Агрономия мутахассисликлари талабаларига укитиладиган биологик фанлар орасида мухим назарий ва амалий ахамиятга эга


Табиий ресурсларни муҳофаза қилиш ҳаммадан кўп тикланадиган ресурсларгатаалуқлидир. Уларни эҳтиётлаб сарфлаш ва ўрнини тиклаб бориш лозим



Download 1.22 Mb.
bet3/4
Sana29.09.2019
Hajmi1.22 Mb.
1   2   3   4
Табиий ресурсларни муҳофаза қилиш ҳаммадан кўп тикланадиган ресурсларгатаалуқлидир. Уларни эҳтиётлаб сарфлаш ва ўрнини тиклаб бориш лозим.
Тикланмайдиган ресурсларга фойдали қазилмалар киради. Улар олинаверса тугайди, лекин ўрнига янгиси тикланмайди ёки тикланиши учун юз миллионлаб йиллар керак бўлади. Шунинг учун улардан фойдаланишда жуда эҳтиёт бўлиш зарур. Тикланмайдиган ресурслар икки йўл билан тежаб ишлатиш ва ўрнига тугамайдиган ресурсларни ишлатиш билан муҳофаза қилинади. Ҳозирги вақтда ҳам баъзан конлардаги нефть ва кўмирнинг анча қисми ер остида қолиб кетади. Газлар машъала қилиб ёқилади. Артезиан сувлари баъзи жойларда бекорга оқизилиб юборилади. Агар улар тежаб-тергаб сарфланса, ҳали анчага етади. Металларни қайта эритиб ишлатиш мумкин. Баъзилари ўрнини сунъий ҳосиламахсулотлар, масалан, пластмассалар эгалламоқда.

Тугамайдиган ресурсларга ядро энергияси, сув,ҳаво, иқлим ва космик ресурслар киради. Сув ресурслари деганда рўзғор ва саноатда, қишлоқ хўжалиги ҳамда транспортда, электр энергияси олишда фойдаланилади, сув тушунилади.

Иқлим ресурсларга ҳаво, шамол энергияси киради. Косимк ресурсларга қуёш радиацияси, сув кўтарилиши ва қайтиши энергиясини киритиш мумкин. Бу ресурслардан фойдаланиш билан улар камайиб қолмайди. Лекин ишлаб чиқаришнинг бениҳоя ўсиб кетганлиги тугамайдиган ресурсларга анчагина таъсир кўрсатади. Масалан, ифлос чиқиндилар ташланиш натижасида оқар сувларнинг бир қисми фойдаланишга ярамай қолади. Атмосферада карбонат ангидрид гази кўпаяди. Бу эса бора-бора иқлимнинг ўзгаришга олиб келади. Шаҳарларда қуёшдан нур тарқалиш муаян даражада ўзгаради ва ҳ.к.

Мамлакатнинг иқтисодий қудрати ер ости бойликларига боғлиқ. Мамлакат фойдали қазилмаларга қанчалик бой бўлмасин, улардан хўжаликда оқилона фойдаланиш, нес-нобуд қилмаслик зарур. Қимматли хом ашё бўлган фойдали қазилмалар қазиб олинаётганда, ишлов берилаётган бир жойдан иккинчи жойга ташилаётганда нобуд бўлиши мумкин.

1.Хом ашёнинг қазиб олинаётганда нобуд бўлиши. Хом ашёнинг бу қисми қазиб олинаётганда тўлиқ олинмай, ер остида қолиб кетиши мумкин. Тўлиқ олинмай, конларда қолиб кетган хом ашё, одатда, қайтиб олинмайди. Чунки у саноат аҳамиятини йуқоатади, яъни қазиб олиш ҳаражати кўпайиб кетади, бунинг устида эски конларга тушиш хавфли ҳам.

Минерал хом ашё баъзан бутунлай хўжасизлик оқибатида нобуд бўлади. Қимматбаҳо тошлар майдаланиб, шағалга айлантирилади. Табиий газ ва нефть билан чиқадиган ёнувчи газ баъзан машъалларда ёқиб юборилади. Улардан кўп миқдорда синтетик каучук ва бошқа материал ишлаб чиқариш мумкин эди.



2. Хом ашёга ишлов берилаётганда нобуд бўлиши. Кўпгина фойдали қазилмалар қазиб олингандан кейин қайта ишланади. Бунда турли хил нобудгарчиликлар бўлиши мумкин. Ҳар қандай металл рудасини эритишдан олдин бойитилади. Бунда рудамас минераллар ажратиб олиниб, ташлаб юборилади. Натижада руданинг бир қисми ҳам рудамас жинслар билан бирга чиқитга чиқиб кетади. Металларга ишлов беришда ҳам нобудгарчилик бўлади. Масалан, металл буюмлари ясашда минглаб тонна металл кирилди ва кукунга айланиб кетади.

3. Хом ашёнинг ташиш вақтидаги нобудгарчилик. Нефть махсулотларини ташиганда ҳар тур маҳсулот учун махсус вагонларнинг бўлмаслиги натижасида, цистерналар баъзан бензин, керосин исроф бўлади. Кўмир, қум, оҳак ярим очиқ вагонларда ташилганда, майда зарраларининг шамолга учиб кетишидан ҳам нобудгарчилик кўп бўлади.

Минерал қазилма бойликлар қазиб олинаётган пайтда атроф-муҳитга табиий комплексларга салбий таъсир кўрсатади: Бурғ қудуқларини қазишда атрофдаги ерларда ўсимлик пайхон бўлади, баъзан биргина бурғ қудуғи қазилганда 5-6 гектар ер пайхон бўлади.



Ер ости бойликларни муҳофаза қилиш. Ер ости бойликлари тикланмайдиган табиий ресурсларга киради. Шундай экан, уларни муҳофаза қилиш булардан тежаб фойдаланишдан иборат бўлиши керак. Чунки уларни ўсимлик, ҳайвонот дунёси сингари тиклаб бўлмайди. Исрофгарчиликни камайтиришда қазиб чиқариладиган хом ашёдан комплекс фойдалиниш айни кўл келади.

Давлат тоғ-кон назоратини ресупбликаининг геология ва ер ости бойликларини муҳофаза қилиш органлари амалга оширади.

Табиий ресурслар камайиши – кишиларнинг хўжалик ва бошка ҳаётий фаолияти манбаи бўлган табиий объектларни йўқола боришидир. Мутахассисларнинг маълумотларига кура “инсон цивилизацияси” даврида, тўғрироги иқтисодий маданиятлашган кишиларни изчил фаолияти даврида Ер куррасидаги ўрмонларнинг 2/3 қисми кесилиб кетди, 250 хил турдаги ҳайвон ва ўсимликлар йўқ бўлиб кетди, 3 – 4 млрд. гектар ер қишлоқ хўжалик оборотидан чиказиб юборилди, атмосфера ҳавосидаги кислороднинг захираси 10 млрд. тонна камайди. Кейинги 100 йил ичида, француз олими А. Геррннинг маълумотларига кура, тупроқ эррозияси ва техноген бузилиши 2 млрд. гектар ерни унимдорлигини йўқотиб юборган. Шу кунларда Ер куррасида бир дақиқада 20 та ўрмон кесилмокда, кунига бир турдаги ҳайвонот ёки ўсимлик тури кизил китобга киритилмокда.

Табиий ресурсларни камайиб боришидан ташкари атроф табиий муҳитнинг ифлосланиши экологик тизимларнинг бузилишига, модда ва энергия алмашувининг табиий холатда кечишига таъсир килмокда. Атроф табиий муҳитнинг ифлосланишига табиий моддалар (тупроқ, сув, ер ости бойликлари, атмосфера ҳавоси…) таркибининг физик ва кимёвий ўзгаришига айтамиз. Агарда бундай ўзгариш инсон ҳаётининг фаолияти билан кечса – антропоген ифлосланиш, унинг иштирокисиз кечса – табиий ифлосланиш дейилади.

Атроф табиий муҳитнинг антропоген ифлосланиши иқтисодий муносабат шаклида умумий ифлосланишининг 90 – 97 % ни ташкил этади. Табиий моддаларнинг физик ва химик ўзгариши шахарларда асосан транспорт ва саноат ҳисобига (80 – 85 %) бўлса, аграр теграрларда қишлоқ хўжалигини (70 – 85 %) химиялаштириш, механизациялаш, миллиоратив ва ирригацион иншоотлар қуриш хаддан ташқари чорва моллари туёқ сонини маълум бир майдонларда ошиб кетиши ҳисобига амалга ошмоқда. Саноат теграларида ифлосланиш металлургия ва энергетика тармоқларида жуда юқори даражадир.

Атроф муҳитнинг – табиий ифлосланиши инсон фаолиятини бевосита иштирокисиз кечадиган табиатдаги жараён ва ходисалар: қуёш – космик (метеоритларнинг тушиши, магнит бўрони); иқлим – гидрологик (тайфун, бурон, сув тошқини, ҳаво температураси ва ёғин ёғишларнинг кам қайтариладиган аномал ўзгаришлари…); геологик – геоморфологик (зилзила, цунамий вулконнинг отилиши, сел кетиши, қор кўчиши, сурилма, ўпирилиш ва тош тушиши, музликларнинг бостирилиши…); геохимик (ер ости табиий газларнинг портлаши, шўрланиш, ботқоклиқлардан захарли газларнинг чикиши, сунъий материалларни коррозицияси…); биологик (ёппасига зараркунанда ҳашарот ва қумурсқаларнинг кўпайиши, ўрмонларнинг қуриб кетиши натижасидаги ёнғинлар…). Уларнинг экологик хавфсизлик муҳитга таъсири иқтисодий шаклда 3-10 % ни ташкил этади. Лекин табиатга антропоген таъсирнинг кучайиши билвосита атроф муҳитнинг табиий ифлосланиш даражасини кундан кунга орттириб юбормоқда. С.М. Мягковнинг маълумотларига кўра, бу ўзгаришнинг йиллик коэффициенти – 02, - 0, 3 бўлиб, бу кўрсаткич жараён ва ходисаларнинг турига қараб ўзгариб боради.

Табиий ресурсларни камайиб ва йўқолиб бориши хамда табиий объектларнинг ифлосланиши экологик тизимларнинг бузилишига ва экологик инқирозларнинг келиб чиқишига сабаб бўлади. Чунки кичик ва экологик тизимларнинг айланиши занжирида турган бирон бир табиий объектнинг йўқолиши ёки унинг экологик хусусиятини ифлосланиш натижасида камайиб қолиши табиатни ўз – ўзини асраш, ташқи кучларга қарши туриш (буферлиги) ва кайта тикланиш хусусиятларини йўқотиб қўяди. Экологик инқироз – жамият ва табиат ўртасидаги ўзаро муносабат мувозанатининг барқарор равишда бузилиши натижасида атроф табиий муҳит холатини ёмонлашиб бориши, давлат бошқарув ва хуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг юзага келган холатдан чиқа олмасликлари ҳамда экологик тизимларни тиклаш имкониятларининг юқолиши, яъни табиий муҳит инқирози ва ижтимоий муҳит фалокати.

Экологик инқирозга мисол бўлиб Орол денгизи ва унинг атрофидаги холатни олсак бўлади. Қачонлардир дунёда энг катта кўллар тоифасига кирган Орол денгизи 30 – 40 йил ичида энг шўр, ифлосланган ва халқ хўжалиги ахамиятига кам эга бўлган ўртача кўллар тоифасига кириб қолди. Бунинг асосий сабабларидан бири Амударё ва Сирдарё сув режимини кескин ўзгариши, 1982 – 83 йилларга келиб уларнинг Оролга сув қуйишининг 12 – 13 баробарга камайиб кетишидир. Натижада сув сатхи 16 метрга сув юзаси 2 баробарга, сув хажми 4 баробарга камайиб кетди. Сувдан қуриган юза 3,3 млн. гектарни ташкил қилгани холда дефляция (шамол эррозияси) натижасида тузлар мингалб километргача бўлган масофада атроф муҳитни ифлослантирди, натижада Амударё ва Сирдарё сувларини оғир метллар, пестицид, гербицид каби кимёвий моддалар билан ифлосланиши ва шўрланиши натижасида уларнинг сувини ичимлик суви сифатида фойдалана бўлмаслигини мулмаслигини мутахассислар исбот қилиб беришди. Качонлардир баликчилик ва ов қилиш маскани бўлган қуйи Амударё қуриган қолдиқ кўллар ва шўрланган тупроқлар масканига айланиб қолди.

Мустақил Ўзбекистон Республикаси ва Марказий Осиё давлатларининг биргаликдаги саъйи харакатлари туфайли 1995 – 97 йилларга келиб Оролга сув куйилиши 15 – 17 кўп км. гача кўпайтирилди. Ёпик хавзаларнинг сув тақисмоти халқаро шартнома ва декларациялар орқали тартибга солинмоқда.

Жамият ва табиат ўртасидаги иқтисодий муносабат шаклий фанда янги таълимотни – “экология” ни юзага келтирди. Биринчи бор “экология” сўзини фанга немис биолог олими Эрнест Геккель томонидан олиб кирилган. Чарльз Дарвиннинг тирик организмларнинг эволюцион ривожланиш қонуниятларини кенг тадбик қилган Э. Геккель 14 сентябр 1866 йил “умумий морфология” китобининг сўз бошида экология хақидаги фикрларни баён этган. Бу фан соҳаси айнан XIX асрнинг иккинчи ярмида Европа қитъасининг энг ривожланган қисмида биолог олимлар томонидан эътироф этилиши бежиз эмас эди, чунки уша вақтда айни саноати гуркираб ривожланган Германияда атроф табиий муҳит холатининг равишда ёмонлашуви Рур хавзасида экологик инқирозли вазиятини юзага келиши, кишилар ва тирик организмлар ҳаёти билан шуғулланувчи айнан биологларни ташвишга солишга ва янги фанни олга суришга асос бўлди.

Шундай қилиб «экология» тор маънода уйимиз хақидаги таълимот бўлса, кенг маънода – тирик организмлар яшайдиган макон хақидаги таълимотни англатади. Шу кунда бу фан сохаси тирик организмларнинг ўзаро ва улар атрофини ўраб турувчи табиий муҳит билан муносабатлар ёки алоқадорлик қонуниятини ўрганади.

Хўш савол туғилади, иқтисодий муносабат шаклида экологик қонунлар бўлганми? Бўлган бўлса, нима учун улар бундай инқирозларни олдини олмаган? Биз айтиб ўтдики, жамият ва табиат ўртасидаги иқтисодий муносабат шакли инсоният тарихи даврининг жуда катта қисмини ўз ичига олади. Қадимги диний ва мистик китобларда атроф табиат инсоннинг яшаш макони хақидаги фикр ва мулохазалар, хаттоки мажбурий миъёрий кўрсатмалар бўлиб келгани хақида маълумотлар беради. Бундан ташкари юзлаб экологик қонунларни ўз ичига акс эттирган Совет Қонунчилиги тизимида ҳам табиатни мухофаза қилиш ва табиий ресурслардан самарали фойдаланиш нормалари кўрсатилган эди. Лекин инсонларнинг иқтисодий тафаккурлари ёки сиёсий талаблари ҳар кандай экологик талабдан юқори эди. Шунинг учун хам экологик қонунлар ўз йўлида инсонларнинг ёки давлатларнинг рақобат, босқинчилик, бойиш ва қўшимча бозорларни эгаллаш сиёсати ўз йусинида кетар эди.

Иқтисодий муносабат шакли даврига хос экологик қонунлардан Мазовларнинг XIII – XIV асрларда «Ўрмон, тур, зубр ва тарпанларни мухофазаси», Литва князи Сигизмунд II нинг «Волок низоми» да балиқларнинг урчиш даврида ов қилиш ман этилган. XIV асрда Францияда «Сувлар ва ўрмонлар» махсус бошқармаси тузилган бўлиб, унинг вазифаси ўрмонларни муҳофаза қилиш эди. Қадимги Вельгельм подшохлиги даврида кийик, ёввойи чучқа ва хаттоки қуёнларни ўлдирганлари учун кишиларга ўлим жазоси белгиланган. Аммо бу қонунлар умимий атроф табиий муҳитни эмас, балки феодал мулкни сақлаб қолиш ва мухофаза қилишга қаратилган эди.

Табиатни худудий мухофазалаш тўғрисида чора тадбирлар XVI асрда Дания қироли Христиан – III қарорига биноан амалга оширилган. Худди шундай денгиз бўйидаги қумларни кўчишдан сақловчи қонунлар Пруссияда, Недерландияда, Францияда ҳам абул қилинган. XIX ва XX асрнинг биринчи ярмида хам алохида бир табиий объектлар ёки интеграл – худудий объектлар бўйича юзлаб қонунлар ва шунга асосан бошқарув ва назорат органлари ташкил этилди. Лекин уларнинг бошқарув ва назорат функциялари сиёсий ахволга қараб ўзгариб турар ва улар айрим мулк эгалларига хизмат қилар эди холос.

Ер куррасида экологик инқирозли объект ва худудларнинг кенгайиши, оммавий касалликларни кўпайиши XX асрнинг иккинчи паласига келиб кишилар эътиборини табиатга фарашга мажбур этди. Европа, Айрим Осиё ва Шимолий Америка мамлакатларида нафакат табиатдан самарали фойдаланиш, балки уни асрашга бағишланган бир фатор қонунлар қабул қилинди ва ўша асосида экологик чора – тадбирлар амалга оширилди. Натижада табиат билан жамият ўртасида янги муносабат – иқтисодий – экологик шакл юзага келди.

Жамият ва табиат ўртасида иқтисодий – экологик муносабат шакли мавжуд экологик тизимни сақлаб қолиш даражасидаги кишиларнинг табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва табиатни мухофаза қилишга қаратилган хаёт тарзи.

Америка Қушма Штатлари, Япония, Швецария, Германия, Швеция каби мамлакатлар экологик қонунчилик тизими экологик муносабат шаклига мослаштирилган бўлиб, давлат томонидан кишиларнинг ҳар қандай экологик чора тадбирлари тўлигича қўллаб кувватланилади. Табиий ресурсларни камайтириш, табиатни ифлослантириш нафакат фуқароларга, балки давлат идоралари ходимларига ҳам на моддий ва на маънавий фойда келтирмайди. Масалан, АКШ «Атроф табиатни мухофаза қилиш миллий сиёсати» (НЕПА) қонунига биноан ҳамма жисмоний ва юридик шахслар (давлат ва бошқарув органлари хам) бирон бир табиий объектдан фойдаланишларидан аввал турли кўринишдаги тест синовларидан ўтишади ва табиатга кўрсатиши мумкин бўлган «Ариза» ни топширадилар. Бу тест синовлар натижасининг бошидаёк 10 % «Аризалар» судлар иш фаолиятига кириб қолади. Призедент ижроия қўмитаси кошидаги табиатни мухофаза қилиш Кенгаши ҳар ойда Кенгашига келиб тушган «Аризалар» рўйхати ва судларнинг қабул қилган қарорлари тўғрисида очик маълумотномалар эълон қилади. Ундан ташқари табиатни муҳофаза қилиш бўйича ҳар бир Америка штати ўзига яраша қонун қабул қилиш имконига эга. Чунки штатдаги экологик ҳолат авваламбор махаллий аҳолига таъсир қилиши қонунчилик тизимини белгилаб беради.

Мустақил Ўзбекистон Республикасининг илк бор қабул қилган қонунларидан бири «Табиатни мухофаза қилиш тўғрисида» ги қонуни. Бу қонун 9 декабр 1992 йил Ўзбекистон Республикаси конституцияси билан бир қаторда қабул қилинган бўлиб, ундаги принцип ва миъёрлар табиат билан жамият муносабатлари ўзаро уйгунлашган холда бўлишини такозо килади. Мамлакатимиз ёш, тез суръатлар билан ижтимойи йўналтирилган бозор иқтисодига томон олга бораётган давлат тоифасига киради. Иқтисодий ривожланиш, вақтинчалик, жуда бой (100 га яқин минерал хомашё туридан фойдаланилади) табиий ресурслардан фойдаланишга суянган холда амалга ошмасдан иложи йўқ. Шунинг учун хам миллий қонунчилигимиз орқали табиат иномларидан фойдаланиш ва уларни мухофаза қилиш шакли иқтисодий – экологик кўринишдадир. Қабул қилинган экологияга оид 20 дан зиёд қонунлар табиатни муҳофаза қилишнинг ҳуқуқий асоси бўлиб хизмат қила олади, лекин бу қонун меъёрларини ҳаётга татбиқ қилишнинг иқтисодий, ҳуқуқий, сиёсий чора – тадбирларини ишлаб чиқиш шу куннинг долзарб масалалари туркумига киради.

Табиий муҳитни инқирозга, ижтимоий муҳитни фалокатга олиб келмаслик учун биз яқин келажакда экологик муносабат шаклига ўтиб олишимиз керак.

Жамият ва табиат ўртасидаги экологик муносабат шакли деб биз кишиларни табиат ресурсларидан ута самарали фойдаланишга, қайта тиклаш ва табиатни мухофаза қилишга каратилган хаёт тарзини тушунамиз. Бундай хаёт тарзи мавжуд экологик тизимни согломлаштиришга олиб келади. Экологик муносабат шаклида давлатнинг бошқарув тизими авваламбор экологик нобоп худуд ва объектларни тиклашга каратилган бўлади. Бу ерда ишлаб чиқариш технологияси биринчи навбатда кам чиқитли ёки ёпиқ ҳолда бўлишини талаб этади. экологик онг ва маданият кишиларнинг жамиятда тутган ўрнини белгиловчи мезон омили бўлиб қолади. Экологик қонунлар ва норматив хужжатлар нафақат бевосита, балки билвосита ҳам экологиялаштирилган ва амалий тадбиқи механизмига тўлиқ асосланган бўлишини талаб қилади. Табиий ресурслардан фойдаланишнинг чеклаш ва табиий объектлар «реконструкцияси» бир мамлакат микёсида эмас, балки экологик хавфли худудлар бўйича амалга оширилади ва улар давлат томонидан алохида мухофаза этиш объектига киришини тақозо қилади.

Инсониятнинг бутун тарихий тараққиёти давомида яшаш муҳигига текин табиий бойликларнинг туганмас манбаи тарзида қаралиб келинган. Бугунги кундаги долзарб муаммо инсоннинг табиий муҳит билан шунчаки ўзаро муносабати ҳақида эмас, балки ана шу муҳитнинг мавжудлигига, бинобарин, инсон зотининг яшаб қолишига туғилаётган хавф-хатар борасидадир. Экологик тангликнинг моҳияти ҳам худди ана шундадир. Европада бу ҳақда кўп мунозаралар бўлади. Умуман, экологик ҳалокат юзага келдими? Ёки у эндигина юзага чиқаяптими? Ҳар қалай, биосферанинг борган сари ишдан чиқиб бориш факти мавжуд. Агар ўз вақтида бунинг олди олинмаса, инсонлар ҳаёти табиий асосларининг емирилишига олиб келиши мумкин. Бугунги кунда биосферанинг ифлосланиши, заҳарланиши ва ишдан чиқиши билан йирик-йирик бирлашма (монополия)ларнинг очкўзларча юритаётган фаолияти ўртасида ўзаро боғлиқлик янада намоён бўлмоқда. Барча воситаларни хусусан, ҳозирги замон техникаларини қўллаб, текин табиий бойликларни талон-тарож қилиш уларнинг сезиларли даражада камайишига олиб келди. Натижада, табиий бойликларнинг чеклангани маълум бўлиб қолди. Ҳатто улардан айримлари бутунлай йўқолди.

Ер ресурсларининг чекланган ва уларнинг борган сари камайиши ҳозирги вақтда инсоният цивилизациясининг энг долзарб муаммоларидан биридир. Шу туфайли, ҳозирги замоннинг муҳим жиҳатларидан бири табиат ресурсларини оқилона бошқариш масаласини ҳал этиш ҳисобланади. Бу масалани ҳал этиш учун эса, нафақат экотизимларнинг ҳаётий фаолияти тартиблари ҳамда қонуниятларини кенг ва теран билишни талаб этади, балки жамиятнинг маълум ахлоқий асосларини мақсадга йўналтирилган ҳолда шакллантиришни ҳам тақозо этади. Ҳозирги замон инсон ўзининг табиат билан бирлигини, ижтимоий ишлаб чиқариш ва истеъмол тизимини қайта қуриш зарурлигини англаши лозим.



Бу ерда гап эҳтиёжлари биосферанинг нормал фаолиятини сақлаш имкониятлари билан уйгун ҳолда мувофиқлашиб кетадиган инсоният жамияти ривожланишининг стратегиясини шакллантириш ҳақида кетмоқда. Бу энергия ва ресурсларни тежаш ишлаб чиқариш усуллари (технологияси)ни кенг ёйиш ва одамларнинг истеъмол характерини ўзгартириш лозимлигини англатади.

Табиий ресурслардан нооқилона фойдаланиш ҳозирги замон жамиятига хос хусусиятдир. Ҳолбуки инсоният цивилизациясини асраш учун табиий ресурслардан оқилона фойдаланиши зарур


Download 1.22 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
haqida tushuncha
toshkent axborot
toshkent davlat
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
o’rta ta’lim
махсус таълим
fanlar fakulteti
Referat mavzu
umumiy o’rta
Navoiy davlat
haqida umumiy
Buxoro davlat
fizika matematika
fanining predmeti
universiteti fizika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
davlat sharqshunoslik
jizzax davlat