88
дарѐлар ва бошқа сув ҳавзалари сувларидан, ер бойликларидан келгусида
фойдаланиш масаласини ҳал этиш мумкин.
Инсониятнинг ўз ҳатти-ҳаракатларига масъулиятсиз, кўп ҳолларда
онгсиз
муносабатда бўлишига кўплаб мисоллар келтириш мумкин. Жаҳон географик
кашфиѐтлари даврида кема қатновининг ривожланиши бутун ер юзи бўйлаб
каламушларнинг тарқалишига олиб келган. Натижада улар ўрта асрларда
Европанинг кўпгина мамлакатлари аҳолисининг анчагина қисмини йўқ қилиб
юборган. Вабо касаллигининг тарқатувчисига айланган. Бундан бутун дунѐ
иқтисодиѐти катта зарар кўрган. Агар одамлар буниолдиндан билганларида эди,
кемалардан туширилаѐтган маҳсулотлар устидан қаттиқ санитария назорати
ўрнатар, каламушларни йўқ қилган бўлар эдилар.
Бундан уч асрча олдин Англиядан Австралия қуѐнларни олиб келдилар. Улар
йигирма-ўттиз йил ичида янги келган жойларида йиртқичларнинг йўқлиги
туфайли шунчалик кўпайиб кетдиларки, натижада
уларни оммавий равишда
овлашни ташкил этишга тўғри келади. Бу фермаларнинг нормал ҳолатдаги қишлоқ
хўжалик фаолияти бузилган эди. Ўн тўққизинчи асрда Ғарбий Европада бўриларни
ва йиртқич ҳайвонларни оммавий равишда қириб ташладилар. Чунки улар қари ва
касал ҳайвонлар билан овқатланиб, ўрмон санитарии вазифасини бажарар эдилар.
Йиртқичларнинг йўқлиги туфайли қўѐн, буғу, майда кемирувчилар ва бошқа
ҳайвонларнинг генофонди кескин ѐмонлашди. Улар оммавий, олдинлари
учрамаган касалликлардан ҳалок бўла бошладилар. Бундан ўрмон хўжалиги
жиддий зарар кўрди. Худди шу вақтда Шимолий Америкада бизонларни бутунлай
қириб юбордилар. Бу ҳол аборигенлар (туб жой аҳолиси)нинг озиқ-овқат
заҳиралари камайиб кетишига сабаб бўлди. Ярим аср олдин Хитойда далаларда
донларни еб қўяѐтган чумчуқлар бутунлай қириб ташланди. Қишлоқ хўжалиги
кўпайиб кетган зараркунандалардан чумчуқлар босқинига қараганда кўпроқ зарар
кўрди. Зудлик билан Покистондан чумчуқларни олиб келишга тўғри келди.
Ярим аср олдин Ўрта Осий мамлакатларида пахтадан рекорд ҳосил олиш
кетидан қувиб, худудининг асосий дарѐлари Амударѐ ва Сирдарѐ сувларининг бир
қисми далаларни суғоришга йўналтирилди. Бунинг натижасида худуднинг энг
катта ички сув хавзаси-Орол денгизи қурий бошлади. Натижада иқлим ѐмон
томонг ўзгарди, балиқ овлаш ва балиқ маҳсулотларини қайта ишлаш соҳаси
йўқолди. Оролга ѐндошиб турган катта худудни қуриган денгиз тубидан
кўтарилган туз, қўм қатлами қоплай бошлади. Бу эса ўсимликларга ва ҳосилга
ѐмон таъсир кўрсатди, ичимлик сувининг сифати бузила бошлади.
БМТ худудни
экологик ҳалокатли жой деб эълон қилди.
Ер юзидаги барча жонзотларни қуѐшнинг ҳалокатли ультрабинафша
нурларидан ҳимоя қилувчи озон қатламининг камайиш фактининг кашф
қилиниши ва уни келтириб чиқарган сабабларни ўрганиш бу жараѐннинг айбдори
фреон экан, деган хулосага олиб келди. У саноат ва уй шароитида, темир йўл
вагонларининг
ва
автомобилларнинг
кондиционерларида,
автомобиллар,
пойафзал, мебелларнинг юзаларини бўяш, лаклаш ҳамда косметик мақсадларда
ишлатиладиган
аэрозол
солинган
тюбикларда
ҳавони
ва
озиқ-овқат
маҳсулотларини совутиш қурилмаларида жуда кўплаб фойдаланилар экан.
Шунинг учун саноат ва маиший ҳизматлар учун фреондан фойдаланишни чеклаш
89
ва унинг техник шароитларига доир халқаро стандартлар қабул қилишга тўғри
келди.
Экологик маданият манбаалари халқнинг кўп асрлик тажрибасидан- табиатни,
она дарѐнинг табиий бойликларини авайлаб сақлаш, эҳтиѐт қилиш анъаналаридан
бошланади. Унинг асосида экологиянинг иқтисод билан боғлиқлиги ҳақидаги
инстинктив тушунча ѐтади. Узоқ ўтмишда ота-боболаримиз табиатни,
жонли
организмларни теварак атрофдаги муҳит билан ўзаро алоқасини яхши билганлар.
Инсон бутунлай табиат ресерсларига, об-ҳаво шаротларига, офатларга тобе
бўлган- бу нарса унинг мавжудлигининг иқтисодий томонларига ҳам боғлиқдир.
Одамлар табиат билан муносабати жараѐнида, унинг қонуниятларини ўргана
бориб, аста-секин табиатда юриш-туриш нормалари ва қоидаларини ўрнатдилар.
Улар табиатни вайрон қилиш билан инсон ўзини унинг ресурсларидан маҳрум
қилишни ва бу билан ўзининг келажагини ҳам йўқотаѐтгалигини тушундилар.
Яшаш муҳити ва Ер юзидаги жонли нарсаларни сақлашга йўналтирилган халқ
анъаналари қарор топди, халқ педагогикаси яратилди.
Халқ педагогикаси аввал бошданоқ меҳнат, табиатга эҳтиѐтлик билан
муносабатда бўлиш, юксак аҳлоқий прнциплар каби мустаҳкам асосларга қурилган
эди. Ноқулай табиат шароитларида тирик қолишга ѐрдам берувчи халқ донолигини
эртак, қаҳрамонлик достонларида, мақол, матал, топшириқларда,
шунингдек
шимол, жануб, Австралия ва Океания чўллари ва оролларида яшайдиган
халқларнинг байрамлари, урф-одатлари ва ўйинларида ўз аксини топган. Афсуски,
инсонларнинг табиат билан ўзаро муносабатига боғлиқ ҳолдаги маданияти
одамлар об-ҳаво инжиқликларига кўпроқ боғлиқ бўлган мўтадил иқлим
минтақаларида кўп жиҳатдан йўқолган. У сабабли бугунги кунда табиатга
эҳтиѐтлик муносабатда бўлишга дарҳол миллий анъаналарнинг тикланиши
педагогик муҳим ва олижаноб вазифадир.
Бироқ Ернинг табиий ресурсларидан нотўғри фойдаланиш биосферанинг
каттагина қисми ўзгаришига олиб келади.Кўпчилик дарѐларда балиқларнинг
кўпайиш режасини бузган тўғонлар, дарѐларга яқин ҳудудларда ер
ости сувлари
сатҳини кескин кўтарган ва бу билан турар жой бинолари ва ишлаб чиқариш
иншоатлари чўкиши ва бузилишига сабаб бўлган сув омборлари қурилди.
Кўпгина ривожланган мамлакатларнинг мактаб экологияси таълимида «Ер-
фазовий кема» концептуал модели акс эттирилган. Бутунжахон табиатни
қўриқлаш стратегияси материалларида Ер бизда фақат битта эканлиги
таъкидланади. Бу ажойиб кемада инсонларнинг узоқ вақт яшашлари учун ҳамма
нарса бор. Кичик ѐшдаги ўқувчиларни шундай хулосага олиб келиш керакки, улар
инсонниг саломатлиги теварак атрофидаги муҳитнинг аҳволига боғлиқлигини, шу
боис инсоннинг ҳаѐт муҳитини ҳимоя қилиш ва дам олиш, келгуси авлодлар учун
табиий бойликларни қолдириш ҳақида ғамҳурлик қилиш эканлигини билиб
олсинлар.
Экологик ва иқтисодий таълимнинг энг муҳим принципларидан бири
уларнинг узлуксизлигидадир. Узлуксиз деганда инсоннниг бутун ҳаѐти давомида
унга экологик масъулият руҳида таълим бериш ва шу руҳда камол топтиришнинг
ўзаро боғланган жараѐни тушунилади. Бу жараѐнда кичик мактаб ѐши алоҳида рол
ўйнайди. Кичик ѐшдаги ўқувчиларнинг аҳлоқий жиҳатлари қарор
топиши ва
ривожланишида 6-10 ѐшли боланинг психик ривожланиши хусусиятлари, ўз хатти-
90
ҳаракати ва ишлари учун жавоб бериш қобилияти сифатида масъулият хисси
пайдо бўлади.
Табиатга экологик жиҳатдан саводли муносабат хиссининг ривожланишида
иқтисодий тарбиянинг роли жуда катта. Унинг ижтимоий турмуш тарзининг турли
томонларига ижодий таъсирига доир кутилмаган мисоллар келтириш мумкин.
Сингапур шаҳри тозаликни бузгани учун жарима жорий қилиб(бугунги кунда у
2000 доллар), сайѐрамизнинг энг тоза шаҳарларидан бирига айланди. Малайзияда
йўлда кетатуриб овқат есалар жаримага тортиладилар: чунки, биринчидан, бу
овқатни хазм қилиш ва
бинобарин, саломатлик учун зарарли, иккинчидан,
бутерброд, морожный, гамбургер еган киши улардан бўшаган идишни қаѐққа
ташлаш муаммосига дуч келади. Шунинг учун фақат овқатланиш биноларида,
кафе ва буфетларда тановвул қилиш мумкин. АҚШда яқиндан бошлаб жамоат
жойларида сигарет чеккани учун жарима солинадиган бўлди.
Ҳозирги кунда Ўзбекистонда ҳам бошқа мамлакатлар каби экологияни сақлаш
тадбирлари кўрилган, уни бузувчилар жарима тўлайдилар.
Do'stlaringiz bilan baham: