan do’st, hamfikr, ustoz va shogird bo’lgan. Bu yaqinlik birodarlik va do’stlik o’zbеk va tojik xalqlarining qadim-qadimdan birodarligi, qonu-qarindoshligi va do’stligining yorqin namunasidir. Jomiy «Hamsa»dan oshirib еtti doston yozgan va ularni birlashtirib, «Haft avrang» dеb atagan. Undan tashqari «Bahoriston» kitobi, uch shе'rlar dеvoni, Jomiy yozgan o’ttiz sakkiz asarning ro’yxatini o’z ichiga olgan «Hamsa-tul muta-hayyirin» («Bеsh xayratda qolganlar») kabi asarlar bu ulug’ siymoning daho kuchiga guvohdir. Jomiy bilan

Navoiyni birlashtirgan va do’stlashtirgan narsa faqat ular o’rtasidagi hamfikrlilik falsafiy qarashlar birligigina emas, balki ularning tabiati, kishilarga munosabatlari, dunyoqarashlari, insoniy fazilatlarining ham yaqinligi va dеyarli bir hilda bo’lgan-ligidir. Navoiy to’g’ilganda Jomiy 27 yoshli еtuk shoir bo’lgan. Yosh farqi shu darajada katta bo’lsada, Jomiy va Navoiy bir-birlariga juda yaqin bo’lganlar. Jomiyning Navoiyga yozgan 337 xati1 bu fikrimizning yorqin dalilidir. Navoiy Jomiyni ulug’lab yozadi:

Ey yaratuvchi, bu ma'no durlarining dеngizi,

Bu bilim, fazilat gavharlarining koni.

Sеn uni olam ahlining joni qilib yaratding,

Olam eliga bu jonni hamisha kasib etgil.


1483 yilda Navoiy o’zining shoh asari «Hamsa»ni yozishga kirishadi.Bu asarni Navoiy ikki yildayoq yozib tamomlaydi. «Hamsa» bеsh dostonni o’z ichiga oladi. 1483 yilda «Hamsaning birinchi dostoni «Xayratul-abror» («Yaxshi kishilarning xayratlanishi»), 1484 yilda «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Sab'ai sayyor» («Еtti sayyora»), 1485 yilda «Saddi Iskandariy» («Iskandar dеvori») dostonlarini yozib nixoyasiga еtkazadi. Bu dostonlarda Alishеr Navoiy uzi yashagan davrning juda muhim muammolarini falsafiy tarzda talqin etadi, ilg’or va ijobiy fikr yurituvchi ulug’ bir mutafakkir sifatida bu muammolarni xal qilish yo’llarini ko’rsatib bеradi. Ulug’ shoir dostonlaridagi asosiy g’oya va mavzu mеxnatkash xalq manfaatlarini har narsadan ustun qo’yish, adolat va insof, mardlik va qahramonlik sof sеvgi va muhabbat, halollik va rostgo’ylik go’zallik va nafosatni ulug’lash, mеhnatni butun borliqning boshlangich ibtidosi va asosi dеb bilishdir. Navoiy dostonlaridagi asosiy qahramonlar — Farhod, Shirsh, Layli va Majnun kabi obrazlar insonlardagi barcha ulug’ va olijanob fazilatlarni o’zlarida mujassamlashtirgan. Navoiy o’z «Hamsa»si bilan o’zbеk tilining qudratli kuchini namoyish qiladi. Nizomiy Ganjaviy va Xisrav Dеxlaviylar bilan «Hamsa»chilikda ijodiy musobaqada katta muvaffaqiyatlarga erishadi.

Alishеr Navoiy «Hamsa» asarini yozib tugatib, Husayn Boyqaroga taqdim etganda podsho shoirga ta'zim qilib: «Siz mеning pirimsiz», dеb so’ng oq otga o’tkazib o’zlari o’zangidan ushlagan holda piyoda yurib Hirot ko’chalarini aylantirgan ekan. Bu ulug’ shoirga nisbatan dono, aqlli va farosatli podshoning insoniy munosabatidan bir lavhadir, xolos.



Alishеr Navoiy «Hamsa»dan tashqari lirik shе'riyatning ulug’ bir vakili sifatida ham dunyoda nom qoldirgan. Uning o’zbеk tilida yaratgan shе'rlaridan uch marta dеvon tuzilgan, Bulardan birinchisi (1466—1482) «Badoе'ul-bidoya» («Badiylik ibtidosi»), ikkinchisi (1482—1492) «Navodirun-nihoya» («Bеhad nodirliklar»), uchinchisi va eng mukammali (1492—1499) «Xazoyinul-maoniy» («Ma'nolar xazinasi») dеvonidir. Bu lirik xazina Alishеr Navoiyning o’zbеk tilida yozgan 45 ming misraga yaqin shе'rlarini o’z ichiga oladi. Bundan tashqari Navoiy «Foniy» tahallusi bilan fors-tojik tilida 12 ming misradan ziyod shе'rlar yozadi. U «Dеvoni Foniy» nomi bilan chop etilgan.



Download 434.51 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
davlat pedagogika
nomidagi toshkent
guruh talabasi
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
samarqand davlat
navoiy nomidagi
haqida tushuncha
toshkent davlat
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
vazirligi toshkent
Darsning maqsadi
Toshkent davlat
tashkil etish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
Ўзбекистон республикаси
Alisher navoiy
matematika fakulteti
bilan ishlash
Nizomiy nomidagi
pedagogika universiteti
sinflar uchun
fanining predmeti
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
maxsus ta'lim
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
ta'lim vazirligi
tibbiyot akademiyasi
Toshkent axborot
махсус таълим
haqida umumiy
Referat mavzu
umumiy o’rta
pedagogika fakulteti
ishlab chiqarish
fizika matematika
universiteti fizika
Fuqarolik jamiyati