Umumiy va tarixiy geologiya



Download 4,63 Mb.
bet7/8
Sana19.05.2022
Hajmi4,63 Mb.
#604802
1   2   3   4   5   6   7   8
Bog'liq
Geologiya Kurs ishi

Tungus

Sixote-Alin

Osmon jisimlari
Osmon jismlari va ularning Yerdagi jarayonlarga ta’siri
Inson asrlar mobaynida Koinot va Yer qanday paydo bo‘lganligiga qiziqib kelgan. Koinot – ob’ektiv borliq, zamon va makon bilan cheklanmagan. Koinot cheksiz ko‘p kosmik jismlardan tashkil topgan bo‘lib, ular Yerga qaraganda bir necha million marta kattadir. Ob’ektiv borliq, olamda sodir bo‘ladigan hodisa va jarayonlar o‘zaro bog‘liq. Ular fazo va vaqtda rivojlanadi. Koinotdagi aloqalarga bo‘ysinadigan qonuniyatlarni, fazo va vaqtni o‘rganish tabiatshunoslikning asosiy vazifasidir.
Inson o‘zi yashab turgan joy va uni atrofini, ko‘zga tanlashib turgan osmondagi jismlarni (Kosmos) deb tushungan. Koinotni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tajriba (kuzatish) yo‘li bilan tekshirib bo‘lmaganligi tufayli, u turli vositalar yordamida olingan ma’lumotlarni ekstropolyatsiya qilish yo‘li bilan bilvosita o‘rganiladi. Natijada, Koinotning tuzilishi va rivojlanishi, vaqt o‘tishi bilan uning o‘zgarishini tasvirlab beruvchi model yaratiladi.
Jamiyat taraqqiyotining har bir bosqichida insoniyat Koinotning biror chegarasini o‘rgana olgan. Ilmiy tadqiqot usullari va astronomik asboblar takomillashgan sari, Koinotni kuzatish chegaralari kengayib, tadqiqotlar yanada chuqurroq, insoniyat bilimi haqiqatga yanada yaqinroq bo‘lib borgan. Dastlab, inson o‘zi yashab turgan joy va uning yaqin atrofini, osmonda ko‘zga tashlanib turadigan jismlarni birgalikda Koinot deb tushungan. Yerning sharsimonligi ma’lum bo‘lgandan keyin markazda Yer va uning atrofida aylanuvchi g‘oyat katta osmon gumbazi Koinot hisoblangan. Beruniy, Ulug‘bek, N.Kopernik, J.Bruno, G.Galiley, I.Kepler, I.Nyuton va boshqalarning ishlari Koinot haqida tasavvur hosil qilishda haqiqiy inqilob bo‘ldi hamda Yerning Koinotdagi vaziyati haqidagi, planetalarning harakat qonunlari haqidagi va boshqa fanlarga asos solindi. Quyosh sistemasi haqida haqiqatga bir muncha yaqin tasavvur vujudga keldi. 19-asrda rus astronomi V.Ya.Struve, nemis astronomi F.Bessel va boshqa olimlar Koinotni tadqiq etishda yangilik – yaqin planetalargacha bo‘lgan masofani aniqlaydigan yangi sahifani ochdilar. Galaktika haqida tushuncha paydo bo‘ldi. Faqat 20-asrda uning o‘lchamlari va tuzilishi haqida umumiy ma’lumotlar olindi. Bu davrda osmondagi tumansimon spiral va elliptik ob’ektlarning Galaktikadan tashqarida joylashganligi, ularning har biri Galakatikaga o‘xshash bir necha o‘n milliard yulduzdan tashkil topgan mustaqil galakatikalar ekanligi isbotlandi. Koinotni kuzatishdagi yangi texnik vositalar (kosmik zondlar, kosmik apparat)ning paydo bo‘lishi yangi kashfiyotlarning yaratilishiga olib keldi. Masalan, Yer, Oy, Venera, Mars, Merkuriy, Yupiter va ularni qurshab olgan fazolar haqida ko‘pgina yangi ma’lumotlar olindi. Navbatda Metagalaktikani o‘rganish muammosi turadi. Koinotning astronomik qurilmalar yordamida tadqiqot qilinishi mumkin bo‘lgan qismi Metagalaktika deyiladi. Metagalaktikada 100 mln. galaktika joylashgan. Galaktikamiz yoki Somon yo‘li sistemasi Metagalaktikadagi yulduz sistemalaridan biridir. Teleskoplar quvvati oshgan sari uzoq masofadagi ob’ektlar tadqiq qilina boshlandi. Metagalaktika hech qanday ob’ekt bo‘lmay, Koinotning shartli ravishda olinayotgan qismi xolos.
Astronomik asboblar bizdan bir necha mlrd. yorug‘lik yili uzoqlikdagi ob’ektlarni kuzatish imkonini beradi. 1963 yilda kashf qilingan kvazarlar bundan ham o‘zoqda joylashgan.
Kvazarlar – burchak o‘lchamlari juda kichik kosmik ob’ektlar. Galaktikamizdan ancha uzoqda joylashgan kuchli nurlanish manbai bo‘lib, optik diapazonda xira yulduzsimon ko‘rinishga ega. Ilk bor radionurlanish manbai sifatida topilgan va keyinchalik optik xira yulduz ekanligi ma’lum bo‘lgan.
Kvazarlar bizdan kosmologik masofada joylashib, Koinot kengayishi jarayonida qatnashadigan asosiy ob’ektlar hisoblanadi. Kvazar elektromagnit nurlanish spektri bo‘yicha sekundiga 1045-1047 energiya tarqatadi. Afsuski, bunday kuchli nurlanish mexanizmi ma’lum emas.
Shu o‘rinda katta masofalarni o‘lchash uchun qo‘llaniladigan birliklarni keltirib o‘tsak:
- 1 astronomik birlik – 1 a.b = 149,5 mln. km. Yerdan Quyoshgacha bo‘lgan o‘rtacha masofa;
- 1 yorug‘lik yili – yorug‘lik nuri 300000 km/s tezlik bilan bir yilda o‘tadigan masofa;
- 1 parsek (qisqacha parallaks va sekundalardan olingan) 1 pk = 3,26 yorug‘lik yiliga = 3,081016 ga teng.
Koinotning o‘rganilayotgan qismi chegaralanganligi uning makon va zamonda cheksizligiga zid bo‘lmay, fan va texnikaning ayni paytdagi taraqqiyot chegarasini belgilaydi.
Koinotdagi moddalarning asosiy tarkibi plazmadan iborat. Biroq, Koinotda o‘ta zich tabiatli (“qora o‘ra”), shuningdek, asosan, aynigan gazlardan iborat bo‘lgan ob’ektlar (neytron yulduzlar) ham bor. Yulduzlar va galaktikalarning o‘ziga xos xususiyatlari uning sirtida portlashlar va moddalarning otilishi vaqtida yuqori faollik mavjudligi hisoblanadi (yangi yulduzlar, chaqnaydigan yulduzlar, yadrosi faol galaktikalar). Koinot massasining asosiy qismi galaktikada to‘plangan deyish mumkin.
Moddaning Koinotda makon va zamonda taqsimlanishi, turli kosmik jismlar va ularning tizimlari astronomiyada, Koinotning umumiy tuzilishi, o‘tmishi va kelajagiga oid masalalar kosmologiyada o‘rganiladi.
Koinotning ikkinchi nomi – Kosmos (yunoncha kosmos – butun olam, dunyo, tartib). Zamonaviy tushunchada “Kosmos” atamasi bir qancha ma’noni bildiradi:

  1. Butun olamning sinonimi;

  2. Yerdan tashqaridagi borliq va uning atmosferasi;

  3. Yer atrofidagi fazo






AQSH Arizona shtatidagi Barrinjer krateri




Download 4,63 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish