2. tema: İlimiy izertlew tiykarları. Pedagogika tarwındag`ı izertlewdin` o`zine ta`n ta`repleri. Joba


İlimiy izertlew qıyın filosofiyalıq mashqala sıpatında



Download 35.04 Kb.
bet2/2
Sana28.09.2021
Hajmi35.04 Kb.
1   2
2. İlimiy izertlew qıyın filosofiyalıq mashqala sıpatında.

Filosofiya o`zinin` teoriyalıq biliw, gnoseologiyalıq funktsiyasındado`retiwshilik protsessinin` metodologiyalıq tiykarın quraydı. Gnoseologiyanı do`retiwshilikke sub`ekttin` belsene, pu`tkilley maqsetke bag`darlang`an jumısı dep qaraydı. İlimiy biliwdin` təbiyatın, bilimnin` shınlıqqa qatnasın, biliwprotsessinin` ulıwma(təbiyg`ıy həm jəmiyetlik) sharayatların u`yreniwshi, onın` haqıyqatlıg`ının` zəru`rli jəne jeterli shərtlerin anıqlawshı ilimiy biliwdin` metodologiyası həm epistemologiyası do`retiwshiliktifilosofiyalıq u`yreniwde ayrıqsha orın tutadı. İlim metodologiyasıilimiy izertlewdin` du`zilisin, logikalıq sho`lkemlestiriliwin,

metodların, quralların, usılların həm algoritmlerin izertleydi, ilimiybiliw protsessinde do`retiwshilik belsendiliktin` ko`p qırlı təreplerinu`yrenedi həm həzirgi zaman postklassik filosofiya iliminin` əhmiyetlielementi esaplanadı.İlimiy do`retiwshilik metodologiyası– bul izertlewshinin` aqılı həm do`retiwshilik jumısı menen turaqlı qadag`alanatug`ın jənebag`darlanatug`ın biliwdin` ulıwma filosofiyalıq, ulıwma ilimiy həmarnawlı islep shıg`ılg`an metodları tiykarında jan`a ilimiy bilim alıwusılları jəne bul ilimiy bilimnin` du`zilisinin` printsiplerihaqqındag`ı həzirgi zaman filosofiyalıq təliymatı. Solay etip, ulıwma, do`retiwshilik protsessinde, əsirese, ilimiydo`retiwshilik protsessinde insan tu`p-mənisinde rawajlanadı. Bunın` meneninsan tek sırtqı ortalıqta g`ana emes, al o`zinde de o`zgeris jasaydı. Sonın`ushın da ilim həm texnika jedel rawajlanıp atırg`an həzirgi zamandajaslardı do`retiwshilikke u`yretiw, do`retiwshilik qəbiletke iye adamlardıqəliplestiriw məseleleri, əsirese u`lken əhmiyetke iye boladı. Sebebi, «Eger ilimdi u`lken bir miywe ag`ashı dep ko`z aldımızg`a keltirsek, izertlewler onın`tamırın quraydı. Al tamır qanshelli ku`shli bolsa, ag`ash sonshelli gu`llep-jasnaydı, ko`p jemis beredi».

3. İlimiy izertlew metodları ha`m metodologiyası



İzertlew metodologiyalıq apparattın` mənisi metodologiyanın` struktura, logikalıq sho`lkemlestiriw, teoriya həm əmeliyat metodların hər qıylısalalarında yamasa ilimiy-izertlew protsessine qollana otırıp printsiplerdin`, qurallardın`, ilimiy biliw tiykarında belgilenedi. Metodologiyalıq apparat to`mendegilerdi o`z ishine aladı: 1.Sho`lkemlestiriw həm izertlew printsipleri. 2.Onın` strategiyasın belgilew usılları(mashqalanı qoyıw məseleleri, onın` quramın belgilew həm basqalar). 3.Metodologiyalıq tallawdın`(analizdin`) taktikalıq quralları(ilimiyizertlew usılları, apparatura). 4.İlimiy izertlewdin` tu`siniklik-kategoriyalıq tiykarları(mashqala, ob`ekt, predmet, gipotezanın` belgileniwi). 5.İzertlewdin` nətiyjelerine talaplar(aktuallıg`ı, ilimiy jan`alıg`ı, teoriyalıq həm əmeliy əhmiyeti həm basqalar).İlimiy izertlewdin` metodologiyalıq printsipleri to`mendegilerdenibarat: 1. Ob`ektivlik printsipi, ob`ekt haqqında bilim beriwshi anaw yamasamınaw qubılıstı keltirip shıg`aratug`ın hər tərepleme esaplawlardın`, izertlewge qatnas həm qurallardın` durıslıg`ın talap etedi. 2. Turaqlı o`zgerislerdin`, izertlenip atırg`an elementlerdin` esap-kitabı. İzertlew protsessinin` nətijelerin anıqlaytug`ın tiykarg`ıbuwınlardın` negizgi printsiplerin anıqlaw. U`yrenilip atırg`anizertlewdin` qarama-qarsılıg`ın ashıw, onın` san həm sapa o`zgerislerin u`yreniw jəne izertlew. 3. Logikalıq həm tariyxıy birlik printsipi hər bir izertlewde tariyxob`ektin(genetikalıq aspekt) u`yreniwdi, onın` teoriyası(du`zilisi, wazıypaları, baylanısları), sonday-aq, onın` rawajlanıwperspektivalarının` birge alıp barılıwın talap etedi.4. Protsessti u`yreniw həm izertlew protsessine birden-bir qatnastalabının` sistemalılıg`ı. 5. Abstraktlıqtan anıqlıqqa həm anıqlıqtan abstraktlıqqa o`tiwprintsipi.İzertlew ushın metodologiyalıq tallawdın` hər qıylı dərejelerinin` o`z-ara baylanıslılıg`ının` o`zgeshelikleri həm formaları, olardın` teoriyalıq jəne əmeliy jumısqa təsiri u`lken əhmiyetke iye boladı. Filosofiya metodologiyası ilim nətiyjelerinin` du`n`ya talqılawın, ilimiy oy-pikirdin` formaları həm usılların tallawshı, du`n`ya kartasının` anaw yamasa mınaw ko`z-qarastan du`zimin o`z ishine alatug`ınmetodologiyalıq tallawdın` joqarı dərejesin quraydı. Dialektikalıq usıl ilimiy izertlewdin` ulıwma bag`darların belgilep, metodologiyalıq anıqlıqtı qəliplestiredi həm emprik materialdıbelgilew quralı bolıp tabıladı. İzertlewshi ushın faktler labirintinenshıg`ıwg`a jərdem etiw ushın o`zine tən bir jol bolıwı mu`mkin. Metodologiyalıq tallawdın` ekinshi dərejesi ulıwma ilimiyprintsiplerdi izertlew həm qatnas formaların u`yreniwden ibarat. Metodologiyalıq tallawdın` bul dərejesine zamanago`y ilimnin` hərqıylı salalarında engizilgen teoriyalıq kibernetika usılların kirgiziwmu`mkin. O`z mazmunı-mənisine həm qollanıw salasına qaray olar ulıwmailimiy xarakterge iye. Quramalı dərejedegi ob`ektlerdi u`yreniw menen baylanıslı u`shmetodologiyalıq qatnas bar: A) strukturalıq-funktsionallıq; B) strukturalıq; V) sistemalı; Hər qanday izertlewde ulıwma ilimiy həm filosofiyalıq usıllardın`qollanılıwı, basqa salanın` usılları sıyaqlı mexanikalıq tu`rde o`tkeriwqəsiyetine iye bolmawı mu`mkin– olar belgili bir wazıypalar həmmaqsetlerdi esapqa ala otırıp, talqılanıwı həm qayta isleniwi zəru`r. Metodologiyalıq tallawdın` u`shinshi dərejesi belgili birmetodologiyanı o`z ishine aladı. İlimiy biliwdin` ulıwma metodologiyalıq həm filosofiyalıqprintsipleri belgili bir ilimiy biliwdin` usıllarına o`z təsirinko`rsetedi. Hər bir saladag`ı ilimiy usıl real turmıslıq təjriybeden uzaqbolg`an izertlewshinin` aqıl miynetinin` jemisi emes. İzertlew islenipatırg`an ilimnin` təbiyatı menen de belgilenedi. İzertlenip atırg`anwazıypanın` qıyınlıq dərejesine qaray izertlew usılları, eksperimenttu`rleri, statistikalıq izertlewler, qurallar qollanıladı. İlimnin` hər qanday salasında rawajlanıp atırg`an integratsiyaprotsessleri sharayatında bir usıl qollanıp qalmastan, al birqanshaizertlew usılları qollanıladı. Metodologiyalıq tallawdın` to`rtinshi dərejesi intizamlıq(distsiplinalıq) metodologiyanı o`z ishine aladı. Zamanago`y ilimnin` hərqıylı salalarında uzaq mu`ddet ishinde bir qatar ilimiy pənler toparıpayda boldı. İlimiy pənler mashqalalı pənler menen bir qatarda ilimiy biliwdin`teren`lestiriliwi həm qənigelestiriliwine, onın` salasının` ken`eyiwine, tar mashqalalı salalarda material toplanıwına alıp keldi. Metodologiyalıq tallawdın` besinshi dərejesi pənler aralıqizertlewlerdi o`z ishine aladı. Bunda pən, izertlew haqqında belgili birtu`sinikke iye bolıw u`lken maqsetlerge qaratılg`an pənler aralıq sistemaqurılmaları arqalı o`tedi həm izertlew teması haqqında hər təreplemebilim alıw imkaniyatın beredi. İlimler aralıq kompleksli izertlewdin` metodologiyalıq tiykarlarıayrıqsha tu`rdegi metodologiyalıq tiykar esaplanadı. Ol ken` tarqalg`an, sistemalıq– strukturalıq, modellestiriw, boljaw– strategiyalıq həmbasqa da ilimiy qatnaslardın` birine kirgizilmeydi, sebebi olardın`barlıg`ı bir jaqlama bolıp, izertlenip atırg`an ob`ektti hər təreplemeqamtıy almaydı. İlimler aralıq kompleksli izertlewdin` metodologiyalıq tiykarımetodologiyanın` salıstırma g`ərezsiz tu`ri esaplanadı. Ol ku`tədinamikalılıg`ı menen ayrılıp turadı həm ilimiy izertlew protsessiitalapların esapqa ala otırıp jetilistiriledi. İlimiy metodqa qoyılatug`ın talaplar(ulıwma jag`daylar): 1. Metodtın` terminlestirilgeni, yag`nıy ob`ekttin` o`zinin` həmbiliw jumısının` o`zinin` nızamlar menen shərtlengenligi, sonday-aqteoriyalıq bilimlerdin` metodtı basqarıw normativlik qurallarınao`tiwinde səwlelenedi. 2. İzertlewdin` maqsetine qaray metodtın` islengenligi jumıstın`o`zinen, nızamlıqlar metodınan kelip shıg`adı. Bul talap metodtın` barlıqbo`limlerinin` bir-birine muwaplıg`ın talap etedi həm biliw sub`ektinin` belsendiligin arttıradı. 3. Metodtın` nətiyjeliligi həm isenimliligi. Ol o`zinin` sheshiw qəbiletine qaray joqarı nətiyje beriwi kerek. Bul o`z gezeginde metodtın`hər bir bo`limine baylanıslı boladı. 4. Metodtın` u`nemliligi, yag`nıy onı jaratıwg`a jumsalg`an qərejet. Metodtın` xızmetkerler, ekonomikalıq həm sotsiallıq-sho`lkemlestiriwshilik faktorları bolıwın talap etiwshi izertlewnətiyjeleri menen o`teletug`ın ko`rsetkishten pəs bolıwı tiyis. 5. Metodtın` anıqlıg`ı həm nətiyjeliligi. Metod zəru`r bolg`andaonnan hər bir izertlewshi paydalana alatug`ınday bolıwı kerek. 6. Metodtın` qayta jaralıw qəbileti. Onın` sheklenbegen mug`dardaqollana alınıwı, bul metodtın` barlıq bo`limlerinin` qayta jaralıwqəbiletine baylanıslı boladı. 7. Metodqa u`yretiw. Onın` tiykarı bolıp qayta jaralıw, anıqlıq, tanılıw qəbileti esaplanadı. Joqarıda atap o`tilgen talaplar metodtın`əhmiyetli qəsiyetlerin, o`zgesheliklerin ko`rsetedi. Olarg`a boysınıwizertlewdin` ulıwma tabıslı bolıwın belgileydi. Ko`plegen alımlar metodtın` nətiyjeliligin islep shıg`ıw pənnin` basqabo`limlerine qarag`anda ko`birek əhmiyetke iye dep oylaydı. İlim hərqıylı: teoriyalıq, eksperimentallıq həm metodikalıq, ulıwmailimiy həmjeke metodlardan quraladı. Metodlar ilimiy jumıstın` birden-bir sistemasına kirip, ulıwmaontologiyalıq həm gnoseologiyalıq tiykarlarg`a iye boladı. Sonın` ushın da, olar ilimiy metodlar klasına tiyisli bolıp, ulıwmalıqqa iye.

Olardın`birligi, o`zara baylanısı ilimde biliw jumısının` jekeligin, jalg`ızlıg`ın belgileydi. İlimnin` anaw yamasa mınaw salasındaizertlewdin` nətiyjeliligin əmelge asırıw ushın bir waqıttın` o`zinde həmo`z-ara baylanıslıqta qollanadı. Belgili bir izertlewlerde metodlardın` hərqıylılıg`ı haqqında so`zetiledi. Hər bir g`ərezsiz ilimiy izertlewge ilimiy metodlardın` o`zinetənligi tiyisli boladı. To`mendegi tu`siniklerge itibarın`ızdı qaratamız: «ilimiy metod», «ilimiy jumıstın` individual tərtibi metodı», «pən metodı». «İlimiy metod» degende metod haqqında wazıypalar həm mashqalalardısheshiw ushın zəru`r bolg`an qag`ıydalar, normalar sisteması sıpatındaqarawımız tiyis.

«İlim metodı» tu`sinigi ilimdi biliwdin` arnawlı sisteması bolıp, ol

arqalı jan`a bilim alınadı. İlim metodı– pənler sistemasının` biliw tsiklinin` o`z-aldınasho`lkemlestiriliwi bolıp, belgili bir biliw əmellerinin` iskeasırılıwın keltirip shıg`aradı. Olardan en` əhmiyetlisi– mashqalanıanıqlaw, gipoteza qurıw, son`ınan teoriya, eksperiment jərdemindejaratılg`an teoriyanı tekseriw, jan`a mashqalanı anıqlaw bolıp tabıladı. İlim metodının` sızılma ko`rinisi to`mendegidey: mashqala(1) – teoriyalıqbilimlerdi jaratıw protsessii– teoriyalıq həm empirik bilimlerarasında səykeslik jaratıw. Metod, solay etip ulıwma, ulıwmailimiy həm individuallıqtın` dialektikalıq birligin ko`rsetedi. Onda eki təreptiajıratıw mu`mkin: anıqlıq(ob`ektiv reallıq obrazı bolıw qəsiyeti): konstruktivlik. Teoriyalıq həm əmeliy jumısta qollanılatug`ın metodlar hər qıylıboladı. Zamanago`y ilimde qollanılatug`ın metodlar sisteması ilimnin`o`zi sıyaqlı rən`-bəren` bolatug`ının atap ko`rsetiw kerek. İlimiy biliwmetodların shərtli rəwishte4 dərejege ajratıw mu`mkin: 1. Empirik: baqlaw, salıstırıw, esap-kitap, anketa sorawnaması, gu`rrin`lesiw, testler həm basqalar. 2. Eksperimental– teoriyalıq: eksperiment, tallaw həm sintez,

induktsiya həm deduktsiya, modellestiriw, gipotetik, tariyxıy, logikalıq

metodlar həm basqalar. 3. Teoriyalıq: abstraktlastırıw, ideallastırıw, formalastırıw, tallaw, sintez, induktsiya həm deduktsiya, aksiomatika, ulıwmalastırıw həmbasqalar. 4. Metateoriyalıq: dialektikalıq metod həm sistemalı tallawmetodı. Sistemalı tallaw o`z basqıshlarına iye boladı. Zamanago`y izertlewlerdin` metodologiyalıq sistemasının` quramalılıg`ımetodlardı klassifikatsiyalaw zəru`rligin keltirip shıg`aradı. Usı ko`z-qarastan izertlewdin` barlıq metodları u`lken to`rt toparg`a ajıratıladı:

1. Sho`lkemlestiriwshilik.

2. Empirik.

3. Mag`lıwmatlardı qayta islew metodları.

4. İnterpretatsiyalıq metodlar.

Son`g`ı jıllarda ken` ko`lemdegi hər qıylı qubılıslardı u`yreniwde

kompleksli qatnas qollanılmaqta. İzertlewdi sho`lkemlestiriwdin`

kompleksli qatnası izertlewdin` birden-bir ob`ektinde izertlenip

atırg`an ob`ekttin` hər qıylı təreplerin u`yreniwdi keltirip shıg`aradı.

Kompleksli- qatnas sistemalı qatnaslardı sho`lkemlestiriwdin` nətiyjeli

usılı.


İzertlewdin` emprik metodlarına ilimiy faktlerdi tabıwdın` barlıqusılların kirgiziw mu`mkin. Bular observatsion(baqlaw, o`z-o`zin baqlaw), diagnostikalıq, eksperimentallıq, praksimmetrik həm basqa metodlar. Observatsion metodlardın` tiykarg`ı tu`rlerine ob`ektiv baqlaw həm o`zin-o`zi baqlawdı kirgiziw mu`mkin. Baqlawdın` zamanago`y usıllarına tikkeleybaqlaw tu`rin kirgiziw mu`mkin. Ko`pshilik jag`daylarda o`zin-o`zi baqlawbasqa ob`ektiv usıllar ishinde qollanıladı. Zamanago`y izertlewlerdeo`zin-o`zi baqlaw metodı ken` tarqalg`an. Eksperimentallıq metodlar baylanıslar həm u`yrenilip atırg`anqubılıslar arasındag`ı baylanıslıqlardı anıqlaw wazıypası bolg`andaqollanıladı. Eksperimenttin` tiykarg`ı tu`rleri bolıp laboratoriyalıq eksperiment, təbiyg`ıy eksperiment esaplanadı.

Mag`lıwmatlardı qayta islew metodı mug`darlıq metodlar həm empirik nətiyjelerdin` sapa tallawı metodları menen usınıladı. Mug`dar metodları hədiyselerdin` hər qıylı təreplerin anıqlaw ushınqollanıladı. Mug`dar metodlarına to`mendegilerdi kirgiziw mu`mkin: dərejelew, korrelyatsiyalıq tallaw, faktor tallawı, regressiyalıq tallaw, basqa da matematikalıq metodlar.Dərejelew ob`ekttin` anaw yamasa mınaw qəsiyetin su`wretlewden ibarat. Bul metodta korrelyatsiya koeffitsenti ushın joqarı əhmiyetli bolg`anbelgiler ajıratıp alınadı. Faktorlar tallawına izertlewshi ushınjasırın bolg`an faktorlardı anıqlaw kerek bolg`anda mu`rəjət etiledi. İzertlewdin` sistemalıq– strukturalıq metodı. Ulıwmailimiyəhmiyetke iye bolıp, to`mendegi operatsiyalardı o`z ishine aladı: hər qandayob`ektti quramalı struktura sıpatında ko`rip shıg`ıw, ob`ekt du`zilisinin`qəsiyetlerin u`yreniw, sırtqı baylanıslar nızamlıqların anıqlaw. Protsesslerdin` sistemalılıg`ın olardın` sırtqı həm ishkibaylanıslarının` o`z-ara qatnasıqları mısalında ko`riw mu`mkin. «Sistema» tu`siniginin` o`zi bar bolg`an sistemalardın` real obrazınsu`wretleydi. Sistema basqa sistemalar menen baylanısqa kirisedi. Struktura– sistemanın` tərtiplestiriliwi həm sho`lkemlestiriliwi. Tərtip degende ob`ekt həm protsesslerdin` səykesligi nəzerde tutıladı. Bunda usı izbe-izliktin` bir qıylılıg`ı dərejesin atap ko`rsetiw tiyis. İzertlewshi jumıs barısında sebep-aqıbet tallawına mu`rəjəət etedi. Bul ne? Sebep– basqa qubılıstı o`zgertiwshi qubılıs, belgili bir sebepkeltirip shıg`arıwshı qubılıs aqıbet dep ataladı. Aqıbetlilik– bul belgili bir sharayatta bir qubılıstın` basqaqubılıstı keltirip shıg`arıwı. Sebep həm aqıbet arasında qatnasnızamlılıq bolıp tabıladı. Qubılıs– sebep– ishki həm sırtqının` o`z-ara baylanısı. Sebeptin`shərtlerin anıqlaw tiyis boladı. Demek, sebepli baylanıslar to`mendegiqəsiyetlerge iye:

1. Sebep aqıbetti keltirip shıg`aradı.

2. Sebepli baylanıs tiykarında elementler, tendentsiyalardın` o`z-ara baylanısı turadı.

3. Sebepli baylanıslar shərtlerge baylanıslı boladı.

4. Sebep həm aqıbet ayrım jag`daylarda zəru`rlik xarakterge iye

boladı.

Tallawdın` metodologiyası bolıp ko`rip shıg`ılıp atırg`an qubılısqa

həreketshen`(dinamikalıq) qatnasıw esaplanadı.

İzertlewshi tallaw dawamında to`mendegilerdi anıqlawı tiyis:

A) Turaqlı, təkrarlı.

B) Əmeliy.

V) Zəru`rli.

G) İshki həm teren`.

Bular nızamlılıqtı u`yreniwde qol keliwi mu`mkin. Sebepli

baylanıslardı tallaw genezis tallawı menen tolıqtırılıwı tiyis.

Sistemalı tallaw insannın` ilimiy jumısının` hər qıylı salalarında

ken` tarqalg`an. Sistemalı tallaw tiykarında sistema tu`sinigi bolıp, onda

ko`plegen ob`ektler tu`siniledi. Sistemalı tallaw ulıwma ilimler aralıq

xarakterge iye bolıp, bilimlendiriw, rawajlanıw, hər qanday sistemanın`

sintezine tiyisli bolıwı mu`mkin.

Sistemalı tallaw4 basqıshtan ibarat bolıwı mu`mkin:

1) Wazıypanı anıqlaw, izertlewdin` maqsetin, ob`ektlerin,

printsiplerin anıqlaw.

2) Qoyılg`an maqsetke tiyisli ob`ektler həm protsessler tallap

qarap shıg`ıladı.

3) İzertlenip atırg`an temanın` matematikalıq modelin du`ziw.

4) Alıng`an matematikalıq modeldi tallaw(shərtlerin u`yreniw),

juwmaqlar shıg`arıw.

İzertlew metodları izertlewdin` tu`rine qarap hər qıylı boladı.

Olardın` ayrımların ko`rsetip o`temiz

Pilotaj izertlew– onın` dawamında gepoteza həm wazıypalar

anıqlanadı, jan`a gipotezalar qəliplesedi.

Panel`(təkirar) izertlewler. Bunday izertlewlerdin` maqseti

ob`ektlerde ju`z berip atırg`an o`zgerislerdi u`yreniwden ibarat.

Longyutir izertlewler– dawamlı izertlewler. Məselen, jəmiyetlik-huqıqıy, jəmiyetlik-pedadogikalıq, jəmiyetlik-psixologiyalıq həm

jəmiyetlik, adamnın` rawajlanıwının` barlıq basqıshların ko`rsetiwge

qaratılg`an.

Dala izertlewi– orınlarda təbiyg`ıy sharayatta soraw-juwap o`tkeriw.

Monografiyalıq izertlew. Monografiyalıq degende izertlewde

qubılıslar həm protsesslerdi u`yreniw tu`siniledi. Ayrım məsele yamasa

mashqalanı u`yreniw– monografiyalıq izertlewge tən belgi.

Monografiyalıq izertlew bag`darına qaray to`mendegidey bolıp bo`liniwi

mu`mkin: a) tariyxıy; b) teoriyalıq, v) təjriybelik– məlimlemelik, g)

konstruktivlik– izlestiriw.

Eksperimentallıq izertlewler qollanıw shen`berine qaray təbiyg`ıy,

ilimiy, laboratoriyalıq, eksperimentallıq həm t.b. boladı. Eksperiment

to`mendegi basqıshlarg`a iye: tastıyıqlawshı, do`retiwshi, redaktorlawshı,

qadag`alaw.

Eksperiment degende belgili bir sharayatta qoyılg`an təjriybe nəzerde

tutıladı. Usı mu`nəsibet penen birinshi gezekte usınday sharayatlar

jaratılıwı tiyis boladı.

Jəmiyetlik– huqıqıy eksperiment jəmiyetlik– huqıqıy protsesstin`

modeli bolıwı mu`mkin. Laboratoriyalıq eksperimentler ilimiy metodtı

u`yreniw ushın zəru`r. Laboratoriyalıq eksperimentti əmelge asırıw

arnawlı shərtlerdi talap etedi. Laboratoriyalıq eksperimentlerge

u`yretiwshi bag`darlamalardı kirgiziw mu`mkin. Laboratoriyalıq

tuwrılawdan keyin bag`darlama sınap ko`riledi. Laboratoriyalıq

eksperimentler2 toparg`a bo`linedi: 1) Anaw yamasa mınaw gipotezanın` emprik tekseriwin əmelgeasırıwshı eksperimentler; 2) İzlestiriw(qıdırıw) eksperimentleri. Dala eksperimenti laboratoriyalıq eksperimenttin` modifikatsiyasınan`latadı. Jaratıwshı eksperiment. Onı o`tkeriwde ədette izertlenip atırg`antemanın` modeli esapqa alınadı. Bul model` u`yrenilip atırg`anpedagogikalıq protsesstin` o`zgesheliklerin tekseriw ushın qollanılıwımu`mkin. Eksperimenttin` usı tu`rinin` maqseti– oqıw protsessinin`metodları, usılları, sho`lkemlestiriwshilik formaların jetilistiriwbolıp tabıladı. Eksperiment bir qatar basqıshlardan ibarat: Tayınlawshı basqısh– bar modeldi tastıyıqlaw ushın qollanıladı. Qəliplestiriwshi basqısh– izertlew gipotezasın anıqlaydı. Eksperiment mag`lıwmatların qayta islew. Faktlerdi qayta islew to`mendegi basqıshlarda əmelge asırıladı: 1. Hərtərepleme maqsetke, bag`darlang`an. Sorawlarg`a juwaplar: netabıldı? Qanday sharayatta? Qubılıstın` ko`rinisleri qanday? 2. Məselelerdi sheshiwde baylanıs, uqsaslıqlardı anıqlaw.

3. İzertlewdin` hərqıylı sharayatlarında faktlerdin` toplanıwı. 4. Baylanıslar həm baylanıslıqlardın` tallawı. Sapa o`zgerislerinbelgilew. 5. İshki həm sırtqı shərtler arasında baylanıslar ornatıw. 6. Sapa o`zgerislerin anıqlaw ushın təkrarlap tekseriwler o`tkeriw. İlimiy boljaw metodı. Boljaw metodları belgili bir nətiyjelerge erisiw usılları sıpatında əmeliyatta printsipler sistemasın an`latadı. Hər qanday basqa metod sıpatında boljaw metodı evristlik qəbiyletkeiye. İlimiy boljaw metodlarının` o`zi to`mendegi tu`rlerge bo`linedi: intuitivlik həm formallastırılg`an. İntuitivlik metod o`z gezeginde: Ekspertlik bahalaw metodı. Qənigelerdin` pikirin qayta islewtiykarında boljaw mag`lıwmatların alıwdan ibarat. Ekspertlik bahalawawızeki yamasa jazba soraw-juwap o`tkeriw arqalı əmelge asırılıwımu`mkin. Eksperimentlerdin` sorawları du`rkin, jeke tərtipte, ulıwma həmjeke sorawlarg`a bola ku`ndizgi həm sırtqı bolıwı mu`mkin.



Ekstrapolyatsiya metodı. Waqıttın` bir intervaldan basqa intervalg`ao`tiwinde baqlang`an printsipler həm nızamlıqlardı tarqatıw usıllarınan`latadı. Modellestiriw metodı. İzertlew alıp barıwda ob`ektlerdin` o`zleriu`yreniledi, olardın` modelleri həm nətiyjeleri modelden ob`ektkeo`tkeriledi. Boljawdın` publikatsiyalıq metodı. Boljawdın` bul tu`ri qolay həmu`nemli jol menen ko`p planlı jəne sistemalastırılg`an mag`lıwmatlaralıwdı keltirip shıg`aradı.
Download 35.04 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
guruh talabasi
nomidagi toshkent
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
haqida tushuncha
rivojlantirish vazirligi
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
samarqand davlat
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
bilan ishlash
pedagogika universiteti
vazirligi muhammad
fanining predmeti
Darsning maqsadi
o’rta ta’lim
navoiy nomidagi
haqida umumiy
Ishdan maqsad
moliya instituti
fizika matematika
nomidagi samarqand
sinflar uchun
fanlar fakulteti
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
Ўзбекистон республикаси
ta'lim vazirligi
universiteti fizika
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
таълим вазирлиги
махсус таълим
Alisher navoiy
Toshkent axborot
Buxoro davlat