Yevropalik olimlar asarlarida ôrta osiyo tarixi kirish 1-bob. Yevropalik olimlarning o‘rta osiyoga sayohati


Herman Vamberi hisoboti va asarlari



Download 58,57 Kb.
bet3/7
Sana04.06.2022
Hajmi58,57 Kb.
#636059
1   2   3   4   5   6   7
Bog'liq
YEVROPALIK OLIMLAR ASARLARIDA ÔRTA OSIYO TARIXI

1.2. Herman Vamberi hisoboti va asarlari
Tarixdan ma’lumki, XIX yuz yillikning o’rtalari inglizlar Hindistonda o’z mavqelarini mustahkamlab olgan, Afg’oniston va O’rta Osiyoga intilayotgan bir davr edi. Bu yillari rus armiyasi ham Orenburgga o’rnashib olib, kelgusi yurishlarini Turkistonga qaratishni rejalashtirayotgan edi. Inglizlarga O’rta Osiyoning siyosiy ahvoli, geografik mavqei, aholisi, armiyasi haqida aniq ma’lumotlar havo bilan suvdek zarur edi. Ular O’rta Osiyoga yuborgan bir necha sayyohlar maqsadga erisha olmadi: qatl etildi, cho’llarda suvsizlikdan nobud bo’ldi, chegaralarda ushlab qolindi. Herman Vamberi inglizlarning so’nggi umidi edi. U bu umidni to’da oqladi. Vamberi aqlli edi, ilmli edi, ayyor edi. U har qanday qiyinchilikka jismonan chidadi, chunki yoshligi qiyinchilikda o’tgan edi; u o’z safari davomida berilgan har qanday so’roqlarga aniq, to’g’ri javob berdi, uning ilm doirasi keng edi.
H.Vamberi o’z hisobotiga kirishni Londonda 1864 yil 28 sentyabrda yozib tugallagan. H.Vamberi Xiva, Qo’qon xonliklari va Buxoro amirligiga oid to’la ma’lumotlar to’play oldi. Herman Vamberi o’z hisobotida siyosiy jabhada bir necha yil keyin kechishi mumkin bo’lgan voqealarni oldindan bashorat qila oldi. Mana ayrim dalillar:
I) H.Vamberi Xiva xonligiga qarashli 32 shahar va joyning Amudaryodan qancha mil uzoqqa joylashganligini aniqlab chiqqan.
II) Uning aniqlashicha, Buxoro amirligining armiyasi 40 ming otliqdan iborat, kerak bo’lganda 60 ming otliqqacha oshishi mumkin.
III) Rossiyaning O’rta Osiyo bilan aloqa qiladigan yo’llari:
1) Xiva — Astraxan — Orenburg;
2) Buxoro — Orenburg;
3) Toshkent — Orenburg va Qiziljar (Petropavlovsk);
4) Namangan va Oqsuv — Po’lat (Semipalatinsk)17.
H.Vamberi yana O’rta Osiyo xonliklari o’rtasidagi yo’llarni, ularning necha farsaxdan iborat ekanligini ham hisobotiga kiritgan.
Vamberi Angliyani O’rta Osiyoni Rossiyaga berib qo’ymaslikka chaqirgan, rus armiyasi O’rta Osiyoga yaqinlashib kelayotganligidan ogohlantirgan. «Ayrim odamlar Londonda O’rta Osiyo bizga kerak emas, kerak bo’lsa ruslar olaversin, deb yurishibdi», — yozadi hisobotida H.Vamberi. — Angliyaning hind yerlariga Rossiyaning yaqinlashib kelishiga befarq qarashi mening aqlimga sig’maydi. Rossiyaning O’rta Osiyodagi xatti-harakatining muvaffaqiyat qozonishiga shubha qilmasa ham bo’ladi. Lekin Rossiya faqat Buxoro bilan chegaralanadimi? Va u o’z intilishlarini Amudaryo bilan chegaralaydimi? Men Rossiya Turkistonni zabt etganidan so’ng, bir kun kelib, Afg’oniston yoki Shimoliy Hindistonga qarab yurishdan o’zini tiya olishini tasdiqlaydigan siyosatdon bilan uchrashishni istar edim. U hisobotini shu so’zlar bilan tugallaydi: «Mening kamtarona fikrim shu. Britaniya sheri rus ayig’i bilan bu mamlakatlarda dushmanlik munosabatida bo’ladimi yoki aka-ukalarcha o’z o’ljalarini teng bo’lib oladilarmi — bu shunday masalaki, o’zini filologik tadqiqotlarga bag’ishlagan bir darvish sifatida men bunga yaqinroq yondosha olmayman»18. Tarix shupga aniqlik kiritdiki, bu masalaga eng yaqin yondashganlardan biri mana shu darvishning o’zi bo’lib chiqdi.
1864 yili 10 sentyabr` kuni chiqqan sonida «London Deyli telegraf» gazetasining Peterburgdagi muxbiri ruslar Toshkentni ishg’ol etganligi haqida xabar beradi. H.Vamberi o’sha kungi hisobotida buning to’g’riligiga ishonib bo’lmaydi, biroq ruslar u yerda harakat qilayotganliklariga shubha yo’q, deb yozadi19.
Vamberi bu masalada ham haq bo’lib chiqadi. Haqiqatan ham, general Chernyaev 1864 yil 1 oktyabr` kuni o’z askarlari bilan shaharga yaqinlashadi va 2 oktyabr` kuni Qo’qon yo’liga chiqib, shu tomondan shaharga hujum uyushtiradi. Lekin bu hujum natijasida, uning qo’mondonligidagi askarlar talafot ko’radi, podpolkovnik Obux o’ladi, podpolkovnik Lerxe yarador bo’ladi. Bu muvaffaqiyatsiz hujum tufayli, general Chernyaev askarlaridan 18 kishi o’ladi (2 tasi ofitser) va 60 kishi yarador bo’ladi (2 tasi ofitser). Bu otryad 4 oktyabr` kuni Toshkentdan uzoqlashib, 7 oktyabr` kuni Chimkentga qaytib boradi20.
Toshkentni ruslar 1865 yil 14 iyundan 15 iyunga o’tar kechasi qattiq hujum bilan zabt etishadi21.
Bu hisobotidan so’ng, H.Vamberi nimaga erishdi, degan savol tug’iladi. Rus sovet yozuvchisi N.Tixonovning ancha yuzaki bitilgan «Vamberi qissasi»da (Toshkent, 1963) bu savolga Vamberi tilidan shunday javob beriladi: «Tortgan mashaqqatlarim, oqargan sochlarim uchun hech kim bir paqir to’lamadi» (shu kitob, 54-bet). Bu, albatta, haqiqatdan yiroq fikr. Keyingi yillari topilgan hujjatlar shuni ko’rsatadiki, alohida xizmatlari evaziga Herman Vamberi, amerikalik olim H. B. Paksoyning aniqlashicha, Britaniya Tashqi ishlar idorasi tomonidan muntazam oylik, keyinchalik pensiya bilan ta’minlanib turgan22.
Agar H.Vamberi 1913 yili vafot etganligini eslasak, 49 yil davomida Britaniya mojor sayyohiga pul to’lab turgan bo’lib chiqadi. Inglizlar bekorga pul to’lamasligi barchaga ayon!
Londonda bir yil turib, H.Vamberi 1864 yilning oxirida O’rta Osiyo bo’ylab sayohat kitobini ingliz tilida chiqaradi va Yevropaga mashhur bo’lib ketadi. Bir yildan so’ng — 1865 yili Parij orqali o’z vataniga qaytadi va Budapesht universitetida sharq tillaridan professor lavozimida ishlay boshlaydi.
H.Vamberi 1913 yil 15 sengyabr` kuni Budapeshtda 81 yoshida vafot etgan.
Herman Vamberiga shuhrat keltirgan asar, so’zsiz, 1864 yili Londonda ingliz tilida chiqqan «O’rta Osiyo bo’ylab sayohat» kitobi hisoblanadi. Bu kitob ikki qismdan iborat bo’lib, 1-qismda uning O’rta Osiyoga qilgan sayohati xotiralari o’rin olgan, 2-qismda esa turkmanlar, Xiva, Buxoro, Qo’qon, Xitoy, Turkiston tarixi, siyosiy ahvoli, geografik mavqei o’rganilgan. Bu kitobning 23, 24 boblari Angliya uchun kerakli Vamberi chiqargan xulosalardan iborat. 23 bobda O’rta Osiyoning ichki va tashqi siyosiy aloqalari o’rganilgan, oxirgi — 24 bob O’rta Osiyoda ruslarning inglizlar bilan raqobati. Rossiya va Angliyaning O’rta Osiyoga nisbatan tutgan o’rni, deb ataladi. Bu bobda H.Vamberi o’sha davr Angliya hukmron doiralari uchun tayyorlagan xulosalarini bayon qiladi. Bu kitob bir paytning o’zida Rossiya uchun ham ahamiyatli edi. Shuning uchun bo’lsa kerak, u darhol rus tiliga tarjima qilinib, 1865 yili S-Peterburgda bosilib chiqadi.
Mazkur kitobni G’arbdagi ayrim mutaxassislar juda qisqalikda tanqid qilishadi. H.Vamberi bu tanqidni tan olib, 1868 yili «O’rta Osiyo ocherklari» kitobini nashr ettiradi. Bu kitob birinchisini to’ldiradi. U 17 bobdan iborat bo’lib, O’rta Osiyo xalqlari tarixi va o’sha davr hayotining turli masalalarini yoritishga bag’ishlangan. Unda Xiva saroyi, uch xonlikning ishlab chiqarish kuchlari, O’rta Osiyodagi turon va eron qabilalarining etnografik xususiyatlari, O’rta Osiyo adabiyoti kabi masalalar ustida to’xtab o’tilgan. Bu kitobning O’rta Osiyo adabiyoti bobida Olloyor, Nizomiy, Navoiy, Fuzuliy, Mashrab g’azallarining tarjimalari, «Qissai Sayfulmuluk» asaridan bir parcha keltirilgan. Xususan, Alisher Navoiy haqida H.Vamberi ushbu fikrlarni bayon qiladi: Mashhur kishilar Navoiy asarlari bilan faxrlanishadi… «Navoiy kam uchraydigan she’riyat dahosidir, u juda ham mahsuldor shoir bo’lgan. U o’zidan so’ng she’riyat, tarix, odob va maitiqqa oid 32 asar qoldirgan… Uning O’rta Osiyo turkiy shevasini ulug’laganligini, yuqori darajaga ko’targanligini tan olmaslik mumkin emas». (340, 341-betlar). Bu kitobi yozilgan yillargacha H.Vamberi Navoiy asarlari bilan to’la tanishib chiqmaganligi seziladi. U «Layli va Majnun»ni teskari «Majnun va Layli» deb ataydi. «Qissai Sayfulmuluk»ni Navoiy qalamiga mansub asar, deb hisoblaydi.
1867 yili Vamberining boshqa bir kitobi chop etiladi. Bu uning shu kunlargacha o’z qadrini yo’qotmagan «Chig’atoy tilidan qo’llanma» asaridir. Bu kitob nemis tilida Leyptsig shahrida bosilib chiqadi. Asar uch qismdan — ilmiy tadqiqot, matnlar va lug’at qismlaridan iborat. Qitobning birinchi qismida tilning grammatik qurilishiga oid ma’lumotlar, 2-qismida Tohir va Zuhra, Yusuf va Ahmad, Huriliqo va Hamro kabi asarlar keltiriladi. H.Vamberi bundan tashqari 112 o’zbek xalq maqolini o’zbek tilida keltirib (arab va lotin yozuvlarida), nemis tilidagi tarjimasini ham beradi. Olloyor, Nasimiy, Navoiy, Fuzuliy g’azallaridan namunalar ham bu kitobdan o’rin olgan.
Vamberining ilmiy jihatdan katta ahamiyatga molik asarlaridan biri — uning 1873 yili yozilgan «Buxoro yoki Transaksoniya tarixi» kitobidir. Muallif Movarounnahr (ikki daryo oralig’i)ni Transaksoniya atamasi bilan beradi. Bu kitobida u Buxoroning eng qadimgi davrlaridan to XIX asr ikkinchi yarmngacha bo’lgan tarixini e’lon qilingan va e’lon qilinmagan, o’zi O’rta Osiyodan olib ketgan qo’lyozmalar asosida bayon qiladn. Uning kitobi ikki qismdan tashkil topgan: «Qadimgi yoki Movarounnahr tarixi» va «Yangi yoki Buxoro amnrligi tarixi».
Vamberining barcha asarlari bilan tanishib chiqqan kishi uning bir xususiyatiga e’tibor bermasdan qolmaydi: U oldingi asarlarida yo’l qo’ygan xatolarini keyingi kitoblarida e’tirof etib, ularni to’g’rilashga harakat qiladi. Bir qancha G’arb olimlari o’rta asr o’zbek tilini chig’atoy tili atamasi bilan nomlab keladilar. Vamberi ham o’zining «Chig’atoy tili qo’llanmasi» kitobida xuddi shu yo’ldan borgan. «Buxoro yoki Transaksoniya tarixi» kitobida bu xatosini tuzatishga harakat qilib yozadi: «Ko’pgina Yevropa olimlarining, ularga men ham o’zimning «Chig’atoy tilidan qo’llanma» asarimda qo’shilgan edim, fikrlari ikki karra xatodir… Birinchidan, O’rta Osiyo aholisi hech vaqt o’z yurtini ham, o’z tilini ham chig’atoy deb atamagan. Bu nom Amudaryoning u tomoni —Eronda forslar tomonidan qo’llanilgan. Bu o’lkaning aholisi o’z yurtini Turkiston, o’z tilini turkiy til, deb atab kelgan. Ikkinchidan, Chig’atoy musulmonlar tomonidan nimaga erishgan bo’lsa erishgan, lekin muhabbatga, hurmatga erishmagan»23.
Vamberi bu kitobida Temur tuzuklari haqida ham qiziq ma’lumot beradi: «Ingliz mayori Devi Yevropaga Hindistondan olib kelgan Tuzuki Temur 457 sahifadan iborat bo’lib, uning sakkizdan bir qismi fors tilida edi. Chig’atoy tilida yozilgan asl nusxa Yaman gubernatori Ja’far kutubxonasidan topilgan. U avval fors tiliga, so’ngra 1830 yili mayor K. Styuart tomonidan ingliz tiliga o’girilga»24 (183-bet).
H.Vamberi Amir Temurga shunday ta’rif beradi: «Hirot va Halab olimlari bilan bahsga kirishib, o’ziga o’xshab fikrlamaganlarini mukofotlagan odamni qahri qattiq va yovvoyi deyish mumkinmi! Bursadan Samarqandga yuk hayvonlariga butun boshli bir kutubxonani ortib, ko’chirib keltirgan kishini qahri qattiq va yovvoyi deyish mumkinmi! Shuning uchun ham Temurni Chingiz bilan teng qo’yuvchilar ikki karra xato qiladilar»25. Vamberining ko’rsatishicha, Temur saroyida xorijiy olim va rassomlari ko’p bo’lishgan, biroq mamlakatning rasmiy tili doimo turkiy bo’lib qolgan. Temurning o’zi ravon va ta’sirli turkiy tilda yozgan «Tuzuklar»i buni isbotlaydi.
Vamberi kitobida Ulug’bekni ulug’laydi, unga to’g’ri, xolis baho beradi: «Ulug’bek G’arb dunyosida bir necha asr keyin ham nomi hurmat bilan tilga olinadigan yagona temuriylar sulolasidan edi… U hukm surgan davr temuriylarning oltin davri sanaladi».
Temuriy sulolasi haqida fikrlarini H.Vamberi Boburga bergan bahosi bilan yakunlaydi:
«Bobur Mirzo o’z asarida bizning ko’z o’ngimizda ham shoir, ham siyosatdon, ham faylasuf shaklida gavdalanadi. Turkiy va forsiy xalqlarning adabiyotida o’zida shunchalik foydali fikrlarni oddiy, ravon tilda bayon qilgan bironta boshqa bunga o’xshash kitob yo’q».



Download 58,57 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish