Reja: reja: Kompleks birikmalar. Koordinatsion birikmalarni olish



Download 1,1 Mb.
Sana16.12.2019
Hajmi1,1 Mb.
#30548
Bog'liq
Kompleks birikmalar. vernerning koordinatsion nazariyasi. koordinatsion nazariyaning holatlari
granulalar, Gigiyena fanidan test savollari, Antibiotiklar ishlab chiqarishda mehnat gigyenasi, Xelat kompleks birikmalarining farmatsevtik taxlilda qo’llanilishi., Xelat kompleks birikmalarining farmatsevtik taxlilda qo’llanilishi., turli muhitlarda elektr toki, Etika kategoriyalari, axloqiy tamoyillar, me -конвертирован, Концтовар, Концтовар, Концтовар, Концтовар, Концтовар, Концтовар, Amir Temur va temuriylar davrida ilm-fan

REJA:

  • REJA:
  • Kompleks birikmalar.
  • Koordinatsion birikmalarni olish.
  • Verner nazariyasi.
  • Koordinatsion birikma hosil qiluvchilalar va liganlar.
  • Koordinatsion birikma xillari.
  • Koordinatsion birikmalar sinflari.
  • Kompleks birikmalarda bog’lanish tabiati
  •  
  •  

Kompleks birikmalar.

  • Kompleks birikma hatto eritmalarda ham mustaqilligini saqlab qolishga intiladi, ionlarga ham dissotsilanadi. Markaziy ionining musbat zaryadi uni qurshab turgan ligandlar manfiy zaryadlari yig‘indisidan ortiq bо‘lsa, bunday kompleks — k a t i o n k o m p l ye k s , markaziy ionning zaryadi uni qurshab turgan ligandlar zaryadlarining yig‘indisidan kichik bо‘lsa, a n i o n k o m p l ye k s , markaziy ionning zaryadi bilan ligandlar zaryadlarining yig‘indisi orasidagi ayirma nolga teng bо‘lsa, n ye y t r a l k o m p l ye k s deb ataladi.
  • Kompleks birikmalar t a b i a t d a k о‘ p t a r q a l g a n . Masalan, о‘simliklarning yashil qismida bо‘ladigan va fotosintezni amalga oshiradigan modda — x l o r o f i l l magniyning koordinatsion birikmasidir, tirik hujayralarni kislorod bilan ta’minlab turuvchi modda — qon g ye m o g l o b i n i temirning koordinatsion birikmasidir. Juda kо‘p minerallar, alyumosilikatlar koordinatsion birikmalardan iborat.

Koordinatsion birikmalar hosil qilish uchun birikish, almashinish, oksidlanish – qaytarilish reaksiyalaridan foydalaniladi.

  • Koordinatsion birikmalar hosil qilish uchun birikish, almashinish, oksidlanish – qaytarilish reaksiyalaridan foydalaniladi.
  • Hosil qilingan koordinatsion birikmani reaksion aralashmadan ajratib olish ham katta ahamiyatga ega. Buning uchun : 1) erituvchini bug‘latib konsentrlangan reaksion aralashma hosil qilib, uni muz va tuz aralashmasi bilan sovutib yoki unga shu moddaning kichik kristallarini tashlab, koordinatsion birikmanikristallga о‘tkazishdan ; 2) reaksion aralashmaga koordinatsion birikmani eritmaydigan, lekin koordinatsion birikmaning hosil bо‘lishida ishtirok etgan erituvchi bilan yaxshi aralashadigan boshqa biror erituvchidan oz – oz qо‘sha borib chо‘ktirishdan ekstraksiya usulidan foydalaniladi. Ba’zi kompleks birikma juda tez hosil bо‘ladi. Masalan, CuSO4 eritmasiga NH4OH eritmasi qо‘shilishi bilanoq tо‘q kо‘k tusli kompleks [Cu (NH3)4] SO4 hosil bо‘ladi. Reaksion aralashmaga etil spirt qushib, bu koordinatsion birikmani kristall holida ajratib olish mumkin. Bu birikmada Cu2+ markaziy ion, NH3 molekulalari esa liganddir. Lekin ba’zan koordinatsion birikma hosil qilish uchun tajribani uzoq vaqt ma’lum sharoitda olib borishga tо‘g‘ri keladi. Ba’zan, bir koordinatsion birikma hosil qilish uchun avval shu elementning boshqa koordinatsion birikmasini olib, sо‘ngra u bilan tegishli reaksiyalarni о‘tkazish natijasida mо‘ljallangan birikma hosil qilinadi. Masalan, K3 [Rh (C2O4)3 ] tarkibli koordinatsion birikma olish uchun K2 [RnCl6] ning suvdagi eritmasini K2C2O4 eritmasi bilan 1000S da 2 soat qizdirishga tо‘g‘ri keladi.

Koordinatsion birikmalarni olish.

