Urganch 2014 Reja: I



Download 211.36 Kb.
Sana16.01.2017
Hajmi211.36 Kb.


Al-Xorazmiy nomidagi UrDU Iqtisodiyot fakulteti 303-iqtisod guruhi tolibi Ataniyazov G’iyosning makroiqtisodiy tahlil fanidan yozgan




MAVZU: Janubiy Koreyaning makroiqtisodiy ko`rsatkichlari tahlili

Tayyorladi: Ataniyazov G’

Qabul qildi: Matquliyeva S.
Urganch 2014
Reja:
I. Kirish (mamlakatga iqtisodiy tasnif)

II. Asosiy qism :

Geografik o’rni, tarixi va aholisi

Mamlakatni iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishining hozirgi ahvoli .

Mamlakatning makroiqtisodiy ko’rsatkichlari , dinamikasi tahlili.



III. Xulosa

Ilovalar.

Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish

Differentsiatsiyalash jarayoni iqtisodiyoti uncha kuchli rivojlanmagan davlatlarni Yangi Industrial Mamlakatlar deb nomlangan o’ziga xos mamlakatlar guruhiga va territoriyalarga ajralishga olib keldi. Bular Janubiy Koreya, Tayvan, Gonkong, Singapur, Malayziya, Tailand, Braziliya, Meksika, Argentina. Yangi industrial mamlakatlar xaqida gap ketganda, «mamlakat» so’zining o’rniga ko’pincha «territoriya» so’zi qo’llaniladi. Tayvan–Xitoyning o’z vaqtida undan gomindanov rejimi orqali ajralib chiqqan bir qismidir. Gongkong Britaniya koloniyasi statusini saqlab kolgan. Janubiy Koreya esa yagona bir davlatni ikkiga bulinishi natijasida paydo bulgan.

Qisqa vaqt ichida qoloq bir mamlakatlar safidan ilg’or ishlab chiqaruvchilar safiga o’tgan bu mamlakatlar hech kimni e'tiboridan chetda qolmadi. Lekin aytish joizki, bularning ichida eng ulkan va taassurot qoldiradigan natijalarga erishgan davlat bu Janubiy Koreyadir. Bu mamlakatda axoli jon boshiga tushadigan yalpi milliy maxsulot 1963 yildagi 100 AQSh dollaridan 2005 yil 20 000 AQSh dollaridan oshiq darajaga yetgan. Janubiy Koreyani to’laligicha industrial rivojlangan kapitalistik mamlakatlar qatoriga kiritish mumkin, buning ustiga asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari bo’yicha yetakchi kapitalistik hukmron mamlakatlar guruhidagi rivojlanayotgan mamlakatlar ichida ham birinchi hisoblanadi.

Janubiy Koreyaning iqtisodiy o'sish suratlari nafaqat rivojlanayotgan mamlakatlarning shunga o’xshash ko’rsatkichlarini, balki ko’pchilik rivojlangan kapitalistik mamlakatlarnikidan xam yuqoridir. Ayrim turdagi sanoat maxsulotlarini, shu jumladan ilm-fan talab qiladigan maxsulotlarni ishlab chikarish bo’yicha kapitalistik iqtisodiyotda yetakchi o’rinlarga chiqib oldi. Xususan bu xolat mamlakatning g’ayritabiiy tezlikda o’sishini asoslaydi.

Bu mamlakat eksportining o’sish sur’atlari katta sur’atlarda rivojlanayapti. Gap shundaki, yuqori raqobatbardoshlik qobiliyatiga ega bo’lib, Janubiy Koreya sanoatida ishlab chiqarilayotgan maxsulotlar jaxon bozorida uz urnini egallab bormokda. Shunday qilib Janubiy Koreya oyoq kiyimi, kiyim-kechak, tekstil maxsulotlari, maishiy elektronika apparatlari, shaxsiy kompyuterlar, elektron xisoblash texnikalari, yengil avtomobillar va boshqa turdagi maxsulotlarning katta eksportyoriga aylandi. Koreya nafaqat jaxon bozorida uz urnini topishga, balki rivojlangan kapitalistik mamlakatlar safidagi raqobatchilarini bozordan siqib chiqarishga ham muvaffaq bo'ldi.

Poytaxt: Seul.

Koreya etnik guruxlari: koreyslar 99,9%, boshqalar (Xitoy etnik guruxlari) 0,1%.

Tili: Koreys va Xitoy tili.

Savodxonlik darajasi: 98%.

Tabiiy boyliklari: ko’mir, volfram, grafit, molibden, svinets, potentsial gidroenergiya.




Koreya Respublikasi, norasmiy nomlari: Janubiy Koreya, Koreya, Sharqiy Osiyoda, Koreys yarimorolida joylashgan mamlakatdir. Shimoldan Koreya Xalq Demokratik Respublikasi bilan chegaradosh. Poytaxti—Seul shahri aglomeratsiyasi aholisi bo’yicha jahonda ikkinchi o’rinda turadi.

Koreya jahonning eng qadimgi tamaddunlaridan biridir; uning hududida Quyi Paleolit davridayoq odamlar yashaganligi ma’lum. Uch Koreys Qirolligining 668-yildagi birlashuvidan to 1910-yilgacha koreys xalqi yaxlit mamlakatda yashadi. Koreya bo’linishidan so’ng 1948-yili Janubiy Koreya davlati yaratildi. Koreys urushidan keyin Koreya Respublikasi iqtisodiyoti kuchli o'sishni boshidan kechirib, mamlakat katta yigirmatalik safiga kirdi. Bugungi kunda Janubiy Koreya To’rt Osiyo Barslaridan biri, deb hisoblanadi. Janubiy Koreya BMT, WTO, OECD, APEC kabi tashqilotlar a’zosi, AQShning yaqin hamkorlaridan biri boʻlib, xalqaro siyosatda faol qatnashadi.

