1. Maxsus ehtiyojli bolalarda tarbiyasida inklyuziv ta’limning o'rni 14 bet



Download 22.18 Kb.
Sana14.11.2019
Hajmi22.18 Kb.
1. Maxsus ehtiyojli bolalarda tarbiyasida inklyuziv ta’limning o'rni 14 bet

Maxsus yordamga muhtoj bo’lgan bolalar ta’lim-tarbiyasi ularni o’qish


va yozishga o’rgatish muammolarini ijtimoiy hayotga moslashtirishga ko’mak
berish, bu ishlarni samarali amalga oshirish, maxsus soxa xodimlari hamda
nogron bolalar ota-onalariga amaliy yordam berish kabi masuliyatli ishlar
jumlasiga kiradi.
Maxsus yordamga muhtoj bolalar asosiy muamolarini ular o’zlari
yashab turgan muxitdan, oiladan uzoqda ta’lim tarbiya berish bilan hal qilib
bo’lmaydi. Jamiyat o’z a’zolariga javobgarlikni o’z bo’yniga olmas ekan,
cheklab qo’yilgan huquq va imkoniyatlar qaytarib berilmas ekan ijtimoiy
integrasiyaga erishish qiyin.
Maxsus ehtiyojli bolalarni ta’lim tarbiyasida tenghuquqlilik muammosini hal
etish bugungi kunning dolzarb muammolaridan biridir. Ammo bugungi kunda ham
juda ko’plab bolalar turli xildagi sabablarga ko’ra ta’limdan chetda qolib
ketmoqdalar. Inklyuziv ta’limga jalb qilishning tashkiliy, ilmiy-uslubiy
choralarini ko’rib chiqish ya’ni mutaxassislarini tayyorlash, malakasini
oshirishga oid tadbirlarni ishlab chiqish lozim. Alohida yordamga muhtoj
bolalarni umumta’lim muassasalariga jalb qilishning ikki asosiy omili bor:
Birinchidan, alohida ehtiyojga ega bo’lgan bolalar ham sog’lom bolalar
bilan birgalikda o’zaro faoliyat ko’rsatishlari mumkin. Inklyuziv ta’lim
maqsadga muvofiq tarzda tashkil etilsa, maxsus ehtiyojli bolalar ijtimoiy
tomondan himoyalanadilar, sog’lom bolalar esa ijtimoiy adolat va tenglikning
tan olinishi buyukligini nogiron bolalarga nisbatan yanada mehribon va
e’tibor bilan munosabatda bo’lishni his etadilar.
Ikkinchidan, nogiron bolalar ham sog’lom tengdoshlari bilan yonmayon o’qish, tarbiyalanish huquqiga ega ekanligi.
Bu ishlarni muvaffaqiyati xar bir davlatning qonunlarida aks etilishi zarur.
Chunki, qonunlar, ularni kerakli moddiy va ma’naviy resurslar bilan
ta’minlanishini amalga oshirishni kafolatlaydi. Imkoniyati cheklangan bolalaro’quvchilarga ta’lim berishda, ota-onalar, mahallalar pedagoglar, mutaxassislar
- 17 -
hamkorligida faoliyat ko’rsatishlarini talab qilinadi va majburiy shart
hisoblanadi.
Alohida ehtiyojli bolalar ham sog’lom tengdoshlari bilan birgalikda o’z
qobiliyat darajasida faoliyat ko’rsatish, ta’lim olishi, kasb-xunar o’rganishi va
rivojlanishi mumkin. Inklyuziv ta’lim maqsadga muvofiq tarzda tashkil etilsa
maxsus yordamga muhtoj bolalar ijtimoiy tomondan himoyalandilar, ijtimoiy
hayotda teng xuquqliligini, o’z tengdoshlari bilan birga bilim olishlari
mumkinligini his etadilar.

Maxsus ehtiyojli bolalar, boshqa bolalar, o’qituvchi va tarbiyachilar faoliyati


inklyuziv ta’limda o’ziga xos o’rin tutadi. Bunday ta’lim tufayli maxsus ehtiyojli
bolalar:
- jismoniy va ruhiy ehtiyojlarini qondiradilar;
- ijtimoiy xulq va o’ziga-o’zi xizmat ko’rsatish malakalarini yaratadilar;
- ularning imkoniyatlarini hisobga olgan o’quv materiallarini o’zlashtiradilar;
- tengqurlari bilan turli o’yinlarda ishtirok etib rivojlanadilar;
- jismoniy tarbiya darslarida shaxmat-shashka o’yinlari, turli sport
musobaqalarida vaqtni kuzatuvchi hakam yoki darvozabon bo’lishlari mumkin;
- do’stona muhitda do’st orttiradilar;
- turli ko’ngilochar va bayramona dasturlarda ishtirok etadilar. Boshqa bolalar
esa;
- do’stona muhitni yaratadilar;
- 14 -
- maxsus ehtiyojli bolalarga g’amho’rlik qiladilar,ularni turli o’yinlarga jalb
qiladilar;
- sinf tadbirlarida ishtirok etadilar;
- tozalik va ozodalikni ta’minlaydilar;
- jamoa oldida ma’suliyat hissini rivojlantiradilar;
- didaktik va o’yin vositalarini tayyorlashda birgalikda ishtirok etadilar;
- o’qituvchi va tarbiyachilar bolalarni bir-birlarining ichki dunyolarini
tushunishga o’rgatadilar;
- har bir bolaning qobiliyati va imkoniyatini hisobga oladilar;
- har bir bolada hayotiy malaka va mustaqillikni shakllantiradilar;
- ishlarni tahlil qiladilar va baholaydilar;
- ota-onalarga amaliy yordam ko’rsatadilar;
- barcha bolalarga birdek bilim berib, tarbiyalaydilar;
Demak; inklyuziv ta’lim maxsus ehtiyojli, nogiron bolalar ham faqat maxsus
maktablarda emas, balki sog’lom bolalar o’qiydigan umumta’lim maktablarida
ham ta’lim-tarbiya olishlari mumkin ekanligini e’tirof etadi. Buning uchun esa
maktab ham, o’qituvchi-tarbiyachilar ham inklyuziv ta’lim tizimiga tayyor bo’lishi,
maktab darajasi, jismoniy sharoit va o’qishga imkon omillari shu ta’lim talablariga
to’la javob berishi kerak.
Maktab darajasida integratsiyani muvaffaqiyatli kiritishga bir necha o’zaro
bog’liq omillar ta’sir ko’rsatadi. Markaziy omil o’quv dasturiga kiritish
imkoniyatidir. Shuningdek, binolarning jismoniy joylashuvi, o’qish uchun imkoniyat
va moliyalashgan imkon ham asosiy omilllardandir.
Inklyuziv ta’limda maktabdagi jismoniy sharoit ham katta o’rin tutadi. Oddiy
qilib aytadigan bo’lsak, barcha maktablar eshigiga o’quvchilar zinapoyalar orqali
kirib boradilar. Lekin bu zinapoyalardan maxsus aravachalarda yuradigan nogiron
bolalar ko’tarila olmaydilar, hatto qo’ltiqtayoqda yuradigan bolalar ham,
qiynalishlari mumkin. Demak, zinapoyalardan ham , eshiklardan ham sog’lom
bolalar bilan birga nogiron bolalar ham bemalol o’tishlari uchun qulay sharoit
- 15 -
yaratilishi shart. Bundan tashqari, sinf xonalari va laboratoriyalardagi maxsus
o’rindiq hamda moslamalar ham nogiron bolalarga mos bo’lishi kerak.
O’qishga imkon yaratish ham juda muhimdir. Yozish qobiliyatlarida buzilish
mavjud bo’lgan bolalarga tovush va tasvirni kattalashtirish etarli bo’lmaydi. Bunda
o’quvchilar imo-ishora yoki Brayl xatini puxta o’rganishlari kerak.
Aqliy nuqsoni bor bolalar soddalashtirilgan yozma yoki og’zaki informatsiyani
olishlari kerak. O’quv rejasini bunday differensiyalash o’qituvchilarda o’z ishlariga
ijodiy yondashishni taqozo etadi. Maktab ma’muriyati buning uchun o’qituvchilarga
imkon yaratib berishi kerak.

Inklyuziv ta’lim barcha uchun ta’lim sifatini yaxshilaydi.


Inklyuziv ta’lim ta’lim sifatini yaxshilashga olib keladigan katalizator bo’lib
xizmat qilishi mumkin. Maxsus ehtiyojli bolalrni umumta’lim muassasalariga
qabul qilinishi o’quvchilarni yanada bolaga qaratilgan faolroq va ko’proq
o’quvchilarni qamraydigan yangi o’qitish uslublarini ishlab chiqishga undaydi.
Buning nafi esa hamma bolaga tegadi.
Inklyuziv ta’lim kamsitishlarni oldini olishga yordam beradi.

Jamiyatda nogironlargan nisbatan yanglish fikr va munosabat juda


yuqoridadir. Ular haqida ma’lumotlarning kamligi va ularni yoshligidan maxsus
muassasalarda yopiq tarzda ta’lim tarbiya berilishi bunga sababa bo’lishi mumkin.
Bunday munosabatni yo’qotish yoki kamaytirish ancha mushkul ishdir. Lekin
tajribadan shu narsa ma’lumki, kattalarga nisbatan bolalar farqli va o’xshashlik
jihatlarni tezroq anglar ekanlar. Agarda maxsus ehtiyojli bolalar normal
rivojlanishdagi bolalar bilan birgalikda ta’lim tarbiya olsalar, bu barcha bolalarni
nogironlarga nisbatan o’zlari singari bola ekanliklarni anglab, kasitmasliklarini
ta’minlagan bo’lar edi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Karimov I.A. ―Barkamol avlod - O`zbekiston taraqqiyotining poydevori‖.
Toshkent: Sharq nashriyot-matbaa konserni. 1997.
2. Karimov I.A. O`zbekiston kelajagi buyuk davlat. Toshkent. O`zbekiston.
1992.
3. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. O`zbekiston. 1995.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent. 1998.
5. Karimov I.A. Jahon moliyaviy iqtisodiy inqrirozi, O`zbekiston sharoitida uni
barataraf etish yo`llari va choralari. Toshkent. 2009.
6. Karimov I.A. O`zbekiston XXI asrga intilmoqda.-Toshkent: O`zbekiston.
1999.
7. Karimov I.A. O`zbekistonning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li.- Toshkent:
O`zbekiston. 1998.
8. Karimov I.A. Yuksak malakali mutaxassislar-taraqqiyot omili.- Toshkent.
O`zbekiston. 1995.
9. Karimov I.A. ―Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi‖. O`zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisi.
2010 yil.
10. Karimov I.A. Ma’naviy yuksalish yo`lida.-T., ―O`zbekiston‖, 1998.
11. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni – xalq, millatni – millat qilishga
xizmat etsin. ―Tafakkur‖ jurnali bosh muxarriri savollariga javoblar, 2-son, 1998.
12. O`zbekiston Respublikasining ―Ta’lim to`g`risida‖gi qonuni (1997 yil 29
avgustda qabul qilingan). Barkamol avlod – O`zbekiston taraqqiyotining
poydevori. –Toshkent: O`zbekiston. 1997.
13. O`zbekiston Respublikasining ―Kadrlar tayyorlash milliy dasturi‖ /
Barkamol avlod – O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. –Toshkent: Sharq
nashriyot-matbaa konserni. 1997.
- 68 -
14. ―Alohida yordamga muhtoj bolalarni ma’naviy va estetik rivojlantirish‖
mavzusidagi ilmiy - nazariy konferensiya materiallari. Toshkent-
―Uzinkomsentr‖-2002 yil.
15. Aminova V.Yu. Integrirovannoye obrazovaniye dlya detey s osobыmi
nujdami v doshkolnыx i shkolnыx uchrejdeniyax massovogo tipa (Metodicheskiye
rekomendatsii) MNO RTsO Resursno’y sentr YuNESKO Tashkent 2002
16. ―Dakarskiye ramki deystviy‖- YuNESKO-2000 yil. Fransiyada chop
etilgan. Kislitsina I.K. «Inklyuzivnoye obrazovaniye-obrazovaniye dlya
vsex»(osnovnыye ponyatiya i kratkiy obzor mejdunarodnogo opыta) sozdano pri
podderjke Yevropeyskogo Soyuza. Tashkent, 2004
17. Ko’rishida muammosi bo’lgan bolalar inklyuziv ta'limi. Tuzuvchi
Grigoryants
18. «Inklyuziv ta’lim» muvaqqat Nizomi. 2005 yil.
19. Imkoniyati chyeklangan bolalar va o`smirlar uchun inklyuziv ta'limni tashkil
etish to’g’risida muvaqqat NIZOM. O`RXTV T.,19 syentyabr, 2005.
20. ―Maktablar hamma uchun‖- ―Bolalarni qutqaring jamg’armasi‖ -2002 yil.
21. ―Maktablarin olqishlab-inklyuziv maktablardagi nogiron o’quvchilar‖-
YuNESKO - 1999 yil.
22. Muminova L.R., Ayupova M.Yu. Logopyediya. T., 1995
23. Yuneskoning 2003 yil O’zbekistonda 2 – 4 oktyabr kunlaridagi «Inklyuziv
ta’lim» ga oid seminarii xujjatlari.
24. ―Problemы v klyucheniya detey so spesalnыmi obrazovatelnыmi
potrebnostyami v obsheobrazovatelnыy prosese‖ Materialы respublikanskogo
seminara Almatы.- Almatы «Raritet» 2002 yil.
25. Pulatova F., Oligfryenopyedagogika .G’ofur G’ulom, 2006
26. Roy Mark Konki ‖Inklyuziv sinflarda o’quvchilar ehtiyojlarini anglash
va bu ehtiyojlarni qondirish‖ Toshkent-YuNESKO-2004yil. O’qituvchilar
uchun qo’llanma. Raxmanova V.S Maxsus pyedagogika G’ofur G’ulom
nashriyoti, Toshkyent, 2004
- 69 -
27. Sodiqova G.A., Nurkyeldiyeva D.A. Rivojlanishi orqada qolgan bolalar
diagnostikasi (ma'ruzalar matni) T., 2001
28. Surdopedagogika pod red. NikitinoyM.I. M., Prosvesheniye, 2002
29. ―Ta’lim hamma uchun milliy dasturini joriy qilish masalalari‖
mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. Toshkent-2005 yil.
30. Ture Yonson ‖Inklyuziv ta’lim‖-―Opereyshen Mersiy‖ Toshkent-2003 yil.
O’qituvchilar uchun qo’llanma.
31. FayziyevaU.Yu., Abdurazakova D.Do`stona munosabat muxitidagi maktab.
O`XTV Avloniy nomidagi XTRXMOMI, BMT Yunisyef.XBJ. T., 2005.
32. FayziyevaU., Nazarova D., Kolbayeva X.J.Eshitishida muammolari bo’lgan
bolalar inklyuziv ta'limi. O`XTV Avloniy nomidagi XTRXMOMI, BMT Yunisyef.
XBJ. T., 2005.
33. O’quvchilarni kasb-hunarga yo’naltirish va psixologik-pyedagogik tashxis
markazlari Nizom. T., 2005
34. Shomaxmudova R. Bolalar talaffuzidagi nuqsonlarni bartaraf etish. T., 2001
35. ―Halqaro forum materiallari‖-Toshkent - Respublika bolalarni ijtimoiy
adaptasiyalash - 2005 yil.
Download 22.18 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent axborot
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
umumiy o’rta
haqida umumiy
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
universiteti fizika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
davlat sharqshunoslik
jizzax davlat