  • Koordinatsion birikmalar olishda quyidagi sintez usullar idan foydalaniladi :
  • Muvozanatli va 2) genealogik sintezlar.
  • M u v o z a n a t l a r sintezda asosiy rolni termodinamik munosabatlar bajaradi. Bunda «mahsulotlar» energetik manfaat jihatidan dastlabki moddalardan kо‘ra afzalroq bо‘lishi kerak. Bunda reaksiyalarning mexanizmi ikkinchi darajali hisoblanadi, ba’zan «mahsulotlarning» tuzilishi dastlabki moddalarning tuzilishidan umuman boshqacha bо‘lishi mumkin.

Muvozanatli sintezni olib borish uchun quyidagi shartlarga rioya qilish kerak.

  • Muvozanatli sintezni olib borish uchun quyidagi shartlarga rioya qilish kerak.
  • Koordinatsion birikma hosil bо‘lish muvozanat jarayonini ta’minlash uchun zaruriy harorat va boshqa sharoitlar tanlash ;
  • Muvozanatni mahsulotlar hosil bо‘lish tomoniga qarata siljitish choralarini izlash ;
  • Zaruriyat bо‘lsa, dastlabki moddalar energiyasini imkoni boricha oshirish ;
  • Agar koordinatsion birikma hosil qilish jarayoni mahsulotni saqlash mumkin bо‘lmagan sharoitda amalga oshirilgan bо‘lsa, «muvozanatni yaxlatish» usuli tanlanadi.
  • G ye n ye a l o g i k sintezda mahsulotning tuzilishi dastlabki moddalar tuzilishiga о‘xshash bо‘ladi. Bunda reaksiya mexanizmi muhim ahamiyatga ega. Bu holda ham mahsulotning energetik jihatdan afzalligi imkoni boricha о‘z kuchini saqlab qoladi.

Verner nazariyasi.

  • 1893 yilda A.Verner kompleks birikmalarning tuzilishi haqida yangi nazariya yaratdi. Bu nazariya quyidagi uch banddan iborat :
  • ayrim elementlar о‘zining asosiy valentliklaridan tashqari, yana qо‘shimcha valentlik namoyon qila oladi ;
  • har qaysi element о‘zining asosiy va qо‘shimcha valentligini tо‘yintirishga intiladi ;
  • markaziy atomning qо‘shimcha valentligi fazoda ma’lum yо‘nalishga ega bо‘ladi.
  • Verner nazariyasi koordinatsion nazariya deb ataladi.

Vernerning fikricha birinchi tartibdagi birikmalar asosiy valentlik hisobiga, koordinatsion birikmalar esa qо‘shimcha valentlik hisobiga hosil bо‘ladi. Masalan, PtCl4 bilan KCl birikib, PtCl42Kclni hosil qilganida Pt va Cl ionlari о‘zlarining asosiy valentligidan tashqari yana qо‘shimcha valentlik namoyon qiladi: bu yerda, tutuash chiziqlar asosiy valentlikni, uzlukli chiziqlar qо‘shimcha valentlikni kо‘rsatadi.Hozirgi zamon termini bilan aytganda asosiy valentlik elementning ayni birikmadagi oksidlanish darajasini, qо‘shimcha valentlik esa uning koordinatsion sonini kо‘rsatdi. Pt Cl4 2KCl da platinaning asosiy valentligi 4 ga, qо‘shimcha valentligi 6 ga tengdir.

  • Vernerning fikricha birinchi tartibdagi birikmalar asosiy valentlik hisobiga, koordinatsion birikmalar esa qо‘shimcha valentlik hisobiga hosil bо‘ladi. Masalan, PtCl4 bilan KCl birikib, PtCl42Kclni hosil qilganida Pt va Cl ionlari о‘zlarining asosiy valentligidan tashqari yana qо‘shimcha valentlik namoyon qiladi: bu yerda, tutuash chiziqlar asosiy valentlikni, uzlukli chiziqlar qо‘shimcha valentlikni kо‘rsatadi.Hozirgi zamon termini bilan aytganda asosiy valentlik elementning ayni birikmadagi oksidlanish darajasini, qо‘shimcha valentlik esa uning koordinatsion sonini kо‘rsatdi. Pt Cl4 2KCl da platinaning asosiy valentligi 4 ga, qо‘shimcha valentligi 6 ga tengdir.
  • Koordinatsion birikmadagi markaziy atom bilan bevosita birikkan ligandlar orasidagi barcha bog‘lanishlar soni markaziy atomning koordinatsion soni deb ataladi. Koordinatsion birikmada markaziy atom bilan ligandlar orasidagi barcha bog‘lanishlar bir xil kuchga ega bо‘ladi.

Koordinatsion birikma hosil qiluvchilalar va liganlar.

  • U yoki bu elementning koordinatsion birikma hosil qilish qobilyati о‘sha element atomining sirtqi elektron qavati tuzilishiga va uning davriy sistemadagi о‘rniga bog‘liq bо‘lib, koordinatsion birikma hosil qiluvchilar jumlasiga asosan sirtqi qavatda yetarli darajada bо‘sh orbitallari bо‘lgan metall ionlar kiradi. Koordinatsion birikma hosil qiluvchi zarracha elektron juftining akseptori vazifasini bajaradi. Agar markaziy atom kimyoviy bog‘lanishda о‘zining bо‘sh s- orbitallari bilan ishtirok etsa, bu holda faqat σ (sigma) – bog‘lanish, agar bо‘sh r – orbitallar ham qatnashsa, σ- va π- bog‘lanishlar yuzaga keladi (u r-, d- yoki f – orbitallari bilan ishtirok etganida ham σ- va π- bog‘lanishlar kelib chiqadi).

Koordinatsion birikma xillari.

  • Biz koordinatsion birikmalarni kation, anion va neytral koordinatsion birikmalar deb uch sinfga bо‘lgan edik. Lekin Verner nazariyasi yaratilgan davrda barcha koordinatsion birikmalarni ularning hosil bо‘lish sxemasiga qarab quyidagi ikkita katta sinfga bо‘lingan : a) biriktirib olish mahsulotlari, b) singdirilish mahsulotlari. Masalan, agar BF3 ga HF qо‘shilsa, biriktirib olish mahsuloti hosil bо‘ladi :
  • BF3 + HF → H [BF4]
  • Bu reaksiyada F- ioni ichki qavatda qoladi. Singdirilish mahsulotlari : mis xloridga ammiak qо‘shilganida mis bilan ikkita xlor orasiga 4NH3 gо‘yo «pona» bо‘lib joylashadi :
  • CuCl2 + 4NH3 → [Cu(NH)3] Cl2
  • Reaksiya natijasida xlor ionlari mis ionidan uzoqlashib, koordinatsion birikmaning sirtqi sferasiga о‘tadi.

Ba’zi koordinatsion birikmalar borki, ularni ham biriktirish, ham singdirilish mahsulotlari jumlasiga kiritish mumkin. Hozirgi vaqtda koordinatsion birikma tarkibidagi ligandlarning xillariga qarab barcha koordinatsion birikmalar quyidagi sinflarga ajratiladi :

  • Ba’zi koordinatsion birikmalar borki, ularni ham biriktirish, ham singdirilish mahsulotlari jumlasiga kiritish mumkin. Hozirgi vaqtda koordinatsion birikma tarkibidagi ligandlarning xillariga qarab barcha koordinatsion birikmalar quyidagi sinflarga ajratiladi :
  • 1. Aminat va ammiakatlar. Bular о‘zining ichki sferasida ammiak yoki boshqa organik aminlar bо‘lgan koordinatsion birikmalardir. Bu birikmalarda markaziy atom bilan ligandlar azot atomlari orqali bog‘langan bо‘ladi. Ammiak molekulasining har biri bittadan koordinatsion о‘rinni egallaydi. Shuning uchun ichki sferada bо‘ladigan ammiak molekulalar soni markaziy ionning koordinatsion soniga bog‘liq bо‘ladi.
  • Mis, nikel, kobalt kabi elementlar juda barqaror ammiakatlar hosil qiladi.
  • Organik aminlardan etilendiamin va piridin (S5H5N) juda kо‘p metallar bilan komplekslar hosil qildi.

2. gidratlar va akvakomplekslar. Anoganik moddalarda suv molekulasi bilan birikib turg‘unligi turli bо‘lgan birikmalar hosil qilish hodisasi keng tarqalgan. Ichki va sirtqi qavatida suv molekulalari tutgan koordinatsion birikmalar g i d r a t l a r deb nomlangan. Agar suv molekulasi koordinatsion birikmalarda ligandlik vazifasini bajarsa, bunday birikmalarni a k v a – k o m p l ye k s l a r deb ataladi. Tuzlar gidratlarining kristall panjarasida suv molekulalari joylashib qoladi ; buning ikkita sababi bor : birinchisi – ion dipol tortilishi bо‘lib, ikkinchisi – mustahkam vodorod bog‘lanishning mavjudligidir. Suv molekulalari ba’zi kristallgidratlarda kristall panjara bо‘shlig‘ini tо‘latib, modda tuzilishini mustahkamlaydi ; aks holda, panjarada katta kation yoki anion borligi sababli kristall oson yemirilib ketadi. Masalan, FeSiF6 · 6H2O va Na2XeO6 · 8H2O barqaror kristallgidratlar jumlasiga kiradi, lekin FeSiF6 va Na4XeO4 suvsiz holda mavjud emas. Bunga sabab katta zaryadli anion (masalan, SiF62- ) bilan xuddi о‘zidek ikkinchi anion (masalan: yana SiF62- ) orasidan itarilish kuchi yuzaga keladi; shuning uchun kristall panjara suv molekulalari bо‘lmagan sharoitda barqaror kristall panjara hosil bо‘lmaydi. Kristallgidrat tarkibidagi suv molekulalarining hammasi metall ionni qurshab olmagan hollarda ham, bu molekulalar vodorod bog‘lanish hosil bо‘lishida ishtirok etadi.

  • 2. gidratlar va akvakomplekslar. Anoganik moddalarda suv molekulasi bilan birikib turg‘unligi turli bо‘lgan birikmalar hosil qilish hodisasi keng tarqalgan. Ichki va sirtqi qavatida suv molekulalari tutgan koordinatsion birikmalar g i d r a t l a r deb nomlangan. Agar suv molekulasi koordinatsion birikmalarda ligandlik vazifasini bajarsa, bunday birikmalarni a k v a – k o m p l ye k s l a r deb ataladi. Tuzlar gidratlarining kristall panjarasida suv molekulalari joylashib qoladi ; buning ikkita sababi bor : birinchisi – ion dipol tortilishi bо‘lib, ikkinchisi – mustahkam vodorod bog‘lanishning mavjudligidir. Suv molekulalari ba’zi kristallgidratlarda kristall panjara bо‘shlig‘ini tо‘latib, modda tuzilishini mustahkamlaydi ; aks holda, panjarada katta kation yoki anion borligi sababli kristall oson yemirilib ketadi. Masalan, FeSiF6 · 6H2O va Na2XeO6 · 8H2O barqaror kristallgidratlar jumlasiga kiradi, lekin FeSiF6 va Na4XeO4 suvsiz holda mavjud emas. Bunga sabab katta zaryadli anion (masalan, SiF62- ) bilan xuddi о‘zidek ikkinchi anion (masalan: yana SiF62- ) orasidan itarilish kuchi yuzaga keladi; shuning uchun kristall panjara suv molekulalari bо‘lmagan sharoitda barqaror kristall panjara hosil bо‘lmaydi. Kristallgidrat tarkibidagi suv molekulalarining hammasi metall ionni qurshab olmagan hollarda ham, bu molekulalar vodorod bog‘lanish hosil bо‘lishida ishtirok etadi.

3. Atsidokomplekslar. Ligandlari kislota qoldiqlaridan iborat koordinatsion birikmalar atsidokomplekslar deb ataladi.

  • 3. Atsidokomplekslar. Ligandlari kislota qoldiqlaridan iborat koordinatsion birikmalar atsidokomplekslar deb ataladi.
  • Masalan, K4[Fe(CN)6]: atsidokomplekslarda bir nechta xil kislota qoldig‘i ham bо‘lishi mumkin. Masalan, K2[Pt(NO2)4 Br2].
  • Qо‘shaloq tuzlar ham atsidokomplekslar jumlasiga kiradi. Qо‘shaloq tuzlar bilan haqiqiy koordinatsion birikmalar orasidagi ayirma shundaki, qо‘shaloq tuz suvda eritilganda о‘z tarkibidagi ionlari parchalanib ketadi. Masalan, karnallit KCl · MgCl2 · 6H2O ni K[MgCl3] tarkibli koordinatsion birikma deb qarash mumkin. Agar bu modda barqaror koordinatsion birikma bо‘lganida edi, eritmada K+ va MgCl3- ionlariga parchalanardi, vaholanki, karnallit suvda eritilganda K+, Mg+2 va Cl – ionlarini hosil qiladi.

Koordinatsion birikmalar sinflari.

  • Xozirda koordinatsion birikmalar tо‘rt sinfga bо‘linadi.
  • A.Molekulyar monodentat ligandli koordinatsion birikmalar. Bular jumlasiga ammiakatlar, gidratlar hamda metall karbonillar kiradi. Masalan, [Cu (NH3)4] SO4, [Al (H2O)6] Cl3, [Ni (CO)4], [Co2 (CO)8].
  • B. Ion ligandli koordinatsion birikmalar. Bularga ligandlari kislota qoldig‘idan iborat atsidokomplekslar kiradi. Masalan : Na3 [AlF 6], Na2 [HgI4], Na2 [PdBr4], K4 [Fe (CN) 6], K2 [BeF4] va hokazolar. Okso – va gidroksokoordinatsion birikmalar ham shu sinfga kiradi.
  • S. Siklik koordinatsion birikmalar tarkibida bidentat va polidentat ligandlar bо‘lishi mumkin. Masalan : [Co[NH2 (CH2)2 NH2]3] Cl3, [Co (asas)3] va hokazo. Agar [Co (NH3)6] Cl3 tarkibidagi 6 ta NH3 ni uchta etilendiamin molekulasiga aralashtirilsa [CoEn3] Cl3 hosil bо‘ladi. Bunda har qaysi etilendiamin molekulasi metall bilan ikkita σ – bog‘ orqali birikadi. Natijada uchta besh a’zoli halqaga ega bо‘lgan kompleks hosil bо‘ladi. (asas – atsetilatseton – O = C (CH3) – CH = C (CH3) – O – anioni ham 5 a’zoli halqa hosil qiladi, unda fragmentidan
  • uchtasi markaziy atom atrofida koordinatsiya holatida bо‘ladi. Bunday birikmalar x ye l a t k o o r d i n a s i o n b i r i k m a l a r deb ataladi.

Ikkinchi misol tariqasida ichki koordinatsion birikmalarni kо‘rsatish mumkin. Agar polidentat ligandning bir atomi markaziy atom bilan kovalent (ba’zan ionli) tarzda birikib, ligandning ikkinchi atomi donor – akseptor mexanizm bо‘yicha markaziy atom bilan birikkan bо‘lsa, hosil bо‘lgan holatni ― i ch k i k o o r d i n a s i o n b i r i k m a deb ataladi. Masalan, glitsin nomli aminokislota mis sulfat bilan reaksiyaga kirishganida misning ichki kompleks birikmasi hosil bо‘ladi :

  • Ikkinchi misol tariqasida ichki koordinatsion birikmalarni kо‘rsatish mumkin. Agar polidentat ligandning bir atomi markaziy atom bilan kovalent (ba’zan ionli) tarzda birikib, ligandning ikkinchi atomi donor – akseptor mexanizm bо‘yicha markaziy atom bilan birikkan bо‘lsa, hosil bо‘lgan holatni ― i ch k i k o o r d i n a s i o n b i r i k m a deb ataladi. Masalan, glitsin nomli aminokislota mis sulfat bilan reaksiyaga kirishganida misning ichki kompleks birikmasi hosil bо‘ladi :
  • 2NH2 CH2 COOH + CuSO4 → H2SO4 + [Cu (NH2CH2 COO)2 ]
  • bis (glitsinato) mis (II)
  • Kompleksonlar, sendvich va π – komplekslar ham shu sinfga kiradi.
  • Etilendiamintetraatsetat kislotaning ioni polidentat ligandlar jumlasiga kiradi.

D. Sendvich birikmalar. 1951 yilda ferrotsen [Fe (C5H5)2] sintez qilindi. Keyinchalik uning sendvich (buterbrod) tuzilishga ega ekanligi isbotlandi. Uning tarkibida temir ioni ikkita siklopentadiyenil ioni C5H5 bilan birikkan. Uning tuzini aniqlagan E. Fisher va J. Uilkonson nobel mukofotini olishga sazovor bо‘ldilar. Ferrotsenning tuzilishi quyidagicha. Unda temirning koordinatsion soni 6 ga teng.

  • D. Sendvich birikmalar. 1951 yilda ferrotsen [Fe (C5H5)2] sintez qilindi. Keyinchalik uning sendvich (buterbrod) tuzilishga ega ekanligi isbotlandi. Uning tarkibida temir ioni ikkita siklopentadiyenil ioni C5H5 bilan birikkan. Uning tuzini aniqlagan E. Fisher va J. Uilkonson nobel mukofotini olishga sazovor bо‘ldilar. Ferrotsenning tuzilishi quyidagicha. Unda temirning koordinatsion soni 6 ga teng.
  • Ferrotsendagi temir о‘rnini boshqa metall, masalan, nikel egallashi mumkin, u holda nikelotsen [Ni (C5H5)2] hosil bо‘ladi. Bundan tashqari ferrotsenning siklopentadiyenil halqalari ham almashinish reaksiyalariga kirishadi. Bu sinfga yana dibenzolxrom [Cr (C6H6)2] ni ham kiritish mumkin.
  • Oraliq d – metallar bilan hosil qilingan karbotsiklik birikmalar qatorida dibenzolxrom muhim о‘rin tutadi. U 1919 yilda sintez qilingan bо‘lsa – da, uning tuzilishi faqat 1954 yilda aniqlandi. Xayn xrom (III) xlorid bilan C6H5 Mg Br orasidagi reaksiyani amalga oshirib, xromning bir qancha birikmalarini olishga muvaffaq bо‘ldi. Bu birikmalar tarkibida xrom bilan sendvich tarzida birikkan benzol C6H6 yoki denifil C6H5 ― C6H5 molekuklalari borligi aniqlandi. Keyinchalik dibenzolxrom metall galogenidiga aromatik uglevodorodlarni Al kukuni va AlCl3 ishtirokida bevosita ta’sir ettirish orqali hosil qilinadigan bо‘ldi.
  • Kompleks birikmalarda bog’lanish tabiati
  • A.Vemer nazariyasi asosida qo’shimcha valentlik haqidagi tasavvurga asoslanib, koordinasion birikmalarning mavjudlik sababini va stereokimyosini izohlab berish mumkin. Lekin koordinasion bog’lanishdagi asosiy va qo’shimcha valentliklarning ma’nosi faqat elektron nazariya asosidagina to’la tushuntiriladi. Shuningdek, ba’zi koordinasion birikmalarda ligandlar neytral molekulalar (masalan; H2O, NH3, CO, C2H5, C2H4, C6H6 va hokazolar) bo’lishi mumkin. Bunday koordinasion birikmalarda markaziy atom bilan ligandlar orasida donor-akseptor (ba’zan dativ) bog’lanish mavjud. Ba’zi koordinasion birikmalarda markaziy atom rasmiy nol valentli bo’ladi, masalan; Cr(C6H6)2, Cr(CO)6, Fe(CO)5, Ni(CO)4, Co2(CO)8 kabi birikmalarda markaziy atom bilan ligandlar orasida dativ bog’lanish hosil bo’ladi.
  • Koordinasion birikmalarda bog’lanish xarakteri (kovalentlik yoki ionli darajasi) markaziy atom xossasiga ham bog’liq bo’ladi. Koordinasion birikmalarda biror ligand bilan markaziy ion orasidagi bog’lanishning nisbiy mustahkamligi o’sha ligandga nisbatan trans-holatda turgan boshqa ligand tabiatiga bog’liq.
  • Koordinasion birikmalarda bo’ladigan kimyoviy bog’lanish dastlab Kossel va Lyuis nazariyalari asosida talqin qilindi. Keyinchalik bu haqda uchta nazariya yaratildi:
  • 1. Valent bog’lanish yoki atom orbitallar metodi
  • 2. Kristall maydon nazariyasi
  • 3. Molekulyar orbitallar metodi (ligandlar maydoni nazariyasi).
  • Kristall maydon nazariyasiga ko’ra d-elektronlar ligandlar band etgan joylarni band qilmaslikka intiladi. Bu nazariyaga ko’ra markaziy atom bilan ligandlar orasida ion bog’lanish yoki ion-depol bog’lanish yuzaga keladi. Bu nazariya markaziy atomning kvant-mexanik tuzilishini hisobga oladi, lekin ligandlarni hech qanday strukturaga ega bo’lmagan shunchaki zaryadli nuqtalar deb qaraydi; ularni faqat elektrostatik maydon yaratuvchi zaryadli zarrachalar deb tassavvur qiladi.
  • Koordinatsion birikmalar kimyosining muhim qoidallar: 1. Peyrone qoidasi. Atsidokomplekslar ammiak yoki aminlar bilan reaksiyaga kirishganida sis-izomer holatidagi mahsulotlar hosil bo’ladi.
  • Masalan: agar eritmada kaliy tetraxloroplatina (II) - K2[PtCl4] ning 1 mol miqdoriga 2 mol ammiak qo’shsak, sis-dixlorodiamminplatina hosil bo’lib, KCl ajralib chiqadi:
  • K
  • K
  • Cl Cl
  • Cl^ XCl
  • 2NH
  • 3
  • Cl
  • Cl
  • \ /
  • /Pt
  • / \
  • NH
  • 3
  • NH
  • 3
  • 2KCl
  • 2. Iorgensen qoidasi. Ammiakatlar kislotalar ta’sirida parchalanganida, ko’pincha, trans-izomer holatidagi atsidobirikmalar hosil bo’ladi. Masalan, tetramminplatina (II) xlorid [Pt(NH3)4]Cl2 ni HCl bilan parchalaganimizda trans-dixlordiamminplatina (II) hosil bo’ladi:
  • +
  • +
  • Cl2 + 2HCl
  • NH3
  • Cl
  • Cl
  • Pt
  • \
  • NH
  • 3
  • + 2NH4Cl
  • 3. L. A. Chugayev 1906-yilda tarkibida besh va olti a’zoli halqalari bo’lgan koordinatsion birikmalar eng barqaror bo’ladi, degan qoidani tarifladi.
  • To’rt a’zoli halqaga ega bo’lgan koordinatsion birikmalar kamroq mustahkam bo’ladi, uch a’zoli halqasi bo’lgan koordinatsion birikmalar beqarordir. Masalan, platinaning etilendiaminli birikmasi [Pt(NH2-(CH2)2-NH2)2]Cl2 tarkibida ikkita besh a’zoli halqa bor:
  • CH
  • CH2—NH
  • 2-
  • \
  • ■2
  • NH
  • NH
  • \
  • CH
  • Pt
  • 2
  • NH2—CH
  • ■2
  • 2
  • 2+
  • Bu birikma nihoyatda barqaror; unga HCl ta’sir ettirsak ham parchalanmaydi. Ikki valentli nikelning glioksimli birikmasida ikkita besh va ikkita olti a’zoli halqalar borligi uchun bu birikma juda ham barqarordir:
  • O ? CH3
  • ^C=N N=C^ 3
  • H3C
  • 1 NiC" I
  • C=N" XN=CV
  • O ,O
  • 'H
  • CH
  • 3
  • Bu birikma hatto HCl bilan qaynatilganda ham parchalanmaydi; uni faqat konsentrlangan nitrate kislota va zar suvi (3HQ+HNO3) gina yemiradi.
  • 4. N. C. Kurnakov qoidasi. Trans- va sis-shakllaridagi koordinatsion birikmalarni bir-biridan ajratish katta ahamiyatga ega.
  • Tekshirishlar natijasidan ma’lumki, ayni koordinatsion birikmaning trans-shakli uning sis-shakliga qaraganda yomon eriydi.
  • Trans- va sis-shakllarni bir-biridan farq qilishda N. S Kurnakov qoidasi yordam beradi. N. S. Kurnakov sis- va trans-diaminlarning tiokarbamid SC(NH2)2 bilan reaksiyaga kirishishini tekshirdi, natijasida sis-izomerdagi ligandlarning tiokarbamidga to’liq almashinishi aniqlandi:
  • NH
  • NH3
  • 3
  • Pt
  • 4SC(NH2)2
  • (H2N)2CS Pt
  • iHNfcCS
  • SC(NH2)2
  • SC(NH2)2
  • Cl2 + 2NH3
  • Trans-izomeriyasida esa, ligandlar tiokarbamidga to’liq almashinmaydi, balki turli ligandli (aralash ligandli) koordinatsion birikmalar hosil bo’ladi [26]:
  • Ck
  • Pt
  • NH
  • 3
  • Cl
  • 2SC(NH2)2.
  • SC(NH2)2
  • Pt
  • (H2N)2CS NH3
  • Cl
  • +
  • L. A. Chugayev o’zining xalqali koordinatsion birikmalar haqidagi qoidasini tajribada hosil qilingan mahsulotlarni sifat jihatidan tekshirish ma’lumotlari asosida tariflagan edi. XX asrning 40-yillaridan boshlab bu sohada miqdoriy ma’lumotlar olinadigan bo’ldi. Shvarsenbax 1952-yilda amaliy natijalarni umumlashtirib, xelat effekt qoidasini quyidagicha tarifladi. Siklik koordinatsion birikma M[AA] ning hosil bo'lish konstantasidan nosiklik koordinatsion birikma [MA1-2] ning hosil bo'lish konstantasidan bir necha marta kattadir (A'-xossalari AA ning xossalariga yaqin bo'lgan monodentat ligand, AA esa- bidentat ligand). Misol tariqasida 2 ta koordinatsion birikmani ko'rib chiqamiz; biri nosiklik koordinatsion birikma [Ni(NH3)6]Cl2 uning suvdagi eritmada hosil bo'lish konstantasi K=5109, ikkinchisi siklik koordinatsion birikma [NiEn3]Cl2, uning ayni sharoitda hosil bo'lish konstantasi K=21019. Binobarin, xelat koordinatsion birikma noxelak koordinatsion birikmaga qaraganda deyarlik 1010 marta barqarordir.
  • 5. I. I. Chernyayevning trans-ta’sir qoidasi. 1926 yilda I. I. Chernyayev 2 valentli platinaning tekis kvadratli birikmalari izomerlarini tekshirish natijasida koordinasion birikmalar kimyosi uchun juda muhim qoidani ta’rifladi:
  • Koordinasion birikmalarda biror ligand bilan markaziy ion orasidagi bog’lanishning nisbiy mustahkamligi o’sha ligandga nisbatan trans-holatda turgan boshqa ligand tabiatiga bog’liq.
  • Markaziy atom bilan ligand orasidagi bog’ning kovalentlik tabiatini kuchaytiradigan ligand o’zining qarshisi(trans-holat)dagi ligand bilan bog’langan atom bog’ining ionli darajasini kuchaytiradi va uning boshqa ligandlarga almashinishini osonlashtiradi (faqat oktaedr va tekis kvadrat geometriyali
  • koordinasion birikmalarda). Eritmalarda almashinish hodisasi yuz berishi uchun bog’ tabiati ionli bo’lishi kerak. Masalan, NO2 gruppa xlor ioniga nisbatan kuchliroq trans- ta’sir ko’rsatish sababli xlor ionining reaksion faolligi ortadi:
  • NH
  • ■3>
  • NO
  • Pt‘
  • Cl
  • \
  • NH
  • 3
  • + HO
  • H3N
  • H2O^
  • NO
  • Pt
  • NH
  • 3
  • +
  • + Cl-
  • Bunday jarayon tezligi sis-izomerlarda juda sust boradi.
  • Koordinasion birikmalarda bog’lanish xarakteri (kovalentlik yoki ionli darajasi) markaziy atom xossasiga ham bog’liq.
  • I. I. Chernyayev o’z tajribalarida turli ligandlarning Pt(II) ioni uchun trans-ta’sir qatorini tuzib chiqdi:
  • R2S >NO2-, I- >Br- >Cl- >F- >OH- RNH2 >NH3 >H2O
  • Platina (IV) uchun esa, bu qator birmuncha farq qiladi:
  • I- >Br- >Cl- >OH->En >NH3, NO2-
  • Trans- ta’sir qonuniyati VIII guruh elementlaridan Pt(II), Pt(IV), Ir(III)), Rh(III), Co(III), Pd(II), Cu(II) lar uchun bajarilishi aniqlangan. Bu qonuniyat kimyoviy bog’lanishi kovalent xususiyatga ega bo’lgan koordinasion birikmalarga xos ba’zi hodisalarni - Kurnakov, Peyrone, Iorgensen qoidalarini, Pt(II) va Pt(IV), Pd(II), Co(II) va Cu(II) birikmalarida qo’sh kristallanish natijalarini tushuntirishda yordam beradi. Bu qonuniyat asosida kompleks ionning ichki qobig’ida almashinish reaksiyasining yo’nalishini, izomerlarda ba’zilarining turg’unligini, izomerlarning bir-biridan ayrim xossalari (elektr o’tkazuvchanlik, optik va kislota-asoslik xossalari bilan farq qilishini tushuntirish mumkin. Masalan;
  • Cl
  • NH
  • 3s
  • NO
  • Pt'
  • NH
  • 3
  • Cl NO
  • 2-
  • va
  • H3N
  • H3N
  • Cl
  • Pt
  • Br
  • NO
  • 2
  • NO
  • 2
  • Koordinasion birikmalarda molekulalari bir-biridan Cl-Pt-Cl va Br-Pt-Br koordinatidagi trans- aktiv ligandlari bilan farq qiladi. Ularning ekvimolyar
  • miqdordagi aralashmasining eritmasidan kristall holda olingan. Modda quyidagi tarkibga ega:
  • H3N
  • Cl
  • Pt
  • NO
  • 2
  • HN
  • NO
  • 2.
  • Br
  • Hosil bo’lgan trans- holatdagi xlor bilan Pt zaif bog’langanligi sababli unda quyidagi reaksiya kuzatiladi:
  • H2O
  • NH3 Cl
  • NO
  • 2
  • Pt
  • NH
  • 3
  • Br NO2
  • + HO
  • H3N
  • NO
  • 2
  • H3N
  • Pt
  • Br
  • NO
  • 2
  • +
  • + Cl-
  • Bu qonuniyat asosida ba’zi aralashma ligandli kompleks birikmalarning hosil
  • bo’lmasliklarini tushuntirish mumkin. Masalan, [PtCl4]2- ning eritmasiga tiomochevina qo’shilganda PtCl2(Thio)2 birikma eritmada hosil bo’lishi noma’lum, buning sababi sis-holatda Thio molekulasi joylashgan modda hosil bo’lmaydi, Thio ning trans- ta’siri kuchli bo’lishi Cl- ning markaziy atom bilan bog’lanishida ionli darajaning kuchayishiga va shu tufayli qo’zg’aluvchan bo’lishiga olib keladi. Bu qonuniyat tarkibi [PdCl3(NO2)]2- bo’lgan moddaning uchta xlor ionlaridan biri almashinish reaksiyasida qatnashganda faqat trans-aktiv NO2- qarshisidagi Cl-, tarkibi [PdCl3(NH3)]- bo’lgan molekulasida almashinish jarayoni (bir mol ”kirib keluvchi” modda bilan bir mol kompleks ion qatnashganda) NH3 ga nisbatan trans holatda joylashgan Cl- ioni qatnashishini oldindan aytishga imkon beradi.
  • Adabiyotlar:
  • 1. napnuee H.A.fficynoeBT., Tomee M.T. KoopduHa^uoH 6upuKManap KuMecu. TomKeHm. “YHueepcumem ”, 1996. 298 6.
  • 2. KyMOK B.H., CKOPUK H.A. XUMUH KoopduHa^oHHbix coedurnHuu. M.:”Bucmax MKom”. 1990. 432c.
  • 3.3.W.HHCOH. KoMnneKCHbie coeduHeHue. M.: “Buchan MKona” 1968.
  • 4. H.H. MenuKoecKax., M.M.HepH^ee. “XUMUH KoMnneKcHux coedurnHuu”. M. M3d - BO. “Bucmax MKona ”. 1966 ^.
  • 5. E.ATonoBHH., H.A.0edopoB. “OcHoBHue noHxmux XUMUU KoMnneKcHux coedurnHuu”. M. 1967^.
  • 6. N.A.Parpiyev, X.R.Raximov, A.G.Muftaxov. “Anorganikkimyo nazariy asoslari”. Toshkent. “O‘zbekiston”. 2000y.
  • 7. KyKymKuH W.H. “XUMUH KOopduHa^uoHHux coedurnHuu ”. M. “Bucmax MKona”. 1985 ^.
  • 8. rnuKuHa 0.E u KHWHHUKOB H.r. “XUMUH KoMnneKcHux coedurnHuu ”. M. “npocBemeHue”. 1982 ^.
  • E’tiboringiz uchun rahmat!

Download 1,1 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
guruh talabasi
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
O'zbekiston respublikasi
toshkent davlat
махсус таълим
respublikasi axborot
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
vazirligi toshkent
saqlash vazirligi
fanidan tayyorlagan
bilan ishlash
Toshkent davlat
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
koronavirus covid
vazirligi koronavirus
qarshi emlanganlik
covid vaccination
risida sertifikat
sertifikat ministry
vaccination certificate
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
matematika fakulteti
o’rta ta’lim
haqida umumiy
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti