Xix asr ikkinchi yarmi XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning hududiy joylashuvi va ijtimoiy ahvoli



Download 102.89 Kb.
Sana15.01.2017
Hajmi102.89 Kb.
O’zbekiston Respublikasi Xalq Ta’limi Vazirligi

Toshkent viloyati Xalq Ta’limi Boshqarmasi

Qibray tumani Xalq ta’limi muassasalar faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limi
Qibray tumani XTMFMT va TEB tasarrufidagi

30-umumta’lim maktabi tarix fani o’qituvchisi Akbarova Sayfuraning

XIX ASR IKKINCHI YARMI –



XX ASR BOSHLARIDA QORAQALPOQLARNING HUDUDIY JOYLASHUVI VA IJTIMOIY AHVOLI

mavzusidagi 1 soatlik



dars ishlanmasi

Toshkent – 2016

Qibraytumani XTMFMT va TEB tasarrufidagi

30-umumta’lim maktabining ________ yil _________________ oyida # ____ - sonli

Metodika kengashida tasdiqlandi.

Qibraytumani XTMFMT va TEB tasarrufidagi

30-umumta’lim maktabining ________ yil _________________ oyida # ____ - sonli

Pedagogika kengashida tasdiqlandi.

Qibray tumani XTMFMT va TEB kengashida _____________ yil # _____ - sonida tasdiqlandi.

c:\program files\microsoft office\media\cagcat10\j0233018.wmf

Qibray tumani XTMFMT va TEB tasarrufidagi

30-umumta’lim maktabining tarix fani o’qituvchisi Akbarova Sayfuraning

Metodik tavsiyasi

c:\documents and settings\администратор\local settings\temporary internet files\content.word\изображение 281.jpg

Ushbu metodik qo’llanma 9- sinf

o’qituvchilari uchun mo’ljallangan

XIX ASR IKKINCHI YARMI – XX ASR BOSHLARIDA QORAQALPOQLARNING HUDUIY JOYLASHUVI VA IJTIMOIY AHVOLI

Darsning maqsadi:

  1. Ta’limiyligi – o’quvchilarga qoraqalpoqlarning tarixan xalq bo’lib shakllanishi, yashash tarzi va hududiy joylashuvi haqida ma’lumot berish;

  2. Tarbiyaviyligi – qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti haqida tushuncha berish;

  3. Rivojlantiruvchi – o’quvchilarning milliy madaniyat va urf-odatlar haqidagi bilimlarini rivojlantirish.

Dars jihozi:

  1. 9-sinflar uchun “O’zbekiston tarixi” darsligi.

  2. 9-sinflar uchun “Jahon tarixi” xaritasi, yozuvsiz xarita.

  3. Mavzuga doir rasmlar, qo’shimcha adabiyotlar, atama, sanalar yozilgan kartochkalar.

Yangi dars mazmunining tayanch tushunchalari, atamalari, tarixiy sana va nomlar:

XIX asr o’rtalari, Amudaryo bo’ylari, Ural va Emba bo’ylari, Xiva xonligiga qaramlik, 100 ming nafar, o’n to’rt urug’, mashg’ulotlar: chorvachilik, baliqchilik, ovchilik; beklargabegi.



Darsning borishi:

  1. Tashkiliy qism (2 daqiqa)

  2. Uy vazifasini tekshirish (15 daqiqa). “Guruhlar ishi”. O’quvchilar 4 guruhga bo’linadi va har bir guruh bitta ustundagi tushuncha yuzasidan ma’lumot to’playdi.



Guruh

Qo’zg’olon hududlari

Qo’zg’olon sanasi

Qo’zg’olon sabablari

Qo’zg’olon oqibatlari

1

Andijon










2

Toshkent










3

Namangan










4

Xo’jand va O’ratepa













  1. Yangi dars mavzusini ro’yobga chiqarish ustida ishlash (10 daqiqa).

O’qituvchi yangi mavzu yuzasidan “Kichik ma’ruza” qiladi.

Mashg’ulotlar. Qoraqalpoqlar hayotida baliqchilik va ovchilik ham muhim o’rin egallagan. Amudaryoning quyi oqimi va Orol dengizi atroflarida uzoq-yaqin ko’llarda baliqlar serob bo’lgan. Hatto Sharqdan G’arbga borayotgan savdo karvonlari tuzlangan baliqni ko’p miqdorda ana shu baliqchilik bilan shug’ullanuvchi oilalardan olib ketardilar.

Hunarmandchilik qoraqalpoqlarda Buxoro amirligi, Qo’qon va Xiva xonliklari shaharlaridagidek rivojlanmagan edi. Asosan ro’zg’or uchun zarur buyumlarni tayyorlash bilan shug’ullanishgan. Ehtiyojdan ortganlari esa bozorga chiqarilar edi. O’tovlarni o’rash uchun matolar to’qiganlar, tuya junidan oddiy guldor namatlar bosar edilar. Yog’ochdan turli xil buyumlar – aravalar, qayiqlar yasar edilar. Teri oshlash usullarini bilganlar egar-jabduq, yugan yasar, bo’yra va bordonlar to’qir edilar. Qoraqalpoqlarning xalq amaliy san’ati – o’tovlar uchun o’ymakor eshiklar va boshqa ro’zg’or buyumlari yasash, gilam to’qish, kashtachilik, zargarlik san’ati yuqori darajada rivojlandi.

XIX asrda qoraqalpoqlar. Tarixan qoraqalpoqlar Ural, so’ngra Volga bo’ylarida, Orol atrofi hamda Sirdaryoning quyi havzalari etaklarida yashab kelganlar. Ularning ko’chib yashashlariga ko’proq tashqi omillar sabab bo’ldi. Nihoyat, ular XIX asr boshlarida quyi Amudaryo havzasi, Orolning janub va janubi g’arb tomonlarida muqim hayot tarzida o’ta boshladilar. Qoraqalpoqlar goh qozoqlar, goh turkmanlar hujumlariga uchrab, buning oqibatida Xiva xonligi fuqaroligiga o’tdilar. Quyi Amudaryoning katta cho’l va suv chiqmagan cho’lga tutash sho’rxok yerlarini ular o’zlarining mashaqqatli mehnati evaziga o’zlashtirdilar. O’troq hayotga o’ta boshlagach, dehqonchilik bilan shug’ullanish qoraqalpoqlar hayotida asosiy o’rinni egallay boshladi. Shunday bo’lsa-da, chorvachilik ham qoraqalpoqlar hayotida yetakchi sohalardan biri bo’lib qolaverdi.

Qoraqalpoqlarning ijtimoiy hayoti. Qoraqalpoqlar urug’larga bo’lingan, ularda yerdan foydalanish jamoa tariqasida kechar edi. Urug’lar sug’orish kanallari qazilishi uchun mas’ul bo’lishgan. Chorva xususiy mulk bo’lgani bois unga urug’ tamg’asi urilar va jamoa yaylovlarida boqilar edi. Qoraqalpoqlarning har bir ovul aholisi bitta urug’ga mansub edi. Qoraqalpoqlarni boshqarish qulayroq bo’lishi uchun Muhammad Rahimxon I “Qoraqalpoqlar ulusi”ni shakllantirdi, barcha qoraqalpoq jamoalari ana shu ulusga kirgan.

Ijtimoiy hayot. Qoraqalpoq urug’larini boshqarish biy va uning oqsoqollari qo’lida edi. Urug’ biylarini Xiva xoni tayinlar va uning mansabga tayinlanganligini tasdiqlovchi yorliq berilar edi. Biylar qo’l ostidagi urug’ning istagan a’zosiga aybi uchun jazo berar, o’zlariga yoqqan odamlarga tortiq va hadyalar in’om qilar edi. Xiva xonining alohida ishonchini qozongan biylarning vakolatlari yanada kengaytirilib, alohida muruvvat ko’rsatilgan. Har bir urug’ va qabilalardan jangovor otryadlar tuzilar, bu otryadlarga qoraqalpoq harbiy boshliqlaridan yuzboshilar tayinlanar edi. XIX asr o’rtalarida butun qoraqalpoq urug’larini boshqarish, soliqlar undirish, harbiy xizmatni o’tash majburiyatlariga doir ishlarni yanada tartibga solish maqsadida beklarbegi tayin etilgan. Ayrim tumanlarni idora qilish uchun esa xon o’zining qarindosh-urug’lari va ishonchli odamlarini qoraqalpoqlar yashayotgan quyi Amudaryo va Orolbo’yi hududlariga jo’natib turdi. Shuningdek, ularga yordam berish uchun qozilarni ham qo’shib yubordi.



Xo’jaligi va mashg’ulotlari. Qoraqalpoqlar XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib o’troqlashib, dehqonchilik ular hayotida asosiy o’rinni egallay boshladi. Ammo chorvachilik ham yetakchi sohalardan biri bo’lib qolaverdi. Dehqonchilik ishlari qizg’in vaqtlarda qoraqalpoq oilalari ekinzor yerlarning qulay bir joyiga o’z o’tovlarini qurib mehnat qilganlar. Ana shunday tinch mehnat bilan band bo’lgan paytlarda bosqinchilik bilan boylik orttirishni kasb qilib olgan qaroqchi guruhlar qoraqalpoqlar o’tovlariga to’satdan hujum qilar edi. Bu kutilmagan bosqin natijasida ular ko’plab mol-mulklaridan ajralardi. Bunday paytlarda yurt oqsoqollari Xiva xonidan o’zlarini himoya qilishni so’rab choparlar yo’llardilar.

Qoraqalpoqlarda urug’chilik va qabilaviy munosabatlar. XIX asrda ham qoraqalpoqlarning ayrim ovullarida urug’ munosabatlari mustahkam tarzda davom etdi. Xitoy-qipchoq, mang’it va kenagas qabilalari tarkibidagi urug’lar “o’n to’rt urug`” – aris (urug’) birlashmasini tashkil qil;gan. Arislar orasida eng yirigi o’n to’rt urug’ bo’lsa, harbiy kuch borasida ikkinchi o’rinda shulluk va joungurni birlashtirgan aris-qo’ng’irotlar turar edi. Ularda yer-suv mulki, chorva mahsulotlari urug’niki deb hisoblansa-da, urug’ oqsoqollari, ruhoniylar va biylarning ulushi katta miqdorni tashkil qilgan. Bu hol XIX asr ikkinchi yarmida tabaqalanish jarayonining kuchayishini yanada tezlashtirdi.
d:\dok 2016\мои рисунки\изображение\изображение 755.jpg d:\dok 2016\мои рисунки\изображение\изображение 752.jpg d:\dok 2016\мои рисунки\изображение\изображение 684.jpg
Qorqalpoq urug’larini boshqarish biy va uning oqsoqollari qo’lida bo’lgan. Urug’ biylarini Xiva xonlari tainlar va mansabga tayinlanganligini tasdiqlovchi yorliq berar edi. Biylar qo’l ostidagi urug’ a;zosini jazolar, loyiq deb bilgan odamlrga tortiq va hadyalar in’om qilardi. Xiva xonining ishonchini qozongan biylarning vakolatlari yanada kengaytirilib ularga alohida muruvvat ko’rsatilgan.

XIX asrning ikkinchi yarmida butun qoraqalpoq urug’larini boshqarish, soliqlarni undirish, harbiy xizmatni o’tash majburiyatlariga doir ishlarni tartibga solish maqsadida beklarbegi lavozimi tayin etilgan.

Urf-odatlari va turmush tarzi. Qoraqalpoqlarda urug’chilik o’ziga xos qadriyat bo’lib, uning ta’siri oila va qarindoshchilik munosabatlarida ko’zga tashlanib turar edi. Har bir urug’ o’z qavmining mustahkamligini ta’minlashga intilgan.

Har bir urug’ning o’ziga xos dafn marosimlari bo’lib, ularning qabristonlari ham alohida edi. An’ana bo’yicha qabristonga ularda shu urug’ning mashhur avliyo yoki pir darajasidagi kishilari dafn etilgan.

To’y marosimlarida urug’ning barcha a’zolari ishtirok etishi shart bo’lgan. Umuman olganda, qoraqalpoqlar ko’chmanchilikdan o’troq turmushga o’tishgacha bo’lgan uzoq davrda, xalq bo’lib shakllanish jarayonida o’ziga xos ma’naviy-moddiy qadriyatlar yaratdi. Mehr-oqibat, insonparvarlik g’oyalari bilan sug’orilgan turmush tarzi shakllandi. “Qirqqiz” va boshqa turkiy xalqlarning ma’naviy mulki bo’lgan turli xil dostonlarda mardlik, erksevarlik, Vatanga sadoqat, sof sevgi, or-nomus ustuvor edi. Bu g’oyalar qoraqalpoqlar xalqi hayotidan mustahkam o’rin oldi.

Bunda “Aqliy hujum” usuli ishlatilib, o’quvchilarning darsga qiziqishi jadallashadi. “Aqliy hujum” savollari va vazifalar:



  1. Qoraqalpoqlarning etnik, tarkibi haqida nimalarni bilasiz?

  2. Ularning mashg’ulotlari haqida so’zlab bering.

  3. Qoraqalpoqlarning urug’lari haqida nimalar bilasiz?

  4. Urf-odatlari va turmush tarzi haqida-chi?




  1. O’tilgan mavzuni mustahkamlash (12 daqiqa)

100 ming

Biy

O’troq

Xiva xonligi

To’y marosimi

Ruhoniylar

Beklarbegi

“Qirqqiz”

Xiva xonlari

O’quvchilarga oldindan tayyorlangan kartochkalar tarqatiladi. Kartochkalarda raqamlar va nomlar yozilgan bo’ladi.

O’qituvchi shu raqam yoki nomga taalluqli jumlani o’qiydi va o’quvchi o’qilayotgan jumlaga tegishli raqamnibelgilaydi. Mashq savollari taxminan quyidagicha bo’lishi mumkin:


  1. XIX asr o’rtalarida qoraqalpoqlarning soni qanchaga yaqin bo’lgan? (100 ming)

  2. Urug’ biylarini qaysi davlat hukmdori tayinlagan? (Xiva xonligi)

  3. Qoraqalpoqlarda urug’larni kim boshqargan? (Biy)

  4. XIX asr ikkinchi yarmida harbiy xizmatni o’tash majburiyatlariga oid ishlarni tartibga solish uchun qanday lavozim tayin etildi? (Beklarbegi)

  5. Qoraqalpoqlarningqaysi jarayonida urug’ning barcha aholisi ishtirok etishi shart bo’lgan? (To’y marosimi)

  6. Musulmonchilik asoslarini qoraqalpoq xalqi orasida mustahkamlash uchun Xiva xoni ular ovullariga kimlarni yuborgan? (Ruhoniylarni)

  7. Qoraqalpoqlarning mardlik, erksevarlik, Vatanga sadoqat g’oyalari ulug’langan dostoni nomini ayting. (“Qirqqiz”).

  8. Urug’ biylari kimlar tomonidan tayinlangan? (Xiva xonlari)

  9. XIX asrda qoraqalpoqlar qanday turmush tarziga o’tdilar? (O’troq).

  1. Dars yakunlarini chiqarish (4 daqiqa)

  1. Mavzuga doir asosiy tushunchalarni o’quvchi daftariga yozdirish.

  2. O’quvchilarda paydo bo’lgan savollarga javob berish.

  3. Baholarni e’lon qilish.

  1. Uyga vazifa (2 daqiqa).

  1. Mavzu oxirida berilgan savol va topshiriqlar bilan ishlash.

  2. Yozuvsiz xarita bilan ishlash.

  3. “O’zingizni sinang” ruknidagi vazifani daftarda bajarish.

  4. Yangi mavzu matni bilan tanishib kelish.



Foydalanilgan adabiyotlar:

  1. O’zbekiston tarixi. O’qituvchilar uchun metodik qo’llanma. Akbar Zamonov. “SHARQ” NASHRIYOT-MATBAA AKSIYADORLIK KOMPANIYASI BOSH TAHRIRIYATI TOSHKENT – 2010

  2. O’zbekiston tarixi. 9-sinf darsligi. “SHARQ” NASHRIYOT-MATBAA AKSIYADORLIK KOMPANIYASI BOSH TAHRIRIYATI TOSHKENT – 2014


c:\documents and settings\администратор\local settings\temporary internet files\content.word\изображение 167.jpg

Akbarova Sayfura Shohakimovna - Qibray tumani

XTMFMT va TEB tasarrufidagi 30-umumta’lim



maktabi tarix fani o’qituvchisi

1963 yil 25 iyunda - Toshkent viloyati Qibray

tumanida tug’ilgan.

1989 yilda - Toshkent Davlat Pedagogika Instituini

tamomlagan.

Ma’lumoti - oliy

Mutaxassisligi - tarix va jamiyatshunoslik o’qituvchisi

Malaka toifasi - mutaxassis

Ped staji - 27 yil

Shiori: “Kuch adolatdadir”
Каталог: sites -> qibray30m.txtb.uz -> files -> videos
sites -> Garov to'G'risidagi o'zbekiston respublikasi qonuniga o'zgartishlar va qo'shimchalar kiritish haqida
sites -> Ipoteka to'G'risida qonunchilik palatasi tomonidan 2006 yil 28 iyunda qabul qilingan Senat tomonidan 2006 yil 25 avgustda ma'qullangan
sites -> 1-dars. Abdulla Qahhor “O‘tmishdan ertaklar” qissasi va “Sarob” romani Reja
sites -> O’zbekiston raqamlarda
sites -> Mavzu: Shimoliy Amerika materigi. Dars maqsadi: Ta’limiy
sites -> Axolisining sanitariya osayishtaligi to‘g‘risi
sites -> Reja: Adabiyot-so’z san’ati
videos -> Sana: 18. 02. 2016 Sinf: 7-“B” sinf Fan: Algebra Mavzu: Ko’phadlarni ko’paytuvchilarga ajratishning bir necha usullarini qo’llash
videos -> “Tasdiqlayman” Maktab diorektori: U. A’zamov O’tibdo’: F. Hasanova mmibdo’: N. Qobilova Qibray tumani xtmfmt va teb tasarrufidagi


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa