1. Turkiston musulmonlari orasida siyosiy, ilmiy va ijtimoiy jihatdan zamonaga muvofiq islohot fikri tarqatmoq



Download 17.84 Kb.
Sana07.04.2021
Hajmi17.84 Kb.

Taraqqiyparvar ziyolilar tomonidan tashkil qilingan "Turon" jamiyati tashabbusi bilan 1917 yil mart oyida vujudga kelgan yirik milliy tashkilotlardan biri-"SHo’roi Islomiya" edi. Tashqilot nega bunday nom oldi? 1917 yilda Sovetlar ( sho’rolar) tashkil qilish-g’oyasi keng tarkalgan edi. Joylarda "Hamma hokimiyat Sovetlarga" degan shior ostida namoyishlar o’tkazila boshlandi. Odamlar "Endi xalq Sovetlar orqali o’z taqdiri va kelajagini hal eta oladi", deb uylay boshladi. Tashqilotning 1917 yil 14 martdagi yig’ilishda shunday taklif kiritildi: "Nega rus ishchi va askarlarida o’z sho’rolari Sovet ma’nosida bor, biz musulmonlarda esa xech qanday sho’ro yo’q. Keling biz ham bugungi majlisda tashkilotimiz nomini "Musulmonlar sho’rosi" yoki chiroyli qilib aytganda "SHo’roi Islomiya" deb aytaylik. SHunday qilib, Toshkent shahrining mahalliy aholisi o’zi saylangan va unga ishonch bildirgan milliy tashkilotga ega bo’ldi.

15 martda Munavvar qori hovlisida I idora majlisi bo’lib o’tdi, unda doimiy rais, kotib, sarkotib, xazinador va ularga muovin saylandi. Raislikka Abulvoxid qori Abdurauf qori o’g’li, muovinlikka Munavvar qori Abdurashidxon o’g’li, sarkotiblikka Katta xo’ja Boboxo’ja o’g’li, xazinadorlikka mulla Rizo Oxun Yo’ldosh xo’ja o’g’li, muovinlikka Abdusamin qori Xidayotboy o’g’li saylandi. "SHo’roi Islomiya" tashkiloti o’z oldiga qo’ygan asosiy maqsad va vazifalarni muvaqqat qonunning quyidagi bandlarida bildirgan:

1. Turkiston musulmonlari orasida siyosiy, ilmiy va ijtimoiy jihatdan zamonaga muvofiq islohot fikri tarqatmoq.

2. Butun Turkiston musulmonlarini bir fikr va bir maslakka kelturmoqqa tadbir va harakatlar qilmoq.

3. Mamlakatlarning usul idoralari haqida ma’lumot yig’ib, Ta’sis majlisiga hozirlanmoq.

4. Turkistonning har bir shahar, qishloq va ovullarida mitinglar yasab, siyosiy, ilmiy va ijtimoiy xutbalar o’qitmoq.

5. Eski ma’murlarni o’rindan qoldirib, o’rniga yangi ma’murlar qo’ymoq yo’llarini xalqqa ko’rsatmoq.

6. Turkistondagi turli millatlar orasida bo’lgan va bo’ladurg’on ixtilof va shubhalarni bitirib, bir-birlariga yaqinlashtirib, birlashtirmoq uchun tadbir va harakatda bo’lmoq.

7. Turli millat va firqalarning komitetlari ila aloqada bo’lib, o’z vakillari vositasi ila musulmon extiyojlarini ul komitetlarga bildirmoq va lozim topganda ulardan yordam so’ramoq.

Aprel oyining boshlarida o’lkaning boshqa shaharlarida ham «SHuroi Islomiya» tashkilotlari barpo etildi. Ularning asosiy vazifasi-kelajakda Turkiston avtonom ( mustaqil) jumhuriyatini barpo etish edi.

«SHuroi Islomiya» tashkiloti "Najot", «SHuroi Islom», "Kengash", " Xurriyat", "El bayrog’i" va "Ravnaqul islom" singari nashrlarida o’zining ijtimoiy-siyosiy qarashlari hamda qarorlarini keng omma orasida tashviq etdi.

Bu tashkilot Turkistonning ijtimoiy-siyosiy hayotida juda katta rol o’ynadi. Uning vakillari Moskva va Qozonda bo’lib o’tgan Umumrusiya musulmonlari qurultoyida qatnashdi. Turkiston shaharlari Dumasiga a’zo bo’lib kirdi, Ta’sis majlisida tasdiqdan o’tkazish uchun o’lkani idora etish usuli qonun loyihasini tayyorlashda faol qatnashdi, har xil xayriya ishlarida faol bo’ldi. Maktab va madrasani isloh qilish yo’llarini belgilab berdi.

20-yillarda Turkistonda sodir bo‘lgan hokimiyat o’zgarishlari, siyosiy beqarorliklarga qaramasdan tub aholi o‘lkada ijtimoiy hayotni yolga qoyishga intildilar. Qishloqlar, daha-mahallalarda oqsoqollar, miroblar jamoat ishlariga rahbarlikni davom ettirdilar. Ammo qozixonalar yopilgan, fuqarolarning nizoli ishlari chiqib qolganda, ular yangi shaharlarga borib sudga murojaat qilishlari kerak edi. Bu bir qancha noqulayliklarni keltirib chiqarardi. Aholi boshqaruv idora-mahkamalarni tuzishga asosan manfaatdorlik bilan yondashdi. Mahalliy boshqaruv idoralariga faol, obro-e'tiborli, savodli vakillarni ko‘rsatib sayladilar. Bularga: Turor Risqulov Turkiston MIK raisi, keyinchalik Turkiston XKS raisi, Nazir Toraqulov Turkiston kompartiyasi MK kotibi, Qayg‘usiz O‘taboev Turkiston XKS raisi, so‘ngra Buxoro respublikasi nozirlar shorosi raisi muovini, Abdulla Rahimboev Turkiston MIK raisi, Inomjon Xidiraliev Turkiston MIK raisi, O‘zbekiston yer ishlari komissari kabilarni misol qilib keltirish mumkin. Ular xalq ommasi manfaatlari uchun astoydil xizmat qildilar. Sovet hokimiyati bilan hamkorlik qilgan yerli xalq vakillari ijtimoiy adolat, erkinlik shiorlariga ishondilar. Zo‘ravonliklar, xalqni talashga barham berishga bel bog‘ladilar va bu yolda kurash olib bordilar. Tub erlik xodimlar, jumladan yuqori lavozimlardagi arboblar faoliyati markaz tomonidan qattiq nazorat qilinar edi. O‘lkaning tobeligini kuchaytirish uchun Markazdan bolshevik kadrlar yuborildi. 1920-1932 yillarda Turkistonga 1400 rusiyzabon bolshevik keldi. Markaz O‘lkada hukmronlik qiluvchi organ sifatida RKP(b) Turkiston byurosi (Turkbyuro)ni ham tashkil qildi. Tez orada bu byuro O‘rta Osiyo byurosiga aylantirildi. Xorazm, Buxoro Kompartiyalari O‘rta Osiyo byurosi tarkibiga kiritilib, uning korsatmalari boyicha ish olib bordilar.

20-yillarga kelib markazda Turkistonni bo‘lib yuborish, uni yagona davlat tuzilmasi sifatida yo’q qilish g‘oyasi ustuvor bo‘lib qoldi. Tarixan tarkib topgan uchta davlatni tugatib, ularning o’rniga yangi davlatlar tuzish fikrini Turkkomissiya raisi Ya.E.Rudzutak 1920-yillarning boshlaridayoq o‘rtaga tashlagan edi. 1921-yiI boshiga kelib O‘rta Osiyoda TASSRdan tashqari Buxoro va Xorazm Xalq Sovet respublikalari ham bor edi.



Hududlarni qaytadan belgilash va chegaralash tarafdorlari til tafovutlari, milliy tafovutlarga diqqatini ko‘proq qaratib, xo‘jalikka oid iqtisodiy omillarni, mavjud suv resurslari, sug‘orish tizimlarining umumiy ekanligini kamroq hisobga oldilar. Rahbar xodimlar orasida rusiyzabonlar bilan tub xalqlar vakillari o‘rtasidagi ixtiloflar, ayrim guruhbozlik ko’rinishlarini Rudzutak va boshqalar O‘rta Osiyodagi milliy mojaro deb, davlatlar hududini tubdan qayta belgilash uchun hal qiluvchi asosiy dalil sifatida ilgari surdilar.
Download 17.84 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
davlat pedagogika
guruh talabasi
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
samarqand davlat
toshkent davlat
navoiy nomidagi
nomidagi samarqand
ta’limi vazirligi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
matematika fakulteti
tashkil etish
Darsning maqsadi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
Ўзбекистон республикаси
Alisher navoiy
bilan ishlash
fanining predmeti
Nizomiy nomidagi
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
fizika matematika
maxsus ta'lim
fanlar fakulteti
sinflar uchun
universiteti fizika
o’rta ta’lim
ta'lim vazirligi
Toshkent axborot
махсус таълим
haqida umumiy
Referat mavzu
ishlab chiqarish
tibbiyot akademiyasi
pedagogika fakulteti
umumiy o’rta
Samarqand davlat