O’zbekiston Respublikasi Prezidentti I. A



Download 124.99 Kb.
bet3/3
Sana12.01.2017
Hajmi124.99 Kb.
1   2   3

Yalpi va ichki milliy mashsulotlar shaqida esa ushbu kitobning keyingi blimida batafsil tushuntiriladi.

Milliy mashsulot turli korxonalarda va tarmoqlarda yaratilsa-da, ularni umumlashtirib, asosan ikki tarkibda, ya‘ni natural buyumlashgan sholda va qiymat tarkibida hisobga olinadi. Ularning o’zgarishi jamiyatning iqtisodiy rivojlanish dinamikasini aks ettiradi. Moddiy buyumlarning ishlatilishi, ishlab chiqarish yoki shaxsiy iste‘mol vositasi blib xizmat qilishga muvofiq milliy mashsulot o’zining natural buyumlashgan shakli byicha ikki qismdan: ishlab chiqarish vositalari va iste‘mol tovarlaridan tashkil topadi. Keyingisi o’z navbatida iste‘mol buyumlaridan va asholiga ko’rsatilgan turli xizmatlardan iborat bladi.

Ishlab chiqarish jarayonini davom ettirish uchun, birinchidan, iste‘mol qilingan ishlab chiqarish vositalarini faqat qiymat sholidagina emas, balki uni moddiy buyum shaklida sham qayta tiklash o’zarur. Buning uchun albatta ichki milliy mashsulot tarkibida ma‘lum miqdorda ishlab chiqarish vositalari natural shaklda mavjud blishi kerak. Ikkinchidan, ishchi kuchining qayta tiklanishi uchun mulk egalari va tadbirkorlarning shaxsiy iste‘moli uchun milliy mashsulot tarkibida o’zarur iste‘mol buyumlari mavjud blishi Shart. Shuning uchun sham milliy mashsulot ikki xil tovar mashsulot sifatida mavjud bladi, bu esa o’z navbatida, ikki yirik blinmalar rtasida tovar ayirboshlash imkonini beradi.

Ichki milliy mashsulot faqatgina natural jishatdan emas, balki qiymat jishatdan sham hisobga olinadi va uning qiymat tarkibi tashlil qilinadi.

Milliy mashsulot qiymat jishatdan uch qismdan iborat bladi, ya‘ni:

Ishlab chiqarish jarayonida iste‘mol qilingan ishlab chiqarish vositalarining, ya‘ni ular qiymatining mashsulotga tgan qismi (S).

Yangidan vujudga keltirilgan mashsulotning bir qismi, ya‘ni, ishchilarga tegishli qismi o’zaruriy mashsulotning qiymati (U).

Yangidan vujudga keltirilgan mashsulotning mulkdorlar, tadbirkorlar va jamiyat uchun ishlab chiqarilgan qo’shimcha mashsulot qiymati (M) dan iboratdir. Boshqacha qilib aytganda, oldingi ishlab chiqarish jarayonlarida yaratilgan va ushbu jarayonda iste‘mol qilingan ishlab chiqarish vositalarining qiymatidan shamda Shu ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan yangi qiymat, ya‘ni sof milliy mashsulotdan iboratdir (MMqMSQSMM). Chunki milliy mashsulotning bir qismidan ishlab chiqarish jarayonida iste‘mol qilingan ishlab chiqarish vositalarining rnini qoplash uchun foydalaniladi. Ishlab chiqarishning o’zluksio’z davom etishi va rivojlanishi uchun iste‘mol qilingan ishlab chiqarish vositalari Har qanday asbob-uskunalar, xom ashyo, yoqilg’i va boshqa yordamchi materiallar rnini tldirib turishi talab qilinadi. Buning uchun milliy mashsulotning bir qismidan foydalaniladi.

Demak, sof milliy mashsulot bevosita ishlab chiqarishda band blgan menejerlar, ishchilar, deshqonlar va muxandislar, texnik xodimlarning yangidan sarf qilingan mehnati bilan yaratilgan o’zaruriy mashsulotdan va qo’shimcha mashsulotdan iboratdir.

O’Zaruriy mashsulot deb ishchi va xizmatchilar ish vaqtining bir qismi blgan o’zaruriy ish vaqtida yaratilgan ishchi kuchini normal sholatda saqlash va qayta tiklash uchun o’zarur blgan mashsulotga aytiladi.

O’Zaruriy mashsulot sof milliy mashsulotning mushim qismi blib, bevosita ishchi va xizmatchilarga tegishlidir. Sof mashsulotning o’zaruriy mashsulotdan ortiqcha qismi, ya‘ni qo’shimcha ish vaqtida yaratilgan qismi qo’shimcha mashsulot deyiladi.

Bu qo’shimcha mashsulot tadbirkorlarga va mulkdorlarga shamda davlatga tegishlidir.

O’Zaruriy va qo’shimcha mashsulot jamiyat taraqqiyotining deyarli Hamma bosqichlariga xosdir. Lekin ular rtasidagi nisbat turli davrlarda turlicha bladi. Ibtidoiy jamoa to’zumining dastlabki davrida jamoadosh Hamma kishilarning vaqti faqat o’zaruriy mashsulotni, ya‘ni yashash uchun eng o’zarur mashsulotni topib yeyish bilan band blgan. Keyinchalik, ya‘ni bu to’zumning oxirlariga kelib, qisman mehnat unumdorligi oshib, o’zaruriy mashsulotdan ortiqcha, ya‘ni qo’shimcha mashsulot paydo blgan va uning ayrim kishilar tomonidan o’zlashtirilishi natijasida xususiy mulk paydo blgan.

Kishilik jamiyati taraqqiyotining quldorlik, feodalio’zm va Kapitalizm deb atalmish bosqichlarida qo’shimcha mashsulotning mavjudligi shaqida xech kim munoo’zara qilmaydilar.

Sobiq Sotsialistik jamiyatda kpgina iqtisodchilar qo’shimcha mashsulot faqat xususiy mulkchilik davriga xos deb tushinib, ijtimoiy mulk mavjud blgan davrda u blmaydi deb keldilar. Lekin ular korxonalar olayotgan foyda mashsulotning qaysi qismi ekanligini, davlat boshqaruvi, mudofaa, ta‘lim, fan-madaniyat uchun mablag’lar qaerdan olinishini tushuntirib bera olmas edilar. 1965 yillardan keyingina o’zaruriy va qo’shimcha mashsulot iqtisodiy adabiyotlarda tushuntirila boshlandi. Shoo’zir, Bozor iqtisodiyotiga tish davrida sham bu tushunchani rad qiluvchi kishilar topiladi.

Lekin bunday iqtisodchilarga mulkdorlar va tadbirkorlar olayotgan foyda, foiz, dividend daromadlari, davlat soliqlari, yer rentasi kabi pul ko’rinishidagi daromadlarning tub manbai nima, ular milliy mashsulot qaysi qismining taqsimotdagi Harakat ko’rinishi? – deb srasangio’z javob bera olmaydilar. Foyda va boshqa turli ko’rinishdagi daromadlar manbaini bilmaslik nima uchun tovarlarni ishlab chiqaruvchi korxonalar o’zarar ko’radi-yu, uni sotuvchilar foyda ko’radi degan savollarga sham javob berishda ojio’zlikka olib keladi. Ular iqtisodiy hodisa va jarayonlarning tub ildio’ziga tushunmaganlar, balki uning yuo’zaki tomonlarini rganish bilangina cheklanib qolganlar.

qo’shimcha mashsulotni rad qilish rniga uning mazmunini, Harakat shakllarini puxta rganib, yanada ko’paytirish va taqsimlanishini takomillashtirish yllarini qidirishga kuch sarflash maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Har bir korxonada, tarmoqda qo’shimcha mashsulotni ko’paytirish asosan uch yl bilan – ishlovchilar sonini ko’paytirish, ish kunini o’zaytirish va ish kuni chegarasi o’zgarmagan sholda o’zaruriy ish vaqtini kamaytirish evao’ziga qo’shimcha ish vaqtini ko’paytirish yli bilan amalga oshiriladi.

Ish kunini o’zaytirish yli bilan olingan qo’shimcha mashsulot absolyut qo’shimcha mashsulot deb, ish kuni o’zgarmaganda o’zaruriy ish vaqtini kamaytirib, qo’shimcha ish vaqtini ko’paytirish evao’ziga olingan qo’shimcha mashsulot esa nisbiy qo’shimcha mashsulot deb ataladi.

Yil davomida olingan qo’shimcha mashsulotlar yig’indisi qo’shimcha mashsulot massasi, uning o’zaruriy mashsulotga nisbati esa (foizda ifodalanishi) qo’shimcha mashsulot normasi deb yuritiladi.

Agar qo’shimcha mashsulot normasini m1, massasini m, o’zaruriy mashsulotni v bilan belgilasak qo’shimcha mashsulot normasi m1qm|v 100% ko’rinishdagi formula bilan aniqlanadi. qo’shimcha mashsulot Bozor iqtisodiyoti va unga tish Sharoitida qo’shimcha qiymat shaklida namoyon bladi. Ishlab chiqarish jarayonida shosil blgan qo’shimcha qiymat sotilish jarayonida foydaga aylanadi. Foydadan davlat soliq sifatida, ssuda kapital egalari esa foiz sifatida, yer egalari renta sifatida o’z ulushlarini oladilar.

Foydaning qolgan qismi esa tadbirkorlarning sof foydasi blib, uning hisobidan o’zlarining iste‘molini qondiradi, investitsiyani, turli sotsial ynalishdagi ishlarni amalga oshiradilar. Ko’rinib turibdiki, qo’shimcha mashsulotni ko’paytirish shech kimga o’zarar bermaydi, aksincha jamiyat a‘o’zolarining Hammasi uchun manfaatlidir.

Ma‘lumki, qo’shimcha mashsulot bilan o’zaruriy mashsulot rtasida Har doim o’ziddiyat va aloqadorlik bladi. Ularning Har ikkalasida sham butun xalq xjaligini rivojlantirish va jamiyat a‘o’zolarining farovonligini oshirish maqsadlari ylida foydalaniladi.

Lekin ularning sof milliy mashsulotdagi hissasi turli omillar ta‘sirida, masalan, texnika taraqqiyotining rivojlanishi, ijtimoiy ishlab chiqarish tarkibining o’zgarishi, mehnat unumdorligining ohishi natijasida o’zgarib turadi. Mehnat unumdorligining sishi natijasida o’zaruriy mashsulotning absolyut miqdori sgan sholda sof milliy mashsulotdagi hissasi kamayib, qo’shimcha mashsulotning hissasi oshib boradi.

Hozirgi davrdagi Bozor iqtisodiyotiga doir adabiyotlarda ishlab chiqarish omillari bilan uning samaralari rtasidagi bog’liqlikni ishlab chiqarish funktsiyasi deb atashadi. Masalan, Ishlab chiqarish omillari yer /Ye/, kapital /K/ va ishchi kuchi /I/dan iborat deb farao’z qilsak, olingan mashsulotni /M/ deb olsak, ishlab chiqarish funktsiyasi MqF /Ye. K. I/ dan iborat bladi.

Bu formula ishlab chiqarishga jalb qilingan omillarining, ya‘ni sarflarning Har birligi evao’ziga olingan mashsulotni bildiradi va e‘tiborni kam resurs sarflab, kproq mashsulot olish imkoniyatini qidirishga qaratadi. Undan tashqari, bu ko’rsatkich Har bir mashsulot birligini ishlab chiqarishga va ko’paytirish mo’ljallangangan mashsulot shajmini ishlab chiqarishga qancha resurs sarfi talab qilinishini aniqlash imkonini beradi.

Ishlab chiqarishda foydalaniladigan turli xil omillar sarfini birdaniga yoki ularning ayrim turlarini ko’paytirish yli bilan mashsulot shajmini ko’paytirish mumkin. Lekin boshqa omillar va Sharoitar teng blgani sholda ayrim omillar sarfini oshirish yli bilan mashsulotni cheksio’z kpaytirib blmaydi. Masalan, firma yoki korxonada ishlab chiqarish binolari, mashina, stanok va boshqa asbob – uskunalar soni va sifati o’zgarmagan sholda ishchilar sonini va xom ashyoni ko’paytirish yli bilan mashsulotni ma‘lum miqdorda oshirish mumkin. Bunda bino va asbob-uskunalardan foydalanish darajasi oshiriladi, ya‘ni ular txtovsio’z ishlatiladi, ilgari bir smenada ishlayotgan bo’lsa endi ikki yoki uch smenada ishlatishga erishiladi. Ammo ma‘lum darajaga borgandan keyin qo’shimcha jalb qilingan ishchi kuchi yoki xom ashyolar samarasi kamayadi. Ikkinchidan, ishlab turgan ishchilar soni o’zgarmagan sholda ularni yangi texnika va texnologiyalar bilan qurollantirish, ya‘ni Har bir ishchiga tg’ri keladigan kapital miqdorini oshirish hisobiga sham mashsulotni ko’paytirishga erihish mumkin. Lekin bu jarayon sham cheksio’z emas. Bunda omillardan foydalanish va ularning miqdorini oshirish evao’ziga olingan mashsulotni uch xil lchamda lchaydilar: umumiy mashsulot, rtacha mashsulot va qshilgan mashsulot.

Umumiy mashsulot jalb qilingan asosiy kapital, ishchi kuchi, xom ashyo va materiallardan foydalanish evao’ziga olingan mashsulotning mutloq shajmidir.

rtacha mashsulot esa jalb qilingan Har bir ishchi kuchi yoki kapitalning bir birligiga tg’ri keladigan mashsulotga aytiladi. Bu esa umumiy mashsulot miqdorini umumiy omil (ishchi kuchi yoki kapital) miqdoriga blish yli bilan aniqlanadi. MqM/I. K.

qshilgan mashsulot deb eng snggi qshilgan omil kapital yoki ishchi kuchi evao’ziga sgan mashsulotga aytiladi.

Masalan, tgan yili 100 nafar ishchi kuchi yordamida 100 ming smlik mashsulot olingan bo’lsa, bu yil 120 ishchi kuchi ishlab 130 ming mashsulot olinsa, 20 nafar qshilgan ishchi, 30 ming esa qshilgan mashsulot bladi.

Bu oxirgi qshilgan mashsulot (sgan) miqdorini snggi qshilgan (sgan) ishchi kuchi yoki kapital miqdoriga blish yli bilan qshilgan omil, ya‘ni qshilgan kapital yoki qshilgan ishchi kuchi unumdorligi aniqlanadi.

Ya‘ni qMq(M/(K yoki KMq(M/(I

Bu tushunchalarni quyidagi jadvalda yanada aniqroq ifodalash mumkin.

Bu jadvaldan ko’rinib turibdiki, ikkinchi yili birinchi yilga qaraganda omillar miqdori oshirilgan, ular oxirgi qshilgan omillar deb yuritiladi. Shuningdek mashsulot sham sgan, ana Shu 30 birlikdagi sgan mashsulot oxirgi qshilgan mashsulot deb yuritiladi.

Har bir qshilgan omil evao’ziga olingan qshilgan mashsulot esa qshilgan omil unumdorligi deb aytiladi.







Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa