1-maruza Tenzodatchiklar. Yarim o’tkazgichlarning elektrofizik parametrlariga deformasiyani ta’siri. Tenzorezistorlar p-n o’tish


-ma’ruza. Yorug’lik diodlari. Yoryg’lik diodlarni konstruksiyasi va tavsiflari



Download 0.79 Mb.
bet10/10
Sana15.07.2021
Hajmi0.79 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
4-ma’ruza. Yorug’lik diodlari. Yoryg’lik diodlarni konstruksiyasi va tavsiflari.

Svetodiod (yorug‘lik diodi) arsenit – fosfid – galiy asosida yasaladi. Svetodiod orqali tok o‘tganda u o‘zidan yorug‘lik chiqaradi. Svetodiodni shartlibelgilanishi va ulanishi quyida 1-rasmda keltirilgan.

Bir necha milliamper tokda svetodiod aniq yiltiraydi. Yiltirash to‘g‘ri tokka proporsional bo‘ladi. Shuning uchun ulardan yarimo‘tkazgichli asboblarda indikatsiya elementi sifatida foydalniladi. Mabodo bitta gilofga svetodiod (yorug‘lik tarqatuvchi) va fotorezistor elementi (yorug‘lik qabul qiladigan), xolda masalan, fotorezistor joylashtirilsa, zanjirlarni to‘la golvanik ajratgan xolda kirish tokini chiqish tokiga aylantirish mumkin bo‘ladi.

1-rasm. Svetodiodni shartli belgilanishi a) b) va ulanishi sxemasi v).

Bunday optoelektrik elementlar optronlar deb ataladi. Optronlarda tokni uzatish koeffitsenti 0,1 dan bir-necha minggacha birlikni tashkil qiladi. Optronlarni shartli belgilari 2-rasmda keltirilgan.

2-rasm. Optronlar. a) diodli, b) rezistorli, v) tranzistorli, g) tiristorli.

Optron asboblar deb, u yoki boshqa ko’rinishda o’zaro aloqani oshiruvchi nurlanish manbai va qabul qilgichga (yorug’liknurlagich va fotoqabulqilgich) ega bo’lgan yarimo’tkazgichli asbobga aytiladi. Har qanday optronlarni ishlash prinsipi quidagilarga asoslangan. Nurlagichda elektr signal energiyasi yorug’likka, fotoqbulqilgichda esa, uni teskarisi yorug’lik signali elektr signaliga o’zgaradi. Amalda tarqalgan optronlar bo’lib, qaysiki unda nurlagichdan fotoqabulqilgichga tomon to’g’ri optik aloqaga ega bo’lganlari bo’lib, bunda elementlar orasidagi hamma ko’rinishidagi elektr aloqalar bo’lmaydi. Optik aloqani mavjudligi kirish (nurlagich) va chiqish (fotoqabulqilgich) orasidagi elektr izolyasiyani ta’minlaydi. Shunday qilib, bunday asbob elektron zanjirlarda aloqa elementi funksiyasini bajaradi, shu bilan bir vaqtda kirish va chiqish elektr (galvanik) yechimi amalga oshirilgan. Optoelektron asboblarni qo’llanilishi yetarlicha turli: apparat bloklari aloqasi uchun, qaysiki ular orasida ancha katta potensiallar farqi bo’ladi; o’lchash qurilmalarini kirish zanjirlarini shumdan himoyalash uchun va yuqori kuchlanishli zanjirlarni sozlash, optik, kontaktsiz boshqarish,quvvatli tiristorlar, simistorlarni ishga tushirish, elektromexanik releli qurilmalarni boshqarishlar kiradi. “Uzun” optronlarni (optik kanal sifatida uzun ingichka optik – tolali asboblar) yaratilishi optron texnika maxsulotlarini qo'llashni mutlaqo yangi yo’nalish – optik tola bo’yicha masofaviy aloqani ochdi. Optoelektron asboblar sop radiotexnik sxemalar modulyasiyasi, kuchayishni avtomatik boshqarish va boshqalarda qollaniladi. Bu yerda optik kanalga ta’sir natijasida sxemani optimal rejimga o’tkazish uchun, kontaktsiz rejimni sozlash va shunga o’xshashlardan foydalaniladi.

Optronlarda ancha keng universal ko’rinishdagi nurlagichlardan biri yario’tkazgichli ijeksion yorug’liknurlovchi diod – yorug’diod hisoblanadi. Uni afzalliklari quyudadilarga bog’liq:elektr energiyasini optikka aylantirishda FIK ni yuqoriligi; nurlanish spektrini (kvazimonoxromatikligi) qisqaligi; turli yorug’lik diodlar bilan keng spectral diapazonda yopilishi; nurlanishni yonalishligi;yuqori tezkorligi; ta’minlovchi kuchlanish va toklar qiymatlarini kichikligi; trnzistorlar va integral sxemalar bilan mosligi; to’g’ri tokni o’zgartirish bilan nurlanish quvvatini modullashni soddaligi; impuls va uzluksiz pejimda ishlash mumkinligi; ancha keng kirish toklar diapazonida vat-amper xarakteristikasini chiziqliligi; yuqori mustaxkam va chi damliligi;kichik o’lchamliligi;mikroelektron maxsulotlar bilan texnologik mosligi. Yorug’lik diodlari elektronlar va kovaklar rekombinasiyasi hisobiga elektr energiyasini yorug’lik energiyasiga aylantiradi. Oddiy diodlarda elektronlar va kovaklar rekombinasiyasi issiqlik ajralishi bilan yuz beradi, yani yorug’lik nurlanishsiz. Bunday rekombinasiya fononli deyiladi. Yorug’lik diodlarda 39 rekombinasiya yorug’lik nurlanish yuz berib, qaysiki fotonli deyiladi. Odatda bunday nurlanish rezonansli va qisqa polosa chastotada yotadi. Nurlanishni to’lqin uzunligini o’zgartirish uchun tayorlangan yorug’likdiodininmaterialini o’zgartirish kerak, yoki ma’lum hollarda (ikkirangli yorug’likdiodlar) yorug’lik diod orqali to’g’ri tok o’zgartiriladi. 3 – a.b rasmlarda yorug’likdiod qurilmasimi sxematik belgisi, 3 – v rasmda esa uni nurlanish spectral xarakteristikalari berilgan. Ko’zga ko’rinadigan spektrda nurlaydigan yorug’likdiodlarini tayorlash uchun fosfid galliy yoki qattiq eritma GaAsP dan foydalaniladi. IQ – diapason yaqin uchun diodlar ko’pincha kremniy, arsenid galiy yoki qattiq eritma GaAlAs lardan foydalaniladi.



3 –rasm. Yorug’lik diod strukturalari (a,b ) va spectral xarakteristikalar(v).

Yorug’likdiodda injeksion lyuminsensiya mexanizmi uchta asosiy jarayonlardan iborat: yarimo’tlazgichlarda nurlanish ( va nurlanishsiz) rekombinasiyasi , yorug’likdiod bazasiga ortiqcha asosiy bo’lmagan zaryadlarni injeksiyasi va genarasiya sohasida nurlanishni chiqishi. Yarimo’tkazgichda zaryad tashuvchilar rekombinasiyasi , eng muhimi , uni zona diagrammasi, tabiy krishmalar va nuqsomlarni mavjudligi, muvozanat holatdagi buzulishlar darajasi bilan aniqlanadi. Optron nurlagichlarning asosiy materiallariga to’g’ri zonali yarimo’tlazgichlar ( GaAs va uning uchlik brikmalari GaAlAs va GaAsP) kiradi, yani bularda ruxsat etilgan zona –zona to’g’ri optic otishlar bo’ladi . Zaryad tashuvchillarning har bir rekombinasiyasida bu sxema bo’yicha kvant nurlanish bilan yuz beradi, to’lqin uzunligi qaysiki energiyani saqlanish qonuni bo’yicha quidagi munosabat bilan aniqlanadi.

bu yerda- ΔE- man qilingan zona kengligi yoki sahdan nurlandan energiya. Biroq, nulanish rekombinasiyasi bilan konkurensiyada nurlanishsiz reekombinasiya mexanizlari mavjud no’lib, natijada ortiqcha energiya nurlanish ko’rinishida emas, issiqlika aylanadi. Turli rekombinasiy a mexanizmlarni nisbiy roli ichki chiqish nurlanish һich tushunchasini kiritish bilan ifodalanadi, bu nurlanish rekombinasiya extimolligini to’la (nurlanish va nurlanishsiz) rekombinasiya extimoligiga nisbatibilan( boshqacha aytganda generasiyalangan kvantlar sonini shu bilan injeksiyalabgan asosiy bo’lmagan zaryad tashuvchilar soniga ) aniqlanadi. .Bu qiymat foydanalinadigan yorug’likdiod uchun materialni ahamiyatli xarakteristikasi hisoblanadi.

Nazorat savollari:

1. Datchik deganda nimani tushunasiz?

2. ∆U kattaligiga karab datchiklar necha xil bo‘ladi?

3. Parametrik datchikni tushuntiring?

4. Generatoroli datchikni tushintiring?

5. Induktiv datchiklarni tushintiring?

6. Reostatli datchiklarni tushintiring?

7 Tenzometrik datchiklarni tushintiring?

8. Termoqarshilikli datchiklarni tushintiring?

9 Fotoelektrik datchiklarni ta’riflang?

10. Datchiklarni asosiy tavsiflarini yoriting?

5-maruza



Fotodiodlarni ish tavsiflari. Fototranzistorlar. Qyyosh batareyalar. Qyyosh nurlari. Ideal almashishni samaradorligi. p-n- o’tishli quyosh elementlari. Ularni parametrlariga harorat va radiasiyani ta’siri.

Fotoelektrik datchiklar avtomatik boshqarish tizimlarini eng ko‘p tarqalgan elementlar xisoblanadi. Ular detall o‘lchamlarini, maxsulot qalinligini, yuzalarga ishlov berish sifatini, rangini, ko‘rinishini, zichligini o‘lchaydigan qurilmalarda xamda eletr yoritish vositalarini avtomatik o‘chirish va yoqishda, xavodagi tutun miqdorini va suvni loyqaligini o‘lchovchi qurilmalarda, gaz analizatorlarida, maxsulot sifatini aniqlashda, xisoblash qurilmalarida xamda xilma-xil ximoya vositalarida qo‘llaniladi.

Fotoelektrik datchiklarda ko‘proq qabul qiluvchi organlar sifatida vakuumli fotoelementlar, fotorezistorlar, fotodiodlar, fototriodlar fototiristorlar va svetodiodlarda qo‘llaniladi. Bunday datchiklarda ularni ishchi yuzasiga tutashgan yorug‘lik oqimi asbobni elektr o‘tkazuvchanligini o‘zgarishiga olib keladi. Fotoelement – shunday qurilmaki, unda yorug‘lik energiyasi elektr energiyasiga aylantiriladi.

Qarshiligi yoritilganlikka bog‘lik bo‘lgan yarimo‘tkazgichli asbobga fotorezistor deyiladi. Ular sulfit yoki selenit kadmiy asosida yaratiladi.

Ularda yoritilganlik ortsa qarshilik kamayadi. Fotorezistorlarni tuzulishi (a), shartli belgilanishi (b, v), tavsifi (g), tokni turli kuchlanganlikda kuchlanishga bog‘liqligi (d) va ulanish sxemasi (ye) 20-rasmda ko‘rsatilgan.

1-rasm. Fotorezistor. 1-elektrodlar, 2-yarimo‘tkazgichli katlam, 3-dielektrik asos, Iyo – yorug‘lik toki, Ik- qorong‘ulik toki.
Fotorezistorlarda yorug‘lik ta’sirida elektronlar soni ko‘payib elektr o‘tkazuvchanlik ortadi. Yorug‘lik ta’sirida yarimo‘tkazgichni o‘tkazuvchanligini ortishiga ichki fotoeffekt deb ataladi. Fototok If yorug‘lik toki Iyo va qorong‘ulik toki Ik ayirmasiga teng, ya’ni If=Iyo-Ik .

Fotodiod yarimo‘tkazgichli yorug‘lik energiyasini qabul qiluvchi qurilma xisoblanadi va unda yorug‘lik ta’sirida elektr zaryadlarini tartibli xarakati sodir bo‘ladi. Fotodiodni ishlashi yorug‘lik ta’sirida P-n o‘tishdagi teskari tokni o‘sishiga asoslangan. Fotodiodga manbaa kerak emas, chunki o‘zi tok generatori xisoblanadi va u tok E ga proporsional. p-n o‘tish yuzasi katta bo‘lgan va maxsus yorug‘lik energiyasidan elektr energiyasi olish uchun mo‘ljallangan fotodiodga quyosh batareyalari deyiladi.

Fotodiodlar yasashda kremniy, germeniy, selenlardan foydalaniladi. Quyosh elementlari koinot kemalarida elektr energiyasi manbai sifatida ishlatiladi.

Fotodiod tuzilishi va ulanishi 2-rasmda ko‘rsatilgan.



2-rasm. Fotodiodni tuzilishi va ulanish sxemasi.
Fototriodlar (fototranzistorlar) nurlanish energiyasi ta’sirida fototokni kuchaytirish xususiyatiga ega. Uni fotodioddan afzalligi shundaki, uni ishini yorug‘lik oqimi bilangina emas balki, bir vaqtda elektr signali orqali ham boshqarish mumkin.

Fototranzistorlarda p-n o‘tish – kolektor – baza fotodiodni anglatadi.

Fototranzistorni tuzilishi va ulanish sxemasi 3-rasmda keltirilgan.

3-rasm. Fototranzistorning ulanish sxemasi va tuzilishi. a) tuzilishi, b) ulanish sxemasi, v) shartli belgilanishi.


Yorug‘lik ta’siri asosida elektron va teshiklar xosil bo‘ladi. Teshiklar asosning noasosiy tashuvchilari bo‘ladi va manbaaning elektr maydoni ta’sirida kollektorli o‘tishdan o‘tib, foton If ni xosil qiladi.

Elektronlar esa potensialli to‘siq kuchlanishini kamaytirib, teshiklarga emitterdan asosga o‘tish imkoniyatini yengillashtiradi. Bu esa fototokni kupaytiradi. Fototranzistorlar fototelegrafda, fototelefonda va xisoblash texnikasida keng qo‘llaniladi.


4-rasm. Fototranzistorni manbaaga ulanishi.


Fototiristor yoruglik bilan boshqariladigan R-n-P-n o‘tishli 4 qatlamli yarim o‘tkazgichli asbobdir. Uch va undan ortiq R-n o‘tishga ega bo‘lgan nurlanishni fotogolvanik qabul qiluvchi asbobga fototiristor deyiladi.

Yorulik va boshqaruvchi tok yo‘qligida fototiristor yopiq bo‘ladi va undan qorong‘ulik toki o‘tadi. Yorug‘lik ta’sirida fototiristor qatlamlarida elektrik teshikli juftlar xosil bo‘ladi. Fototiristorning ulanish sxemasi va tavsifi 5-rasmda keltirilgan.



5-rasm. Fototiristorning ulanishi va tavsiflari. a) ulanishi, b) yoruglik tavsifi, v) volt-amper tavsifi, g) boshkaruv tavsifi.
Fototiristorning tanasi oddiy tiristorning tanasiga o‘xshaydi. Tanasining bir tomoniga yoruglik o‘tadigan darcha qilinadi. Darcha maxsus ximoya oynasi bilan berkitiladi.

Quyosh energetikasi.Quyosh fotoenergetikasi deganda fizikada fundamental qonunlardan biri, ichki fotoeffekt qonuni asosida quyosh yorug‘lik nurlanish energiyasi elektr yokiissiqlik energiyasiga (isitish tizimi, issiq suv va hakozo) aylantirib berish sohasi tushuniladi. Bunda quyosh yorug‘lik nurlnishini yaxshi yutadigan materiallardan (asosan kremniy xom ashyo materiali hisoblanadi) turli xildagi va mexanizmdagi fotoo‘zgartkichlar yoki fotoaylantirgichlar, fotoelementlar hosil qilinadi. (tayyorlanadi). Quyosh optik nurlanish energiyasi o‘rtacha Yer sharida 1 m2 yuzaga 1370 joul energiya tushishi aniqlangan. Bundan ko‘rinadiki, kelajakda insoniyat turmush tarzida quyosh energiyasidan foydalanishni yanada takomillashtirish, yangi zamonaviy konstruksiyalarni yaratish va barcha sohalarda energiya manbai sifatida foydalanishni keng joriy etish tabora rivojlanib borishi kutilmoqda. Quyosh optik nurlanish energiyasini elektr energiyasiga aylantirishda quyosh fotoelementlari yoki ulardan tashkil topgan quyosh panellari (quyosh batareyalari) va ular asosidagi quyosh fotoelektrik sistemalaridan foydalaniladi (1-rasm).



1-rasm. Quyosh fotoelektrik qurilmasi va iste’molchilar.(1–fotoelektrik modul(quyosh paneli);2- invertor bilan zaryadlanishni nazorat qiluvchi qurilma; 3- akkumulyatorlar batareyasi; 4-iste’molchilar.

Nazariy hisob-kitoblarga ko‘ra, quyosh energiyasidan dunyo bo‘yicha foydalanish 2030 yilga borib dunyoda ishlab chiqrilayotgan elektr va issiqlik energiya manbalarining 30-35 % ini tashkil etadi deb baholanmoqda. Quyosh fotoelektrik qurilmalar (quyosh panellari) asosini quyosh batareyasi tashkil etib, u akkumulyatorlar batareyasini quyoshdan kelayotgan yorug‘lik fotonlari energiyasi hisobiga zaryadlab beradi. Quyosh batareyalari (panellari) hozirgi paytda 16-17 % li monokristall yoki polikristall kremniy asosidagi quyosh elementlaridan tayyorlanmoqda. Kelajakda ishlab chiqariladigan quyosh elementlari samaradorligini, xususan kremniy asosidagi quyosh elementlari samaradorligini yanada oshirish ustida tinimsiz butun dunyoda ilmiy tadqiqodlar, izlanishlar olib borilmoqda.

2-rasm. Yarimo‘tkazgichli quyosh elementlarida p-n o‘tish hosil bo‘lishi.


Rasmdan ko‘rinib turibdiki, quyosh elementlari hosil bo‘lish fizik jarayonlari juda sodda va tushunarli ko‘rinishda tasvirlangan. Bu tushunchalarni yaxshi o‘zlashtirgan o‘quvchi quyosh energetikasielementlari, ular fizikaning qaysi qonuniyatlari asosida ishlashini bilib olishi o‘quvchida unchalik qiyinchilik tug‘dirmaydi. Bundan tashqari o‘quvchi ushbu jarayonlar to‘g‘risida bilim hamda ko‘nikmalarga ega bo‘ladi.

Fotoelement yorug‘lik energiyasini bevosita elektr energiyasiga o‘zgartirib beradi va ulardan radiozanjirlarni tag‘minlash uchun E.Yu.K. manbai sifatida foydalaniladi. Ularning ishlash prinsipi r va n sohali yarim o‘tkazgichlarni yorug‘lik oqimi bilan yoritilganda sohalar orasida foto EYuKni yuzaga keltiruvchi fizik hodisalarga asoslangan. Selenli va kremniyli fotoelementlarning tuzilishi 8.1-rasmda ko‘rsa­tilgan. Selenli fotoelementni tayyorlash uchun metall plastinkaga vakuumda termik bug‘latish usuli bilan yupqa selen qatlami r (R­-Se) hosil qilinadi va 200°S harakatgacha qizdiriladi. So‘ngra selen qatlami ustiga yupqa kadmiy (Cd), galliy (Ga) yoki indiy (In) pardasi sochiladi. Bundan keyingi termik ishlovlar natijasida Se kristall yuzida n o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgan yupqa (50 mkm atrofida) selen qatlami hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lgan selen va r-Se chegarasida elektron teshikli n-r o‘tish yuzaga keladi.

Hozir ko‘p tarqalgan kremniyli fotoelementlarning asosi bo‘lib, n turli, 1 mm qalinlikdagi kremniy (Si) plastinkasi olinadi. Uning yuzasiga diffuziya yo‘li bilan bor (V) yoki aluminiy (A1) 0,4...1 mkm qalinlikda r-Si yupqa qatlam hosil qilinadi. n va Si qatlamlarning birlashish chegarasida n-r o‘tish yuzaga keladi. Kontaktlar vakuumda titan sochib hosil qiladi va yupqa kumush parda bilan muhofaza qilib qo‘yiladi. Changlatib sochilgan metallning o‘ta yupqa pardasi yarim shaffofdir. Plastinkaning orqa tomonida chuqurcha o‘yilib, unda n Si plastinkasiga birlashtirilgan kontakt joylashtiriladi.

1-rasm. Fotoelementlar: a) selenli, b) kremniyli (1–kontakt halqa, 2–yarim shaffof metall qatlami, 3–n-r o‘tish , 4–metall, 5–yassi kontakt, 6–r-ye qatlam,


7–n-ye qatlam, 8–r-ye qatlam, 9–n-e qatlam).

Foto EYuK ning yuzaga kelish mexanizmi quyidagicha: o‘ta sezgir yarim o‘tkazgich materialning n–r sohalarida yorug‘lik ta’siri natijasida, kristall n–r o‘tishi atrofida elektr maydon hosil qiluvchi elektron-teshik jufti yuzaga keladi. Bu juftlar issiqlik harakatida ishtirok etib, turli yo‘nalishlarda, shu jumladan, n–r o‘tish yo‘nalishida ham harakatlanadi. Elektron n zonadan r zonaga potensiallar to‘sig‘i yuzaga kelganligi tufayli o‘ta olmaydi. Teshik esa, kontakt elektr maydon hosil qilgan to‘siqdan osongina o‘tadi. Aksincha, r zonadagi elektronlar potensial to‘siqdan oson o‘tadi, teshiklar esa o‘ta olmaydi. Shunday qilib, n–r o‘tish yorug‘lik ta’sirida unga diffuziyalanayotgan tok tashuvchilarni ajratadi. Bu ajratish jarayoni elektr muvozanati o‘rnatilmagunga qadar davom etadi, ya’ni n zonadagi elektronlar va r zonadagi teshiklarning ortiqcha miqdori kristall ichida, kontakt yuzadagi maydonga qarshi yo‘nalishda elektr maydon hosil qilmaguncha davom etaveradi. Zaryad tashuvchilarni ajratish jarayoni natijasida yuqorigi kontakt manfiy va pastki kontakt musbat zaryadlanib, potensiallar farqi yoki foto EYuK hosil bo‘ladi. Fotoelementning VAT va yorug‘lik harakteristikalari 2- rasmda berilgan.





2-rasm. Yarim o‘tkazgichli fotoelemetning yorug‘lik (a) va volt-amper (b) tavsifi.


Fotoelementlarning asosiy parametrlari: integral sezgirlik Si=f(IfF)S (uning qiymati 700 mkA/lm dan ortmaydi). Foto EYuK Yef/e (uning miqdori 0,6 V atrofida bo‘ladi): sezgirlikning chegaraviy chastotasi fcheg (qiymati bir necha yuz Gs dan ortmaydi); FIK, kremniyli quyosh batareyalarning foydali ish koeffitsienti 13 .... 19% atrofida bo‘ladi.
Download 0.79 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
nomidagi toshkent
guruh talabasi
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
samarqand davlat
vazirligi muhammad
pedagogika universiteti
bilan ishlash
fanining predmeti
Darsning maqsadi
navoiy nomidagi
o’rta ta’lim
Ishdan maqsad
haqida umumiy
nomidagi samarqand
fizika matematika
sinflar uchun
fanlar fakulteti
maxsus ta'lim
Nizomiy nomidagi
ta'lim vazirligi
moliya instituti
universiteti fizika
Ўзбекистон республикаси
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
Toshkent axborot
таълим вазирлиги
Alisher navoiy
махсус таълим
Buxoro davlat