11-Mavzu: Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti Reja



Download 0.54 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/13
Sana06.03.2021
Hajmi0.54 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


 

 

11-Mavzu: Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti 



Reja: 

1. 


XIX asr ikkinchi yarmidagi Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat; 

2. 


Madaniy hayot; 

3. 


Adabiy hayot 

Tayanch so’zlar: 

Mustamlakachilik;  chor  Rossiyasi;  Turkiston;  siyosiy  hayot:  madaniy  hayot; 

adabiy hayot; jadid; jadidchilik; milliy uyg’onish; Vatan va Millat. 

Davr  adabiyotining  ilk  bosqichi  –  yangicha  ma’rifatparvarlik  adabiyoti: 

manbalari,  yuzaga  kelishi.  Xalq  ozodlik  harakatlari  adabiyotning  bosh  mavzusi 

sifatida.  Adabiy  janrlar  va  vaznlarning  yangilanishi.  Yangicha  yo’nalishdagi 

hajvchilik: she’riy manzumalar, sayohatnomalar, maktubotlar turkumi. Toshkent va 

boshqa  markaziy  shaharlarda  bosmaxonalarning  vujudga  kelishi,  matbuotning 

yo’lga  qo’yilishi,  o’qitish  tizimidagi  yangiliklar  va  mustamlaka  o’lkada  yangicha 

ma’rifatparvarlikning  vujudga  kelishi.  Tarjimachilik  rivoji.  Sharq  va  G’arb 

adabiyotidan tarjimalar. 

Bu  fan  Milliy  uyronish  davri  o’zbek  adabiyoti  deb  nomlanadi.  Bu  davr 

adabiyoti  1865  yildan  1929  yilgacha  bщlgan  davrni  o’z  ichiga  oladi.  Chunki  bu 

adabiyotning  yuzaga  kelishi  Turkistonda  XIX  asrning  ikkinchi  yarmida  vujudga 

kelgan ma’lum siyosiy sharoitlar bilan bog’likdir. 

XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya yer osti va yer usti boyliklari 

mo’l  bo’lgan  Turkiston  zaminiga  ko’z  tikda  va  uni  o’z  tasarrufiga  olishga  intildi. 

Rossiya o’zining manfaatlarini ta’minlaydigan siyosiy-ma’muriy tizimni tashkil etib, 

butun mintakaning yagona egasi bo’lib qoldi. 1865 yil Toshkent shahri istilo qilindi. 

1866 yilda Jizzax shaxri shafkatsizlarcha buysundirildi. 1868 yil Xivada bulgan jang 

haqida  Muhammad  Yusuf  Bayoniy  «Shajarai  Xorazmshohiy»  asarida  rus 

bosqinchilarining  Xivada  qilgan  dahshatli  qirg’inbarot  xarakatlari  hakida  hakqoniy 

yoritgan. Rus xukumati 1876 yilda Turkiston general-gubernatorligini tashkil etdi va 

K.P.Kaufmanni birinchi gubernator qilib tayinladi. U 1868 yil 1 yanvar kuni Toshkent 




 

 

shaxrining nufuzli kishilari xuzurida nutk, so’zladi. U o’lkada o’zi tuzgan mustabid 



siyosiy-  ma’muriy  tizimni  maqtab  shunday  deydi:  «Baxt-saodat  keltiruvchi  yangi 

tartib  va  krnunlarni,  ulur  imperatorning  marxdmatini  anglashga  tub  aholining  akd-

idroki yetarmikin? ...Takror aytamanki, sizlarning takdirlaringiz uz k,ulingizda. Agar 

uzlaringizni foydangizni ko’zlab va bizning marhamatimizni his etib, rus hukumatiga 

xayrihohlik  bilan  munosabatda  bo’lsangizlar  baxtli  xayotga  erishasizlar,  bordi-yu, 

sizlar boshkacha ish yuritib xukumatga qarshi tursangiz, hokimiyat kuch ishlatishga 

o’tadi». 

Rus  askarlari  safida  xizmat  qilgan  rassom  Vereshchagin  chor  armiyasining 

qilgan  xunrezliklarini  o’z  esdaliklarida  haqqoniy  yozib  qoldirgan.  Turkistonning 

adadsiz  boyliklari  ortilgan  keti  uzilmas  vagonlar  faqatgina  Rusiyaning  markaziga 

okardi.  Xususan,  paxtaga  zo’r  berildi.  Korako’l,  ipak,  quruk,  meva  ham  chetda 

qolmadi. Rusiya Turkistonni asosiy xom ashyo manbaiga aylantirdi. 

Rusiyadan  millionlab  mujiklarni  ko’chirib  keltirib,  serhosil  yerlarga 

joylashtirish  va  mahalliy  xalkni  esa  quvib  chiqarish  avj  oldi.  Maorif  va  ijtimoiy 

sohalarda esa islomni buzish, yerli aholini ruslashtirish-chor xukumatining bosh yuli 

qilib belgilandi. 

Chor  xukumati  til  siyosatiga,  Rus  tili  va  madaniyatining  nufuzi  ortib, 

mustaxkamlanib borishiga mahalliy xalkning tilidan foydalanish doirasi uzluksiz va 

rejali qiskartirilib borishiga alohida e’tibor berdi. Ruslar Turkistonning boyliklarini 

o’zlashtirish,  xalqini  kul  qilish  bilan  cheklanmadilar.  Tarixchi  Zaki  Validiy  qayd 

etganidek 

 



 

 

uning  kundalik  turmushiga,  madaniy-maishiy  hayotiga  ham 



aralashdilar. Bir suz bilan aytganda, uni har jix,atdan buzish, ezish, so’ng 

esa  o’z  tarkibiga  singdirib  yuborishdek  mudhishona  bir  maqsad  bilan 

ishga  kirishdilar.  Chor  armiyasi  generallari  mahalliy  aholiga  majburan 

Turkistonni  Rossiyaga  qo’shib  oling  degan  mazmunda  iltimosnoma 

yozdirib oldilar. Shunday kilib, Chor Rossiyasi tomonidan bosib olingan 

Turkiston tarixga qo’shib olindi deb muhrlandi. 

Xush,  Qo’qon  yoxud  Xiva  xonligi,  yo  bo’lmasa,  Buxoro 

amirligidagi  davlat  arboblari  o’rtasida  mamlakat  va  xalqning  razolat 

botqog’iga  botayotganini  ko’rgan  va  bunga  karshi  bosh  ko’targan 

kishilar bo’lganmi? 

Zamondoshlarining  shahodat  berishlariga  ko’ra,  masalan,  Buxoro 

amirining  maishatdan  boshkd  dardi  bo’lmagan.  Qushbegining  sobik, 

kotiblaridan  biri  Mirzo  Hikmatulloning  guvoxlik  berishiga  ko’ra,  amir 

xalk, ishiga butunlay aralashmay yashagan, hatto yillik kelim va ketimni 

ham  bilmagan.  Xiva  xoni  esa  qari  odam  bo’lib,  umrining  ko’p  vaqtini 

qushlar  va  gullar  bilan  o’ynab  o’tkazgan.  Ular  atrofida  ham  xalk  va 




 

 

mamlakat takdiri bilan yashagan birorta amaldor bo’lmagan. 



Ana shunday tarixiy sharoitda Markaziy Osiyoni bosib olgan chor 

xrkimiyati  Turkistonning  haqikiy  xujayinlariga  aylangan.  Darvoqe, 

«Novoe vremya» jurnalining 1908 yil sonlarining birida bosilgan maqola 

xuddi  shunday-  «Turkistonning  xo’jayinlari»  deb  nomlangan.  Unda 

jumladan,  shunday  deyiladi:  «Bizning  so’nggi  ikki  generalimiz 

Chernyaev va Skobelev issik, iklimda, janubiy tog’larning etaklarida rus 

qabilasining  hukmdorligini  mustahkamlash  uchun  O’rta  Osiyoda 

arslondek  kurashdi.  Ular  dahosi  va  jasorati  bilan,  kadimgi  davrlarda 

aytishganidek, «rus tojining qimmatbaho durdonalaridan biri-Turkiston 

ishg’ol  etildi».  Chor  hukumati  mahalliy  aholiga  nisbatan  jabr-zulmni 

shunchalik  kuchaytirdiki,  natijada  1892-  yilda  Toshkentda  xalk, 

qo’zg’oloni  bo’lib  utdi,  1898  yil  18  mayda  Andijonning  Mingtepa 

qishlogidan  Madalixon  eshon-tarixga  Dukchi  eshon  nomi  bilan  kirgan 

xalk,  qo’zgolonlari  bo’lib  o’tdi.  Chor  armiyasi  bu  xarakatlarni 

shafkatsizlik bilan bostirdi. Mingtepani kultepaga aylantirdi. 


Download 0.54 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
davlat pedagogika
nomidagi toshkent
guruh talabasi
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
samarqand davlat
haqida tushuncha
navoiy nomidagi
toshkent davlat
nomidagi samarqand
ta’limi vazirligi
Darsning maqsadi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
tashkil etish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
Ўзбекистон республикаси
Alisher navoiy
matematika fakulteti
bilan ishlash
Nizomiy nomidagi
vazirligi muhammad
pedagogika universiteti
fanining predmeti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
o’rta ta’lim
maxsus ta'lim
fanlar fakulteti
ta'lim vazirligi
Toshkent axborot
махсус таълим
tibbiyot akademiyasi
umumiy o’rta
pedagogika fakulteti
haqida umumiy
Referat mavzu
fizika matematika
universiteti fizika
ishlab chiqarish
Navoiy davlat