Janubiy Koreya iqtisodiyoti yuqori texnologiyalar va qulay infratizimga asoslangan, Samsung, LG, Hyundai-Kia kabi koreys shirkatlari elektronika, avtomobil, kema, mashina va robotlar ishlab chiqarishadi. Janubiy Koreya shuningdek ta’limi ilg’or mamlakatlardan biri bo’lib, aholisi ilmiy savod darajasi boʻyicha jahonda birinchi, matematik savod bo’yicha esa ikkinchi oʻrinda turadi.

Koreya tarixi.

Arxeologik topilmalar daliliga asosan koreyslar Koreya yarimorolini Ilk Paleolit davrida egallagan. Koreya tarixi eramizdan avvalgi 2333-yil Tanginning afsonaviy tarzda Koʻchoʻsonga asos solishi bilan boshlanadi.

Tanginning qirolligi "Choʻson" deb atalgan (ammo, hozirgi kunda yaqin davrdagi Choʻson sulolasidan farqlash uchun Koʻchoʻson yoki Qadimgi Choʻson deb ataladi). Koʻchoʻson Koreya yarimoroli shimoli va Manjuriyaning bir qismini egallashgacha kengaydi. Xitoyning Han sulolasi bilan bir necha urushlardan keyin, Koʻchoʻson parchalanib, bir necha davlatlarga boʻlinib ketdi va Koreyaning Uch Qirollik Timsoli davriga olib keldi.

Uch Qirollik timsoli davri davomida Buyo, Okcho, Doʻngyo va Samhan birlashmasi Koreya yarimoroli va janubiy Manchuriyani egallab oldi. Aynan shu davrda Uch Qirollik ravnaq topdi.



Uch Qirollik davri

Eramizdan avvalgi 57-yillarda Uch Qirollik boshlandi va Shilla 668-yilda Koʻguryo ustidan yarimorolni birlashtirguncha kengayib bordi. Bu davrda Koʻguryo, Bekche, Shilla va Kaya yarim orolga hukmronlik qildi. Lekin Koʻguryo umuman olganda uch qirollikning eng kuchli va eng kattasi edi. Eng gullagan davrida Koʻguryo Manjuriyadagi Xitoy yerlariga hujum qildi va egallab olib katta yerga hukmronlik qildi.

Koʻguryo Vey, Shuy va Tang kabi xitoylar bilan bir necha marta jang qildi va chekindi, 668-yil, Shilla-Tang ittifoqi vaqt oʻtishi bilan qirollikni qulatishga olib keldi.

Eramizdan avvalgi (e.a.) II asrda Xitoy yozuvi ("hanja") ieroglifni qabul qilishi, eramizning IV asrida Buddizmning kirib kelishi Koreyaning Uch Qirolligiga teran taʼsir koʻrsatdi. Koreyslar keyinchalik ushbu taʼsirniYaponiyaga oʻtkazdi.

667-yilda Uch Qirollikning Shilla tomonidan birlashtirilishi Shimol-Janubiy Davlat davriga olib keldi. Koreya yarimorolini Shilla, Manchuriyani esa Balhe boshqardi. Birlashgan Shilla davri Koreyaning madaniyati eng rivojlangan, yaʼni madaniy uygʻonish davri hisoblanadi. Shoirlik va sanʼatga dalda berildi.

Birlashgan Shilla tinch munosabat olib bordi chunki Soʻng Sulolasi aggressiv emas edi. Bu davr davomida Koreya va Xitoy oʻrasida munosabatlar yaxshi boʻldi. 935-yilda Birlashgan Shilla ichki nizolar taʼsirida parchalanib ketdi va oxirgi qirol Koʻryoga taslim boʻldi.



Koryo Qirolligi

Koryo davlatiga 918-yilda asos solingan va 936-yilda butun yarim orolni birlashtirib yagona davlatga aylantiriladi. "Koryo" soʻzi hozirgi "Koreya" nomiga asos boʻldi. Bu sulola vakillari yarimorolni 1392-yilgacha oʻz qoʻl ostilarida ushlab turadilar. Ushbu sulola vakillari boshqaruvi davrida tegishli qonunchilik asoslari ham ishlab chiqildi. Buddizm butun yarimorol boʻylab keng tarqaldi.

Ammo 1231-yildan oʻsha davrda juda ham kuchli boʻlgan moʻgʻullar imperiyasi Koryo davlatiga hujumlarni boshlaydi, 25 yillik qarshilikdan soʻng Koryo qiroli moʻgʻullarga taslim boʻlishga majbur boʻladi. 80 yil davomida Koreya moʻgʻullar boshqaruvi ostida yashaydi.

XIV asrninig oʻrtalariga kelib moʻgʻullar imperiyasi asta-sekin kuchsizlana boshlaydi, har xil ichki kurashlar tufayli tanazzulga yuz tuta boshlaydi, bu esa albatta Koryo qiroli Konminga qoʻl keladi va mustaqillikni qoʻlga kiritib moʻgʻullarni mamlakat hududidan quvib chiqaradi.

Xitoyda Yuan sulolasi tanazzulga yuz tutib Min sulolasi davlati boshqaruviga kelganda Koreya davlati yangi sulola vassali ekanligini tan oladi (1368-yilda). Shunday boʻlsa-da Koreya armiyasi generali Li Son Ge zimdan Yuan sulolasini qoʻllab quvvatlab turadi, bu esa albatta oʻz natijasini beradi. Kerakli madadni olgan Li Son Ge Koryo sulolasini tugatib Choʻson nomi ostida 1392-yilda yangi davlatga asos soladi.

Choʻson qirolligi

Choʻson davlati poytaxti sifatida Xanson shahri (hozirgi Seul) tanlanadi. 1394-yilda esa rasmiy din sifatida Konfusiylik qabul qilinadi (Konfusiylik diniga dastlab Xitoyda Konfusiy degan odam asos solgan). XV asrda esa Qirol Sejong tomonidan hozirgi koreys alifbosi "Hangul"ga asos solinadi.

Choʻson 1582-yildan 1598-yilgacha yaponlarning doimiy hujumlaridan biroz kuchsizlanadi.

1627- va 1636-yillarda Manjuriyada qaror topgan Sin sulolasining Choʻsonga qilgan hujumlaridan soʻng Choʻson davlati Sin imperiyasi vassaliga aylanadi. Sin imperiyasi Xitoydagi Min sulolasini tugatib taxtga kelgan yana bir Xitoyni boshqargan sulolalardan biri.

Davlat ichki boshqaruvida konfusiylarning taʼsiri juda ham kuchayib ketadi, bu ham davlatning tanazzulga yuz tutishiga sabab boʻladi.

XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib Yaponiya namunasidagi gʻarblashish (yevropalashish) islohotlari keng quloch yoyadi. Ayniqsa bu islohotlarda zodagon Pak Kyu Su faol qatnashadi, ammo uning oʻlimidan soʻng bu islohotlar toʻxtab qoladi.

1893—1895-yillarda Koreyada inqilobiy harakatlar boshlanadi. Inqilobchilar qirol maʼmuriyatidan yaponlarga qarshi Xitoydan madad soʻrashni talab qiladilar, shundan soʻng qirol Xitoydan yordam soʻraydi. Xitoy oʻz armiyasining bir qismini koreyslarga yordam uchun joʻnatadi. Bu esa Xitoy va Yaponiya urushini keltirib chiqaradi (1894-95-yillarda boʻladi). Natijada urush Yaponiya gʻalabasi bilan tugaydi, Koreya esa amalda Yaponiya protektorati ostiga tushib qoladi.

Yaponiya anneksiyasi

1904-yilda rus-yapon urushi boshlanadi. Garchi Koreya rasmiy ravishda urushda qatnashmagan boʻlsa-da, barcha dengiz va quruqlikda olib borilgan urushlar qisman Koreya hududida yoki chegarasida olib borildi. Urush Manjuriya hududiga koʻchganda Koreya hududi butunlay yapon askarlari qamali ostida qoladi.



Koreyaning boʻlinishi

Rus-yapon urushi tugagandan soʻng, garchi koreys-yapon tinchlik sulhi to’zilgan boʻlsa-da, amalda Koreya Yaponiya protektorati ostiga oʻtadi va deyarli mustaqilligini yoʻqotadi. 1910-yilga kelib Yaponiya Koreyani toʻliq bosib oladi, natijada Koreya toʻliq Yaponiyaga oʻtadi.

1945-yilda Yaponiyaning II jahon urushida magʻlubiyatga uchrashi, Koreyadagi yaponlar boshqaruvining barham topishiga olib keladi. Ammo Koreyaning shimoliy qismini SSR, janubiy qismini esa AQSh egallab oladi.

Janubiy Koreya tarixi

1945-yilda SSSR va AQSh Koreyani birgalikda boshqarish toʻgʻrisida shartnomaga qoʻl qoʻyishadi. Ikki katta davlat Koreyani 38-parallel chizigʻidan boʻlishib olishadi.

1950-53-yillarda boʻlib oʻtgan Koreya urushi Shimol va Janub oʻrtasida harbiysizlashtirilgan hudud oʻtkazilishiga sabab boʻladi. Shunday qilib bir butun Koreya davlati shimolda Kommunistik boshqaruvli Koreya Xalq Demokratik Respublikasi va janubda kapitalistik boshqaruvga ega boʻlgan Koreya Respublikasiga boʻlinib ketadi.



Birinchi respublika

Koreya Respublikasiga 1948-yil 15-avgustda asos solingan. Li Sin Man esa KRning birinchi prezindeti etib tayinlanadi, ayni shu yilning 9-sentabrida Kim Ir Sen boshchiligidagi Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR) tashqil topadi. 1948-yil KRning birinchi konstitutsiyasi ham qabul qilinadi.

Birinchi Respublika boshqaruv davri BMT, Xitoy va SSRning qurolli kuchlarining faol ishtiroki bilan boʻlgan Shimoliy va Janubiy Koreya urushi bilan taʼriflanadi. Bu urush natijasida ikkala koreys davlati ham katta moddiy va iqtisodiy talafot koʻradi. Birinchi respublika 1960-yili aprel inqilobidan soʻng tugatiladi.

Ikkinchi respublika

Talabalar inqilobidan soʻng vaqtinchalik davlat boshqaruviga Ho Chon ismli shaxs keladi. 1960-yil 29-iyo’lda saylov boʻlib oʻtadi va unda Demokratik partiya gʻalaba qozonadi. Bu esa Ikkinchi Respublikaning boshlanishiga sabab boʻladi va prezident etib Yun Bo Son saylanadi.



Harbiy hukumat

Ikkinchi Respublika Davlat boshliqlarining muvaffaqiyatsiz olib borgan siyosati harbiylarga yoqmaydi, bu esa harbiylarning koʻtarilishiga sabab boʻladi. 1961-yili harbiy toʻntarish boʻladi va davlat tepasiga general-mayor Pak Chon Hi keladi.

Harbiylar hukumati davlatni demokratik boshqaruvga oʻtkazishlikka hayrihox boʻladi, bu esa 1963-yilda saylovga olib keladi. Saylov natijalariga koʻra general Pak Koreya Respublikasi prezidenti etib saylanadi.

Uchinchi respublika

Uchinchi Respublika davrida Yaponiya bilan tinchlik shartnomasi to’ziladi. Koreya Respublikasi oʻz hududida AQSh harbiy bazalarining joylashiga qonuniy tarzda ruxsat bergandan soʻng, AQSh bilan boʻlgan aloqalari yanada kuchayadi. Undan tahsqari, Koreya Respublikasi AQSh harbiylarining Vyetnamda olib borgan urushida 320 000 askar bilan quvvatlab turadi, yaʼni Koreya Respublikasi oʻz harbiylarini Vetnamga AQSh harbiylariga yordam berish uchun yuboradi. Bu esa oʻz natijasini bermay qolmaydi, AQSh Koreya Respublikasini har tomonlama qoʻllab-quvvatlay boʻshlaydi.

Iqtisodiyot tezlik bilan koʻtarila boshladi, ayrim iqtisodiy islohotlarning oʻtkazilishi yalpi milliy mahsulotining oʻsishiga olib keladi.

Toʻrtinchi respublika

Toʻrtinchi respublika 1972-yli Yusin konstitutsiyasining qabul qilinishi bilan boshlanadi. Bu konstitutsiya prezidentlik boshqaruvini yanada mustahkamlaydi va keng vakolatlar beradi. Bu davr juda tez oʻsib borayotgan Koreya Respublikasi iqtisodiyotining regressiyaga uchrashi bilan xarakterlanadi.



Beshinchi respublika

1979-yilda general Pak oʻldirilishi bilan Koreya Respublikasida uzoq yillarga choʻzilgan siyosiy inqiroz boshlanadi. 8 yil davomida xalq demokratiya uchun kurash olib boradi. Uzoq davom etgan kurashlardan soʻng 1987-yilda Koreya Respublikasida demokratik saylovlar oʻtkaziladi.

1988-yilda Seulda Olimpiada oʻyinlari oʻtkaziladi. Shu yillarda Xitoy va Sovet Ittifoqi bilan aloqalar tiklanadi. 1992-yilda demokratik yoʻl bilan Kim Yon Sam saylanadi. Ammo uning boshqaruvi davrida davlat amaldorlari orasida poraxoʻrlik judayam kuchayib ketadi, bu esa davlatning yana siyosiy inqiroz yoqasiga olib kelinishiga sabab boʻladi.

1997-yil Koreya Respublikasi uchun juda ham muvaffaqiyatsiz yil boʻladi. Koreya Respublikasi iqtisodiyoti rivojlanishi pastlashib boradi, von (Koreya Respublikasi pul birligi) qadri tushib ketadi. Turizm oqimi ham ozayib boradi. 1998-yil fevral oyida prezidentlik saylovi oldidan iqtisodiy va demokratik islohotlar oʻtkazishi, Shimoliy Koreya bilan aloqalarni tiklash toʻgʻrisida vaʼdalar bergan Kim De Chjun yangi prezident etib saylanadi. 1998-yilning oʻrtalariga kelib Koreya Respublikasi oxirgi 20 yil ichida uchramagan iqtisodiy inqiroz boshlanadi, ishsizlik va inflatsiya(pul qadrsizlanishi) kuchayib ketadi. Ammo prezident oʻz vaʼdalarini bajarishi tufayli tez orada yana Koreya Respublikasi iqtisodiyoti koʻtarila boshlaydi. Shimoliy Koreya bilan ilk marta aloqalar oʻrnatiladi. 2000-yilda Koreya Respublikasi prezidenti shaxsan KXDRga rasmiy tashrif buyuradi, bu esa ikki davlat orasida ozgina boʻlsa-da iliqlikni vujudga keltiradi.

Aynan shu prezident boshqaruvi davrida Yevropa Ittifoqi bilan siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar yanada rivojlanadi. 2002-yil prezident Kim De Chjunga tinchlik yoʻnalishi boʻyicha Nobel mukofoti topshiriladi.

2002-yilda esa yangi prezidentlik saylovlari oʻtkaziladi, unda No Mu Xyon gʻalaba qozonadi. Uning prezidentlik boshqaruvi davrida Koreya Respublikasi iqtisodiyoti ancha rivojlanadi. Ammo 2004-yil 12-martda Janubiy Koreya Milliy Assambleyasi (Koreya Respublikasi parlamenti) vakillari Prezident No Mu Xyonni poraxoʻrlik va ayrim shaxslarga siyosiy homiylikda ayblab unga qarshi ovoz beradilar. Biroq prezidentni qoʻllab-quvvatlab turuvchi Uri siyosiy partiyasi Parlamentning prezidentga qarshi ovozlarini boykot qiladi. Bu holat mamalakatda parlament saylovlarining muddatdan avval oʻtkazilishiga sabab boʻladi va 2004-yil15-aprelda saylovlar oʻtkaziladi. Saylov natijalariga koʻra Uri partiyasi parlamentdagi 299 oʻrindan 152 oʻrinni egallaydi. 18 yil deganda parlamentda bir partiya koʻpchilik mandatni egallaydi. Ammo 2005-yilda oʻtkazilgan saylovlarda Uri partiyasi parlamentddagi koʻpchilik mandatini yoʻqotadi.

2008-yilda oʻtkazilgan saylov natijalariga koʻra Seul shahrining sobiq hokimi Li Myon Bak prezident etib saylanadi.

Geografik joylashuvi

Koreys yarimoroli Osiyoning sharqiy oxirida joylashib, uzunligi 1100 killometrni tashqil etadi. Gʻarbdan Tinch okeani bilan, shimoldan esa Xitoy va Rossiya bilan chegaradosh. Koreyaning sharqiy tomonida Sharqiy Dengiz boʻlib, uning ortida Yaponiya joylashgan. Yerining 70 foizini togʻlar egallab, qirgʻoq yoqalab 3minga yaqin orolchalar tarqalgan.

Koreyaning yer maydoni 222 ming 154 km2boʻlib, kattaligi taxminan Buyuk Britaniya yoki Ruminiyaga teng. Ushbu maydonning 45% yoki 99 ming km2idan qishloq xoʻjaligida foydalanish mumkin. Togʻli tumanlar butun maydonning taxminan uchdan ikki qismini tashqil etib, Portugaliya, Mojariston yoki Irlandiya maydonicha desa boʻladi.

Tebeksan togʻ zanjiri sharqiy qirgʻoq boʻylab choʻzilib, Sharqiy dengiz kuchli toʻlqinlari tomonidan yuvilib turadi. Ushbu zarba ostida katta qoya va qoya orolchalar paydo boʻlgan. Gʻarbiy va janubiy qirgʻoqlar esa qiya jarlik. Jarliklar boʻylab qirgʻoqlari moʻjizona kesilgan bogʻozli yaqin orollar joylashgan.

Yarimorolda shunday koʻp daryo va tasvirlar chizilgan togʻlar borki, shunga koreyslar koʻpincha oʻz davlatini chiroyli tillarang parchalarga qiyoslashgan. Togʻning eng baland choʻqqisi Shimoliy Koreyada joylashgan Pektusan boʻlib, Xitoy chegarasi boʻylab dengiz sathidan 2744m balandlikka koʻtarilgan. Pektusan togʻida oʻchgan vulqonlar boʻlib, uning ogʻzida "Chonji" deb nom olgan katta koʻl paydo boʻlgan. Bu togʻ Koreya ruhi hisoblanib, Koreya Respublikasining madhiyasi matnida bu haqda eslatilgan.

Nisbatan katta boʻlmagan Koreya yarimorolida yetarlicha koʻp katta va kichik daryolar oqadi. Ushbu suv arteriyalari koreyslar hayot tarzi va mamlakatini sanoatlashitirishda muhim rol egalladi. Koreyaning eng katta ikki daryosi-bu Naktongkang (525 km) va Koreya poytaxti Seuldan oqib oʻtadigan Hankang (494 km). Hankang daryosi uzoq tarixda uning qirgʻoqlarida rivojlangan aholiga muhim ahamiyatga ega boʻlganidek bugungi kunda ham zich aholining hayotida muhim ahamiyatga ega.

Koreyaning uch tomonini yuvib turuvchi dengizlar ham aholi hayotida uzoq davrlardan beri muhim rolga ega boʻldi. Shuning uchun ham dengizshunoslik va kemasozlik sanoati tez rivojlandi.

Iqlimi

Koreya iqlimi - moʻtadil, bir-biridan keskin farq qiladigan toʻrt faslga ega. Bahor qisqa boʻlishiga qaramasdan juda ham yoqimli va quyoshli boʻladi. Yozda esa issiq va namlik yuqori boʻlib, iyo’l oylarida yomgʻirga boy boʻladi. Kuz fasli yorqin tilla va qizil ranglar bilan boʻyalib ajoyib rang-barang panoramani yaratadi. Qish sovuq va quruq kelib vaqti-vaqti bilan qor yogʻadi. Janubi-gʻarbdagi Jeju-do oroli yumshoq subtropik iqlimga ega. Koreya tumanlari oʻrtasidagi harorat farqi juda katta, oʻrtacha hisobda 6 C dan 16 C gacha boʻladi. Yilning eng issiq oyi boʻlgan avgustda esa harorat 19°C va 35°C orasida boʻladi, eng sovuq oyi yanvarda esa harorat minus 8 C gacha tushib ketadi.

Bahor faslining boshlarida shamol Xitoyning shimoliy qismidagi choʻllaridan sariq qum va tuproqlarni uchurib keladi. Ammo aprel oyi oʻrtalarida haqiqiy bahor nafasini his qilish mumkin boʻladi, togʻlar va maysazorlar esa ajoyib gullarga boʻyalgan boʻladi. Shu vaqtda dehqonlar dalalarni guruch ekishga tayyorlaydi.

Koreyslarning yil fasllari orasida sevimlisi boʻlgani kuz odamni tetiklashtiradigan havo va musaffo osmonga ega boʻladi. Kuz—hosillarni yigʻishtirish vaqti hamda turli bayram va tarixiy anʼanalarga boy fasl.

Hukumati

Koreya hukumati uchta qismga boʻlingan: ijro etuvchi, qonun chiqaruvchi va sud hokimyati. Qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi boʻlimlar davlat darajasida faoliyat koʻrsatadi. Mahalliy vazifalarni ijro etuvchi boʻlimdagi turli vazirliklar amalga oshiradi. Mahalliy hokimyat yarim-muxtor boʻlib, oʻzining ijro etuvchi va qonun chiqaruvchi boʻlimiga ega. Sud hokimiyati davlat va mahalliy darajada faoliyat koʻrsatadi.

Koreya hukumatining to’zilishi Koreya Respublikasining konstitutsiyasi bilan belgilanadi. Bu hujjat 1948-yil kuchga kirgandan buyon bir necha marta tahrir qilindi. Ammo bir necha palata xususiyatlari oldingidek qoldi; Ikkinchi Koreya Respublikasidan tashqari barcha hukumat mustaqil bosh ijro etuvchi - prezidentga ega boʻldi.

Puxta uch hokimiyatli tizim bu tekshiruv va muvozanatning ehtiyotkor tizimidir. Masalan, konstitutsiyaviy sudning sudyalari qisman ijro etuvchi, qisman qonun chiqaruvchi hokimiyat tomonidan tayinlanadi. Shuningdek, impichment rezolutsiyasi qonun chiqaruvchi hokimiyat tomonidan berilib, sud hokimiyati soʻnggi qarorni qabul qiladi.

Iqtisodiyoti

Janubiy Koreyaning 1997-yildagi inqirozgacha boʻlgan ildam iqtisodiy rivoji "Sharqiy Osiyo Moʻjizasi" deb atalgan. Uch dekada shiddatli iqtisodiy rivojlanish kambagʻal agrar mamlakatni dunyodagi oʻn ikkinchi iqtisodiy-eksport davlatiga aylantirdi. 1996-yil 12-dekabrda Koreya Iqtisodiy Hamkorlik va Rivojlanish Tashqiloti (IHRT)ga qabul qilinishi haqiqatan Koreya iqtisodiyotining avjiga chiqqan payti boʻldi. Koreyaning bunday tez rivoji yuqori darajadagi jamgʻarma va sarmoyaga katta yordam berdi, shuningdek milliy taʼlimning taraqqiy topishiga ragʻbat boʻldi. Shuning evaziga bugungi kunda bir qancha yosh oʻgʻil-qizlar dunyoning eng nufuzli oliygohlarida taʼlim olishmoqda.

Lekin rivojlanishga boʻlgan yoʻl oson boʻlmadi. Bu yoʻlga erishish turli qiyinchiliklarni yengib oʻtishni talab etdi. 1945-yili Yaponiya qaramligidan ozod boʻldanidan soʻng milliy iqtisodiyotni rivojlantirish xalqning hayot-mamot masalasiga aylandi. Tabiiy boyliklarning cheklanganligi, ichki bozorning zaifligi va iqtisodiy rivojlanish tajribasiga ega boʻlmasligiga qaramay, Koreya milliy iqtisodiyotning barqaror va mustaqil rivojlanishini amalga oshirdi.

1950—53-yillarda boʻlib oʻtgan Koreys Urushi Janubiy Koreya iqtisodiyoti rivojlanishiga katta putur yetkazdi. Bir xalqning oʻzaro urushib ikki qismga boʻlinishi Koreya tuprogʻida buzgʻunchilik va alamli xotiralarni qoldirdi. Urush qurbonlari va nogironlar soni 1,5 mlnni tashqil etadi. Urushning moddiy zarar qiymati 1953-yil narxlarida 3,1 mlrd AQSh dollarini tashqil etdi.

Janubiy Koreyaning urushdan koʻrgan zarari 1953-yilgi Yalpi Milliy Maxsulot (YMM)ning 85%ini tashqil etdi. Urushdan keyingi qayta tiklanish davrida (1953-1960-yy) rivojlanish darajasi xorijiy davlatlarning yordamlari boʻlishiga qaramay past boʻldi. Shunday boʻlsa-da, 1953-yildan 1995-yilgacha oʻrtacha Yalpi Milliy Maxsulot oʻsishi 7,6%ni tashqil etdi, bu esa 21 marta oʻsganligidan dalolat berdi.

Bu vaqt davomida aholi yillik oʻsishi 2,2%, YMM real daromadi aholi boshiga 5,6%ni, yani 9,3 marta oʻsishni tashqil etdi. 1953-yildan 2007-yilgacha Janubiy Koreya YMM 2,3 mlrddan 1,2 trln AQSh dollariga oʻsdi. Aholi boshiga YMM daromadi qiymati 67 AQSh dollaridan 24 600 dollarga oʻsganini koʻrsatadi.

1960-yillarda boshlangan iqtisodiy rivojlanish ishlab chiqarish sohasida oʻz aksini topdi, asosan avtomobilsozlik, neftni qayta ishlash, elektronika, kemasozlik, tekstil va poʻlatni qayta ishlash sohalari bunga misol boʻla oladi.

Koreyaning oʻsha davrdagi iqtisodiy ishlash tizimini quyidagicha izohlash mumkin. 1961-yildan boshlanib 1979-yilga qadar davom etgan qoʻmondon Pak Jong Hi davlat rahbarligi davrida dunyodagi mavjud siyosiy ziddiyat sababli Janubiy Koreyaga gʻarb davlatlari va Yaponiya sarmoya qila boshladi. Davlat koreys tilida "cheboʻl" deb ataluvchi katta korxonalarni rivojlantirish maqsadida chet eldan kelgan sarmoyani ular uchun quyi foizlarda foydalanishiga ruxsat berildi. Bunga asos katta korxonalarning rivojlanishi, keyinchalik kichik va oʻrta biznesning rivojlanishiga sabab boʻlishiga ishonch edi. Qoʻmondon Parkning eksportga yoʻnaltirilgan iqtisodiy rivojlanish siyosati 5 yillik rejalar asosida muvoffaqiyatli amalga oshirildi.

Iqtisodiyot asosiy qismini qishloq xoʻjaligi tashqil qilgan yillar ham boʻlgan. Endilikda esa Janubiy Koreya qayta ishlash sohasi bilan gʻururlansa boʻladi, chunki 1997-yilning oʻzida YMM ning 25,7%ini ishlab chiqarish tashqil etdi. 1997-yilgi YMM 5%ga, 1996-yil 6,8%ga, 1995-yil esa 8,9%ga oʻsish kuzatilgan edi. 1998-yil YMM oʻsishi 6,7% manfiy koʻrsatkichni tashqil etdi. Buning asosiy sababi 1997-yilda Janubiy-sharqiy Osiyo davlatlaridagi iqtisodiy boʻhron oqibatidadir. Xorijiy sarmoyadorlarning Xitoy kabi boshqa rivojlanayotgan davlatlarga sarmoyalarini koʻchirishi bilan iqtisodiy ahvol yanada salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishiga qaramay, 1999-yil YMM oʻsishi 10,9%, 2000-yil 9,3%, 2001-yil 3%, 2002-yil 6,3%ni, 2007-yil 4,8%ni va miqdori 1,2 milliard AQSh dollarini tashqil etdi.

Fan-texnikasi



прямоугольник 7

Janubiy Koreyada dunyodagi xotira chiplarining 45%i ishlab chiqariladi.

Janubiy Koreyaning elektronika va mashinasozlik shirkatlari jahonda yetakchi oʻrinlardadir; ular qatoriga LG, Samsung va boshqalar kiradi. Butun dunyodagi LCD monitorlarning 50%i aynan Janubiy Koreyada tayyorlanadi. Samsung va LG mobil telefon ishlab chiqaruvchilari orasida dunyoda yetakchi shirkatlardandir.

Janubiy Koreya aholisi elektronikadan eng koʻp foydalanuvchi xalqlar qatoriga kiradi. Internetdan foydalanuvchilarning foiz nisbatdagi soniga koʻra birinchi oʻrinda turadi. 2020-yilgacha har bir koreys xonadonida kamida bitta robot boʻlishi rejalashtirilgan. Bu reja orqali Koreya aholisining keksayishi va shu tufayli ishchi kuchi hamda askarlar soni kamayishi muammolari qisman hal qilinishi koʻzda tutilgan.

Koreya Respublikasi Rossiya bilan fazoviy hamkorlik olib bormoqda, bu hamkorlik doirasida "Arirang-1" va "Arirang-2" nomli sunʼiy yoʻldoshlar uchirildi. 2008-yilning 8-aprelida Koreya oʻzining birinchi fazogiri - Yi So-yeonni koinotga uchirdi, u rus orbital kemasi "Soyuz TMA-12"da ishladi.

Aholisi


Koreya Respublikasi aholisi

Janubiy Koreyada din



















Xristianlik

  

29.3%




Buddizm

  

22.8%




Von Buddizmi

  

0.3%




Konfutsiylik

  

0.2%




Cheondoizm

  

0.1%




Dinsiz

  

46.5%










Aholi soni - 49 044 790 nafar. Janubiy Koreya aholisining katta qismini koreyslar tashqil etadi. Bundan tashqari mamlakatda kamida 300 ming nafar xitoyliklar istiqomat qilishadi. Janubiy Koreyaliklar oʻrtacha 79,05 yil umr koʻrishadi.

Deyarli hamma koreys tilida soʻzlashadi, maktablarda ikkinchi til oʻlaroq ingliz, yapon, xitoy, olmon va boshqa tillar oʻrgatiladi.

2005-yil maʼlumotlariga koʻra Janubiy Koreya aholisining 46,5%i dinsizdir. Qolgan aholi oʻzini yo xristian, yoki buddist, deb koʻrsatgan; boshqa dinlar nihoyatda kam tarqalgan.

Madaniyati

Janubiy Koreya ommaviy madaniyati Osiyo qitʼasi va umuman dunyoda yoyilmoqda. XXI asrda paydo boʻlgan bu fenomenkoreys toʻlqini deb nomlandi. Bu fenomen oʻz ichiga K-pop (koreys pop) musiqasi, koreys teleseriallari va filmlarini oladi.

Zamonaviy texnologiyalarning koreyslar hayotiga chuqur kirib borgani ularning madaniyatiga kuchli taʼsir qildi. Koreys yoshlari orasida video oʻyinlar shunchalik ommalashganki, matchlar hatto telekanallarda ham namoyish etiladi (misol sifatida Arirangkanalida tez-tez koʻrsatiluvchi Starcraft translatsiyalarini keltirish mumkin).

2013 yil yakunlariga ko’ra Janubiy Koreyada YaIM 1197506 mln. AQSh dollarini tashqil etdi. O’tgan yilga nisbatan 1.1% o’sishni tashqil etadi.

YaMM 2013-yil 3-chorakning 2-choragiga nisbatan pasayish yuzaga kelgan bo’lib, bunda 274333.7 mlrd Koreya vonasidan 272550.5 mlrd. Koreya vonasini tashqil qilgan.

YaIM 2013-yilning 4-choragida oldingi chorakka nisbatan 0.9% o’sishni tashqil qilgan.Koreya Respublikasida YaIM o’sish reytingi to’g’risidagi axborotni Koreya Bankidan xabar berilgan. 1970-yildan 2013- yilgacha bo’lgan davr mobaynida Janubiya Koreya YaIM o’rtacha 1.7 % o’sishni tashqil qiladi, bundagi eng yuqori natija 6,8% ni 1988 –yilning martida, eng past natija esa -7,0% ni 1998-yilning martiga to’g’ri kelgan. Osiyo moliyaviy inqiroz sharoitida 90-yillarning oxirida iqtisodiy o’sish 1.1%ni tashqil etdi yoqilg’i eksporti hisobiga.

Ishsizlik darajasi 2013-yilning dekabrr holatiga ko’ra 3.1% ko’rsatkich ko’rilgan bo’lsa, 2014-yilning yanvar oyiga kelib bu ko’rsatkich 3.2 %ni tashqil qildi. Bu tabiiy ishsizlik hisoblanadi. Ishsizlik darajalari haqidagi ma’lumotlar Koreya Statistikasi orqali yetkaziladi. Ishsizlik darajasi 1999-yildan 2014-yilgacha bo’lgan davr mobaynida o’rtacha 3.64%ni tashqil qiladi, eng yuqori ko’rsatkichi 1999-ylning iyun oyida 7.1%ni, eng past ko’rsatkich esa 2013-yilning noyabr oyida 2.9% ni tashqil qilgan.

Janubiy Koreya aholisi 2012-yil ma’lumotlarga ko’ra 50 mln. kishini tashqil qilgan, 1960-yilda bu ko’rsatkich 25 mln. kishini tashqil qilgan. Ko’rinib turibdiki, so’nggi 50 yil ichida Koreya aholisi 100% o’sishni tashqil qilgan. Janubiy Koreya aholisi dunyo aholisining 0.72%ini tashqil qiladi. Bu degani har 100 kishidan biri Koreya rezidentiga to’g’ri keladi.

Janubiy Koreyada ishsizlar soni 2013-yil dekabr holatiga ko’ra 812 ming kishini tashqil qilib, bu ko’rsatkich 2014-yil yanvar holatiga ko’ra 837 ming kishini tashqil qildi. 1999-yildan 2014-yilgacha bo’lgan davrda Koreyada ishsizlar soni o’rtacha 864.7 ming kishini tashqil qiladi. Bunda 1999-yilning iyun holatiga ko’ra eng yuqori ko’rsatkich ya’ni 1564 ming kishini, 2002-yilning sentabr oyida eng past ko’rsatkich ya’ni 684 ming kishini tashqil qilgan. Janubiy Koreyada ishsizlar deb, ishsiz yurgan, faol ish qidirayotgan shaxslar nazarda tutiladi.

Janubiy Koreyada eksporti 2014-yilning yanvar holatiga ko’ra 45582.12 mln. AQSh dollarini tashqil qilgan bo’lsa, shu yilning fevral oyida pasayish kuzatilib 42989 mln. AQSh dollarini tashqil qildi. Eksport to’g’risida ma’lumotlarni Koreyaning Savdo, Sanoat va Energiya Vazirligi (the Ministry of Trade, Industry & Energy(MOTIE))dan olinadi. Janubiy Koreyada eksport hajmi 1966-2014-yillar oralig’ida o’rtacha 11053.94 mln. AQSh dollarini tashqil qiladi, bunda eng yuqori ko’rsatkichni 2013-yilning oktabrida ya’ni 50492.68 mln. AQSh dollarini tashqil qilgan bo’lsa, eng quyi ko’rsatkich 1966 –yil yanvar oyida ya’ni 14.75 mln. AQSh dollarini tashqil qilgan. Ko’pgina eksportbop mahsulotlaridan asosan yuqori tehnologiyali yarim o’tkazgich(9%), mexanizmlar(9%), avtomobillar(9%), kemalar(7%), LCD moslamalari(5%) va radioaloqa moslamalari(4%) ishlab chiqarilgan. Boshqa eksport tovarlariga: po’lat(7%) va neft-kimyoviy mahsulotlar(10%)i kiritilgan. Ko’pgina eksport hamkorlaridan Xitoy(umumiy eksport hajmining 25%ini), Osiyo ittifoqi(14%), AQSh(10%) va Yevropa ittifoqi(9%ni) o’rin tutadi. Boshqa davlatalar: Yaponiya, Hindiston, Braziliya va Paragvay.

Janubiy Koreyada importi 2014-yilning yanvar holatiga ko’ra 44822.33 mln. AQSh dollarini tashqil qilgan bo’lsa, shu yilning fevral oyida pasayish kuzatilib 42064 mln. AQSh dollarini tashil qildi. Import to’g’risida ma’lumotlarni Koreyaning Savdo, Sanoat va Energiya Vazirligi (the Ministry of Trade, Industry & Energy(MOTIE))dan olinadi.



Xulosa
Qanday qilib bunday bir qoloq va kambag’al Koreya qisqa muddat ichida butun Dunyo tarixida bo’lmagan iqtisodiy sapchish (ko’tarilish) qila oldi? Agar Koreys hukumati tomonidan tanlangan strategiyani qisqacha ta'riflashga harakat qilsak, unda uning asosi eksportga yo’naltirilganligi ma'lum bo’ladi. Haqiqatan xam oxirgi 35-40 yil ichida Koreya xom-ashyo va yarimfabrikatlar kirgizib, ularni tayyor maxsulotga aylantirib tashqi bozorga sotadigan o’ziga xos «Fabrika-mamlakat» mamtakatga aylandi. Aslini olganda bunday tabiiy zaxiralari va xom-ashyosi bo’lmagan Koreya uchun boshqa yo’lning o’zi xam yo’q edi. Lekin ma'lumki, bunday strategik yechim Koreyani eksportga qaram qilib qo’ydi. Jaxon bozorining ahvoli, valyuta kurslarining o’ynashi, bojxona qonunchiligidagi o’zgarishlar bevosita har bir Koreysga daxldor, eksport-import svodkalarini Koreya bilan aloqador har bir mamlakat o’rganilardi.

Chorak asr davomida (1964-2000) Janubiy Koreya eksport hajmining o’sishi bo’yicha dunyoda birinchi o’rinni egallab kelgan, uning eksporti yiliga 22,4 % ga o’sgan (ayniqsa omadli yillarda eksport ikki marta oshib ketgan).

Differentsiatsiyalash jarayoni iqtisodiyoti uncha kuchli rivojlanmagan davlatlarni Yangi Industrial Mamlakatlar deb nomlangan o’ziga xos mamlakatlar guruhiga va territoriyalarga ajralishga olib keldi. Bular Janubiy Koreya, Tayvan, Gonkong, Singapur, Malayziya, Tailand, Braziliya, Meksika, Argentina. Yangi industrial mamlakatlar haqida gap ketganda, «mamlakat» so’zining o’rniga ko’pincha «territoriya» so’zi qo’llaniladi. Tayvan – Xitoyning o’z vaqtida undan gomindanov rejimi orqali ajralib chiqqan bir qismidir. Gongkong Britaniya koloniyasi statusini saqlab qolgan. Janubiy Koreya esa yagona bir davlatni ikkiga bo’linishi natijasida paydo bo’lgan.

Janubiy Koreyaning iqtisodiy o’sish sur’atlari nafaqat rivojlanayotgan mamlakatlarning shunga o’xshash ko’rsatkichlarini, balki ko’pchilik rivojlangan kapitalistik mamlakatlarnikidan ham yuqoridir. Ayrim turdagi sanoat maxsulotlarini, shu jumladan ilm-fan talab qiladigan maxsulotlarni ishlab chiqarish bo’yicha kapitalistik iqtisodiyotda yetakchi o’rinlarga chiqib oldi. Xususan bu holat mamlakatning g’ayritabiiy tezlikda o’sishini asoslaydi.



Janubiy Koreyaning iqtisodiy o’sish, iqtisodiyotni barqarorlashtirish, xususan makroiqtisodiy ko’rsatkichlarini yaxshilash uchun tutgan yo’lidan, ya'ni eksportni rivojlantirishga qaratilgan iqtisodiy tadbirlar o’z samarasini ko’rsatdi. Bundan ma'lum bo’ladiki, eksportni rivojlantirish asosiga iqtisodiyotni rivojlantirish importni rivojlantirish orqali qaraganda yaxshiroq. Buni Lotin Amerikasidagi bir necha importga axtisoslashgan mamlakatlarning iqtisodiy o’sishi va makroiqtisodiy ko’rsatkichlarini taxlil qilganda aniqlash qiyin emas.








Ishsizlik darajasi(%da)



Ishsizlar soni (ming kishi)



Aholisi(mln. Kishi)

Inflyatsiya darajasi(%da)





Import(mln.AQSh dollarida)



Import narxlari


Davlat xarajatlari

YAIM ga nisbatan davlat qarzi





Davlat budjeti qiymati



Davlat budjeti



YAIM o’sish darajasi



YAIM(mlrd.AQSh dollarida)



Eksport oylarda(mln. AQSh dollarida)

Eksport qiymati




Foydalanilgan adabiyotlar:


  1. www.wikipedia.uz

  2. www.tradingeconomics.com

  3. www.google.co.uz





Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa