O'zbekiston Respublikasi Oliy va o`rta maxsus ta'lim vazirligi Z. M. Bobur nomli Andijon Davlat Universiteti



Download 262.97 Kb.
Pdf ko'rish
bet7/9
Sana12.03.2020
Hajmi262.97 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Kuchni  rivojlantirish: Kuchning  rivojlantirishdagi  umumiy  vazifa  uni  harakatlarini

bajarishda  yuksak  darajada  namoyon  etishni  ta'minlashdir.  Kuchni  rivojlantirishdagi  xususiy

vazifalarga kuchning asosiy turlarini, statik dinamik kuchlanish, kuch talab etuvchi kuchlanish,

tezkor  kuchv  talab  etuvchi  kuchlanish,  qarshiliklarni  enguvchi  kuchlanish,  yon  beruvchi

kuchlanish, qobiliyatlarni takomillashtirish. Shuningdek muskul guruhlarni kuch jihatdan uyg'un

rivojlantirish  va  xilma-xil  sharoitlarda  kuchdan  foydalanish  qobiliyatini  takomillashtirish

usullari kiradi. Biror bir faoliyatdagi konkret sharoitda kuchni ixtsoslab rivojlantirish o'ziga xos

vazifalarni  hal  qiladi.  Qarshiligi  oshirilgan  mashqlar-kuchni  ko'paytiradigan  mashqlar  kuch

rivojlantirish vositasi hisoblanadi.

Ular ikki guruhga bo'linadi.

Tashqi qarshiliklarni engish bilan bajariladigan mashqlar, ularning tarkibi:

a)

buyumlarning og' irligi,



b)

sherigiga qarshilik ko'rsatishi,

v) elastik buyumlarning qarshiligi,

g) tashqi muxit qarshiligi.

2.

O'z  vazni  bilan  og'irlashtirib  bajariladigan  mashqlar.  Bunda  buyumlar  og'irligi  bilan



mashqlardan  ham  foydalaniladi.  Kuchni  rivojlantirishda  qarshilik  miqdorini  tanlash-

uslubiyotning  asosiy  masalalaridan  biridir.  Bu  masalani  muskullarni  turlicha  kuchlantirib

bajariladi.  Muskul  kuchini  oshirishda  zo'r  berish  mashqlari  muhim  ahamiyatga  ega.  Maksimal

darajada zo'r berishni turli yo'llar bilan xosil qilish mumkin:

1)

chegaraga yaqin bo'lmagan yuklamalar engishni chegara darajada ko'p takrorlash;



2)

tashqi qarshilikni chegara darajada oshirish;

3)

qarshiliklarni chegara darajada tezlik bilan engish.



Chegara  darajasida  og'irliklarni  ko'tarish  bilan  bajariladigan  mashqlar  muskul  kuchini

rivojlantiriladi.  Shu  bilan  birga  og'irlikni  mashg'ulotlar  mobaynida  orttirib  borishni  ta'minlash

kerak. Eng oxirgi urinishda muskul kuchanishi og'ir holatda bo'lishi hamda bor kuchanish bilan

bajarilish  kerak. Kuch  chidamlilikni  rivojlantirishda  esa  og'irliklarni  uzoq  vaqt  va  ko'p

takrorlashlar bilan ko'tarishni ta'minlash kerak.


33

Kuch  mashqlarni  bajarishdagi  talablar: Nafas  olish  kuch  mashqlarini  bajrish  vaqtida

maxsus tartibda bo'lishi kerak. Ma'lumki, kishi faqat zuriqqandagina, nafas chiqarish muskullari,

tovush  yo'li  yopiq  holatda  kuchlangandagina  chegara  kuchlanish  mumkin.  Zo'riqish  kuch

ko'rsatkichlarini  oshiradi.  Kuch  mashqlarini  bajarishda  ko'ngilsiz  xodisalarning  oldini  olish

uchun bir necha asosiy qoidalarga rioya qilish kerak:

1)

fakat  zarur  bo'lgan  hollarda,  qisqa  vaqtli  maksimal  kuchlanish  vaqtidagina  zo'riqishga  yo'l



qo'yish mumkin;

2)

yangi  shug'ullanuvchilarga  chegara  va  chegaraga  yaqin  kuchlanishli  mashqlarni  ko'p



bermaslik kerak;

3)

kuch  mashqlarini  bajarishdan  oldin  maksimal  darajada  chuqur  nafas  olmaslik  kerak,  bu



ko'krak qafasidagi bosimni va zo'riqish vaqtida bo'ladigan o'zgarishlarni oshirib yuboradi;

4)

tovush  naychalari  oraligi  toraygan  vaqtda  nafas  chiqarishdagi  kuch  ko'rsatgichlari  ham



zo'riqishdagi kabi  bo'lganligi  uchun,  nafasni  to'xtatmay  chiqara  turib  maksimal  zo'r  berish

mumkin;


5)

yangi shug'ullanuvchilar mashqning o'rtalarida, nafas olish va nafas chiqarishlarini talab etish

kerak.

Kuch  mashqlarini  bajarishda  gavda  holatining  ahamiyati. Inson  namoyon  qilishi

mumkin bo'lgan kuch uning gavda holatiga bog'liq. Har bir harakat uchun gavdaning eng ko'p va

eng kam kuch namoyon bo'ladigan holatlari bor. Buni amalga oshirishni uchta yo'li bor.Birinchi

yo'l-gavdaning  dastlabki  holatini  tanlash.  Ikkinchi  yo'li-maxsus  moslamalardan  va

amortizatorlar bilan bajariladigan mashqlardan foydalanishdir. Amortizator va espanderlar bilan

bajariladigan  mashqlarning  qimmati  ham  mana  shundadir.  Uchunchi  yo'li-mashqlarni  kam

tezlikda  bajarishdir.  Ayrim  muskul  gruppalarining  kuchi  bir-biridan  farq  qiladi.  Turli  muskul

gruppalari maksimal kuchining nisbatini kuch topografiyasi deb atash qabul qilingan. Biron bir

kishidagi kuch topografiyasi xaqida to'liq tasavvurga ega bo'lish uchun uning mumkin qadar kup

muskul  gruppalari  kuchini  o'lchash  kerak.  Sport  bilan  shug'ullanmaydigan  kishilarda  yuklama

kuchiga  qarshilik  ko'rsatuvchi  muskullar,  qaddini  va  oyoqlarini  rostlovchi,  qo'llarni  bukuvchi

muskullar eng yaxshi rivojlangan bo'ladi. Agar kuch mashqlaridan mashg'ulot asosiy qismining

boshlarida  foydalanilsa,  ularning  samaradorligi  ko'proq  bo'ladi.  Ayrim  vaqtlarda,  kuch

mashqlarini  dars  asosiy  qismining  oxiriga  ko'chirishga  to'g'ri  keladi;  bu  mashqlar

shug'ullanuvchilar organizmiga kamroq ta'sir ko'rsatadi.

Har  xil  sport  turlaridagi  trenirovka  mikrotsikllarida  kuch  mashqlari  turli  kunlarda

o'tkaziladi.  Sportning  tezkor-kuchlilik  turlarida  kuch  mashqlarini  siklning  dam  olish  kunidan

keyingi birinchi kunidayoq o'tkazish tavsiya qilinadi. Kuch mashqlari mashg'ulotlari  chastotasi

qator faktorlarga,  shug'ullanuvchilarning  tayyorgarlik  darajasiga  bog'liqdir.  Tajribalar  yangi

shug'ullanuvchilar  bilan  xaftada 3 mashg'ulot  o'tkazish  samarali  bo'lishini,  lekin  xaftada 1,  2

yoki 5 mashgulot  o'tkazish  esa  foydaliroq  bo'lishini  ko'rsatadi.  Malakali  sportchilarda

mashg'ulotlar chastotasi ortiqroq bo'lishi mumkin.



Tezkorlik  fazilati: Tezkorlik  deganda  kishidagi  harakatlarning  tezlik  harakteristikasini,

shuningdek,  harakat  reaktsiyasining  vaqtini  belgilovchi  funktsional  xususiyatlar  tushuniladi.

Tezkorlik namoyon bo'lishining uchta asosiy shakllari mavjuddir:

1)

harakat reaktsiyasining latent vaqti;



2)

ayrim harakatlar tezligi;

3)

harakatlar chastotasi.



Tezkorlik  namoyon  bo'lishining  shakllari  bir-biriga  nisbatan  bog'liq  emas.  Bu  ayniqsa

harakat  reaktsiyasining  harakat  tezligi  ko'rsatgichlarga  ko'pincha  aloqador  bo'lmasdigan  vaqt

ko'rsatgichlarga taaluqlidir.

Maksimal tezlikda bajariladigan ko'p harakatlarda ikki fazani bir-biridan farq qilinadi:

1)

tezlikni ortib borish fazasi



2)

tezlikning nibatan stabillashish fazasi.

Start tezlanishi birinchi fazani, masofadagi tezlik esa ikkinchi fazaning harakteristikasidir.

Tezlikni  tez  oshira  borish  qobiliyati  va  masofani  katta  tezlikda  o'tish  kobiliyati-nisbatan  bir-



34

biriga bog'liq emas. Start tezlanishi yaxshi bo'lgani holatda masofadagi tezlik kam bo'lishi yoki,

ko'p bo'lishi mumkin.

Tezkorlikning fiziologik asoslari.

Reaktsiyaning latent vaqti beshta tarkibiy qismdan iborat:

1)

retseptorda qo'zg'alishning paydo bo'lishi;



2)

qo'zg'alishni markaziy nerv sistemasiga uzatish;

3)

qo'zgalishni nerv yo'llari bo'ylab o'tishi va effektor signal xosil bo'lishi;



4)

signalning markaziy nerv sistemasidan muskulga o'tkazilishi;

5)

muskulning qo'zg'alishi va unda mexanik aktivlik paydo bo'lishi.



Oddiy reaktsiya tezkorligini rivojlantirish.

Reaktsiyalar  oddiy  va  murakkab  bo'ladi. Oddiy  reaktsiya  oldindan  maolum  bo'lgan

signal  ilgaridan  ma'lum  bo'lgan  harakat  bilan  javob  berishdir.  Reaktsiyalarning  qolgan  barcha

tiplari  murakkab  reaktsiyalardir.  Tezkorlikni  juda  ko'pi  oddiy  reaktsiyalar  uchun  harakterlidir:

ayrim  vaziyatlarda  tezda  biror  qarorga  keluvchi  kishilar  boshqa  sharoitlarda  ham  tezroq  biror

fikrga  keladilar.  Tez  bajariladigan  hilma-xil  mashqlar  bilan  shug'ullanish  oddiy  reaktsiya

tezligini yaxshilaydi. Reaktsiya tezkorligiga doir mashqlar amalda harakatlarning tazligiga ta'sir

etmaydi.  Oddiy  reaktsiya  tezkorligini  rivojlantirishda  bir  necha  uslublardan  foylaniladi.

Bulardan  eng  ko'p  tarqalgani  to'satdan  paydo  bo'ladigan  signalga  yoki  tevarak- atrofdagi

vaziyatning  o'zgarishiga  qayta,  mumkin  qadar  tezroq,  reaktsiya  ko'rsatish  uslubidir.  Bu  uslub

yangi  shug'ullanuvchilar  bilan  o'tkaziladigan  mashg'ulotlarda  tez  orada  ijobiy  natijalar

ko'rsatadi.

Tezkorlikni rivojlantirish: Reaktsiya tezkorligi katta ahamiyatga ega bo'lgan hollarda uni

takomillashtirish  uchun  maxsus  uslubiyotlardan  foydalaniladi.  Bu  uslubiyotlardan  biri-analitik

yondashish  uslubiyoti-reaktsiya  tezkorligini  engillashtirilgan  sharoitlarda  va  undan  keyingi

harakat tezligini takomillashtirishdan iboratdir.



"Sensomotor uslubiyoti"-reaktsiya tezkorligi bilan sekundning o'ndan bir va xatto yuzdan

bir bo'lagigacha qisqa muddatli intervallarni farq qila bilish kobiliyatining mustaxkam aloqasiga

asoslangan. Vaqt mikrointervallarini yaxshi idrok qiluvchi kishilarda odatda reaktsiya tezkorligi

yuqori bo'ladi. Mashq uch bosqida olib boriladi: Birinchi bosqichda shug'ullanuvchilar signalga

maksimal  tezlikda  reaktsiya  ko'rsatishga  intilib  harakat  qiladilar.  Har  bir  urinishdan  so'ng

o'qituvchi  shug'ullanuvchiga  uning  ko'rsatgan  vaqtini  ma'lum  qiladi.  Ikkinchi  bosqichda  ham

reaktsiya  va  undan  keyingi  harakatlar  eng  katta  tezlikda  bajariladi.  Lekin  bu  gal  o'qituvchi

o'quvchidan uning fikricha harakatni qancha vaqtda bajarganligini so'raydi. Shundan so'ng unga

mashqni bajarishdagi xaqiqiy vaqt ma'lum qilinadi. Mashqni bajarishdagi xaqiqiy vaqt bilan o'zi

xis  qilgan  vaqtni  doimo taqqoslab  borish  vaqtni aniq  idrok  qilishni  takomillashtiradi.  Uchinchi

bosqichda  shug'ullanuvchiga  topshiriqlarni  oldindan  belgilangan  hilma-xil  tezlikda  bajarish

tavsiya etiladi. Natijada bu reaktsiya tezkorligini bemalol boshqarishga o'rganadi.



Murakkab  reaktsiya  tezkorligini  rivojlantirish. Harakatdagi  obektga  bo'ladigan

reaktsiya  yakkama-yakka  olishish  mashqlari  va  sport  o'yinlarida  ko'proq  uchraydi.  Masalan,

darvozaga  to'p  tepilgan  vaqtda  darbozabonning  harakatlarini  qarab  chiqaylik.  Darbozabon

quyidagilarni bajarishi kerak:

1)

to'pni ko'rishi;



2)

to'pni yo'nalishini va uning uchishi tezligini baholashi;

3)

nima qilish rejasini tanlashi;



4)

bu rejani amalga oshira boshlashi.

Harakatdagi obektdagi reaktsiya ko'rsatishda katta tezlik bilan harakat qilayotgan buyumni

ko'ra bilish asosiy ahamiyatga ega. Trenirovka talablari harakatdagi buyumni tezligini oshirish,

obektning  to'satdan  paydo  bo'lishi,  sportchi  bilan  buyum  o'rtasidagi  masofani  qisqartirish

xisobiga  oshiriladi.  Tanlash  reaktsiyaning  raqib  xatti-harakatlarining  yoki  tevarak-atrofdagi

sharoitning  o'zgarishiga  muvofiq  ravishda  mumkin  bo'lgan  harakatlantiruvchi  javoblardan

keragini  tanlab  olish  bilan  bog'liq.  Tanlash  reaktsiyasining  murakkabligi  sharoitning  o'zgarish

imkoniyatlarni  rang-barangligiga,  chunonchi,  yakkama-yakka  olishishda  raqibining  hilma-xil

harakat qilishiga bog'liq.



35

Malakali  sportchilarda  murakkab  reaktsiyaning  tezkorligi  juda  katta-deyarli  oddiy

reaktsiyadagidek bo'ladi. Har bir harakat ikki fazadan iborat:

1. gavda  holatining  bir  oz  o'zgarishi  va  muskul  tonusining  qayta  taqsimlashida

ifodalanadigan faza

2. harakatning o'z fazasi.

3. Tajribali sportchilar birinchi fazagayoq reaktsiya ko'rsata biladilar. Maksimal tezlikda

bajarish  mumkin bo'lgan  mashqlardan  tezkorlikni  rivojlantirish  vositasi  sifatida

foydalaniladi. Ular kam deganda uch talabni qanoatlantirishi kerak:

4. texnika mashqni juda tez bajarishga imkon beradigan darajada bo'lishi kerak;

5. mashqlar harakat vaqtida bajarish tezligiga qaratilishi uchun mumkin darajada yaxshi

o'zlashtirilgan bo'lishi kerak.

6. mashqlarning oxirida tezlik kamayib ketmaydigan bo'lishi kerak.

Tezkorlikni  rivojlantirish  uslublari  ichida  takroriy  mashq  uslubi  keng  qo'llaniladi.

Mashg'ulotda o'z maksimal tezligini oshirib borishga intilishdir. Tez bajariladigan mashqlarning

takrorlanishida  charchash  nisbatan  tez  boshlanadi,  tashqi  tomondan  bu  tezlikni  pasayganligida

ifodalanadi.  Tezkorlik  yuksak  daraja  namoyon  bo'lishning  muxim  sharti.  Marakaziy  nerv

sistemasi  qo'zg'aluvchanligining  optimal  holatidir.  Tezkorlikning  namoyon  bo'lishi  uchun

mashg'ulotlarda  o'yin  va  ayniqsa  musobaqa  uslubidan  foydalanish  katta  ahamiyatga  ega.

Musobaqalar odatda, ko'tarinki rux paydo qiladi, kishini anchagina zo'r berishga majbur etadi-bu

ko'p holda sport natijalari yaxshilanishga olib keladi.

Tezlikning  stabillashuvi  tezkor  imkoniyatlarning  ancha  ortishiga  halaqit  beruvchi  asosiy

sababdir. Sport bilan yangi shugullanuvchi va yuqori malakali sportchilarda buning oldini olish

yullari  boshqa- boshqadir.  Tezlik  to'sig'ini  so'ndirish  usullari  mashq  bajarish  to'xtatilgandan

keyin dinamik stereotip ma'lum xususiyatlarining so'nish vaqti turlicha bo'lishlariga asoslangan.

Harakatning  makoniy  harakateristikalari  vaqt  harakteristikalariga  qaraganda  birmuncha

barqarordir.  Ma'lum  vaqtgacha  asosiy  mashq  bajarilmasa,  "tezlik  to'sig'i"  yo'qolishi  mumkin,

lekin harakatlar texnikasining makoniy xususiyatlari saqlanib qoladi.



Kuchni oshirish tayyorgarligi. Odatda kishi juda tez harakat qilayotgan vaqtda anchagina

tashqi  qarshilikni  engishiga  to'g'ri  keladi.  Bunday  hollarda  erishilgan  tezlik  miqdori  kishidagi

kuch imkoniyatlariga bog'liq bo'ladi.

Biror bir harakatda asosan ikki yo'l bilan tezlikni oshirish mumkin:

1)

maksimal tezlikni oshirish xisobiga,



2)

maksimal kuchni oshirish xisobiga.

Maksimal  kuchni  sezilarli  oshirish  juda  ham  qiyin;  kuch  imkoniyatlarini  oshirish  esa

birmuncha  engil  hal  qilinadi.  Harakatlar  tezligini  oshirishga  qaratilgan  kuch  oshirish

tayyorgarligi jarayonida ikki asosiy vazifa hal qilinadi:

1)

maksimal muskul kuch darajasini oshirish;



2)

tez harakatlar sharoitida eng ko'p kuch namoyon qilish qobiliyatini rivojlantirish.



Chidamlilik  fazilati: Agar  kishi  biror  bir  og'ir  ishni  bajarayotgan  bo'lsa,  u  birmuncha

vaqtdan


so'ng bu ishni bajarish tobora qiyinlashib borayotgani seziladi. Chetdan qaraganda bu kishining

holati ancha o'zgarganligi ko'rish mumkin. Bu o'zgarishni mimika muskullari kuchlanishida, ter

paydo  bo'lishida  kurish  mumkin.  Uning  organizmida  birmuncha  jiddiy  fiziologik  o'zgarishlar

ham  ro'y  beradi.  qiyinchiliklar  ko'payib  borishga  qaramasdan,  kishi  iroda  kuchi  xisobiga

dastlabki  ish  intensivligini  birmuncha  vaqt  saqlab  turishi  mumkin.  Bunday  holatni

kompensatsiyali  charchoq fazasi deyiladi. Agar, iroda kuchi ortganiga qaramay ish intensivligi

pasaysa, dekompensatsiyali charchoq fazasi boshlanadi.

Ishlash natijasida kishi ishlash qobiliyatining vaqtinchalik kamayishi charchoq deb ataladi.

Bu  qiyinchilik  ortishida  yoki  ishni  avvalgidek  samarador  bajarish  mumkin  bo'lmay  qolishida

ifodalanadi. Agar bir necha kishiga bir xil vazifani bajarish tavsiya etilsa, ular turli vaqtdan so'ng

charchamaydilar.  Bunga  sabab  shu  kishilardagi  chidamlilik  darajasining  hilma-xil  bo'lishidir.

Biror bir faoliyatda charchoqqa qarshilik ko'rsatish qobiliyati chidamlilik deb ataladi.



36

Ixtisoslashish  predmeti  sifatida  tanlangan  ma'lum  faoliyatga  nisbatan  chidamlilik  maxsus

chidamlilik  deb  ataladi.  Egiluvchi  va  sakrovchining  maxsus  chidamliligi  shu  sport  turiga  xos

bo'lgan harakatlarni uzoq vaqt bajara olish qobiliyatidir. Chidamlilik talab qiladigan mashqlarda

harakat  malakalari  texnika  egallash  darajasi  bilan  birga  organizmning  aerob  va  anaerob

imkoniyatlari hisobga olinadi. Nafas olish imkoniyatlari harakatlarning tashqi tuzilishiga uncha

bog'liq  emas.  Jismoniy  tarbiya va  sportda  umumiy  charchash  ko'p  uchraydi.  Barcha  muskul

guruhlari faol ishtirok etadigan sport turlarida charchash tez sodir bo'ladi.

Shuning  uchun  umumiy  chidamlikni  rivojlantirish  muhim  ahamiyatga  ega.  Bunda  shakl

jihatidan bir xil bo'lgan mashqlarni turli intensivlikda bajarish talab etiladi.

To'rtta nisbiy quvvat zonalari bor:

1)

maksimal quvvat zonasi;



2)

submaksimal quvvat zonasi;

3)

katta quvvat zonasi;



4)

o'rtacha quvvat zonasi.

O'rtacha  quvvat  zonasini  ba'zan  kichik  zonalarga  bo'linadi.  Umumiy  chidamlilik-barcha

muskul  gruppalarini  ishga  soladigan,  o'rtacha  intensivlikda  uzoq  davom  etadigan  ishlardagi

chidamlilikdir.  Shuning  uchun  umumiy  chidamlilikning  fiziologik  asosi  kishining  aerob

imkoniyatlaridir.

Tsikllik mashqlarni bajarishdagi  yuklama quyidagi beshta komponent bilan nisbatan to'la

harakterlanadi:

1)

mashqning absolyut intensivligi;



2)

mashqning davomiyligi;

3)

dam olish intervallarining davomiyligi;



4)

dam olish harakteri;

5)

mashqning takrorlanish soni.



Mashqning  absolyut  intensivligi  faoliyatini  energetik  jixatdan ta'minlash  harakteriga

to'g'ridan- to'g'ri  ta'sir  etadi.  Sekin  harakat  qilayotganda  kam  energiya  sarflanib  va  kislorodga

bo'lgan  talab  miqdori  sportchining  aerob  imkoniyatlaridan  kam  bo'lib,  iste'mol  qilinayotgan

kislorod extiyojni to'la qoplaydi ish xaqiqiy barkaror holat sharoitda bajariladi. Bunday tezliklar

subkritik  degan  nom  olgan.  Agar  sportchi  tezrok  harakat  qilsa,  u  kritik  tezlikka  erishadi,  bu

vaqtda kislorodga bo'lgan extiyoj uning aerob imkoniyatlariga teng bo'ladi. Kritik tezlikdan ham

yuqori tezliklar o'ta kritik tezlik degan nom olgan.

Chidamlilikni  rivojlantirish: Chidamlilikni  rivojlantirish  jarayonida  organizmning

umumiy chidamlilikni va maxsus chidamlilikni belgilaydigan vazifalarni hal etish talab qilinadi.

Ular  mashqlarning  intensivligi,  davomiyligi,  takrorlashlar  soni  va  dam  olish,  aerob  va  anaerob

imkoniyatlarni oshirish shakllarida tashkil etiladi. Mashqning davomiyligi o'tiladigan bo'lakning

uzunligi  va  masofa  bo'ylab  siljish  tezligi  bilan  aniqlanadi.  Dam  olish  intervallarining

davomiyligi  organizmning  yuklamaga  beriladigan  javob  reaktsiyalarining  miqdori  hamda

xususiyatini  aniqlashda  juda  katta  rol  o'ynaydi.  Dam  olish  harakteri,  jumladan  pauzalar

faoliyatining boshqa, qo'shimcha turlari bilan to'ldirish asosiy ish turiga va qo'shimcha ishning

intensivligiga  qarab  organizmga  hilma-xil  ta'sir  etadi.  Takrorlashlar  soni  yuklamaning

organizmga  ta'sir  etish  miqdorini  belgilaydi.  Aerob  sharoitlarda  ishlayotganda  takrorlashlar

sonining  ortishi  yurak-tomir  va  nafas  olish  sistemalari  faoliyatini  uzoq  vaqt  yuksak  darajada

saqlab turishiga majbur etadi.



Aerob  imkoniyatlarni  oshirish  uslubiyoti. Jismoniy  tarbiya  jarayonida  organizmning

aerob imkoniyatlariga ta'sir etish orqali uch vazifa hal etiladi:

1)

kislorod iste'mol qilish maksimal darajasini oshirish;



2)

shu darajani uzoq vaqtgacha saqlab turish qobilyatini rivojlantirish;

3)

nafas olish jarayonlari maksimal miqdorgacha tezroq etishini oshirish.



Aerob  imkoniyatlarini  oshirishda  bir  me'yorda  mashq  qilish  uslubidan,  shuningdek,

takroriy  va  o'zgaruvchan  mashq  uslublaridan  foydalaniladi.  Aerob  imkoniyatlarini  oshirish

uchun  takroriy  va  takroriy  o'zgaruvchi  mashq  uslublaridan  foydalanishda  asosiy  vazifa  ishlash

bilan dam olishning eng yaxshi variantini tanlashdan iborat. Ishning intensivligi kritik darajadan



37

yuqori,  maksimal  intensivlikning  taxminan 75-85% darajasida  bo'lishi  kerak.  Ishning

intensivligi  ish  oxiriga  borib  pulcning  chastotasi  etarlicha  yuqori,  malakali  sportchilarda

minutiga 180 tacha uradigan qilib belgilanadi. Bo'laklarning uzunligi ishlash vaqti taxminan 1-

1,5 min.  dan  oshmaydigan  qilib  tanlanadi.  Dam  olish  intervallari  shunday  bo'lishi  kerakki,

keyingi bo'ladigan ishlar oldingi ishdan keyin ro'y bergan qulay o'zgarishlar fonida sodir bo'lsin.

Dam  olish  intervallarining  unchalik  tez  bajarilmaydigan  ishlar  bilan  to'ldirish  tavsiya  etiladi.

Dam  olishdan  ish  holatiga  va,  aksincha  ish  holatidan  dam  olish  holatiga  o'tish  osonlashadi,

tiklanish  jarayoni  birmuncha  tezlashadi.  Takrorlash  soni  shug'ullanuvchining  barqaror  holatni

tutib  turish,  ya'ni  kislorod  iste'mol  kilish  etarlicha  yuksak  darajada  bo'lgan  sharoitda  ishlash

imkoniyatlari  bilan  aniqlanadi.  Charchoq  paydo  bo'la  boshlanishi  bilan  kislorod  iste'mol  qilish

darajasi pasayadi.



Anaerob  imkoniyatlarni  oshirish  uslubiyoti. Anaerob  imkoniyatlarni oshirishda  ikki

vazifani hal qilish kerak.

1.

fosfokreatin mexanizmning funktsional imkoniyatlarini oshirish;



2.

glikolitik mexanizmni takomillashtirish.

Vosita sifatida odatda tegishli intensivlikdagi sikllik mashqlardan foydalaniladi. Bo'laklar

uzunligi  ish  vaqti  taxminan 3-8 sek.  bo'lishini  xisobga  olgan  holda  tanlanadi.  Dam  olish

intervallari kislorod etishmasligining xisobga olgan holda, taxminan 2-3 min. teng bo'lishi kerak.

Dam  olish  intervallarini  faqat  takrorlash  seriyalari  orasidagi  tanaffus  vaqtidagina  boshqa  ish

turlari  bilan  to'ldirish  foydalidar.  Takrorlashlar  soni  shug'ullanuvchilarning  tayyor  ekanlik

darajasiga qarab belgilanadi.



Glikolitik  mexanizm. Bu  mexanizmni  takomillashtirishda  yuklamalar  quyidagi

xususiyatlar bilan harakterlanadi.

1.

Ishning intensivligi mashq uchun tanlangan masofaning uzunligi bilan belgilanadi.



2.

Bo'laklarning  uzunligi  ish  vaqti  taxminan 20 sek.dan 2 min.  davom  etadigan  qilib

tanlanadi.

3.

Dam olish intervallari glikolitik jarayonlarning dinamikasi bilan belgilanadi.



4.

Bunday  holda dam  olish  intervallarini  boshqa  ish  turlari  bilan  to'ldirish  kerak  emas.

Faqat batamom harakatsiz qolinmasa bas.

5.

Dam olish intervallari kamayib boruvchi ishlarda  takrorlashlar soni, charchoq tez ortib



borgani sababli, uncha ko'p bo'lmaydi.

Ichki  muxitning noqulay  o'zgarishlariga  nisbatan  barqarorlikni  oshirishning  maxsus

choralari  chidamlilikni  rivojlantirishning  muxim  tamonidir.  Barqarorlikning  fiziologik

chegaralarini oshirish; barqarorlikning psixologik chegaralarini oshirishdek asosiy vazifadir.



Download 262.97 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
ta’limi vazirligi
toshkent axborot
nomidagi samarqand
guruh talabasi
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika universiteti
matematika fakulteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
махсус таълим
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
fanining predmeti
Buxoro davlat
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
tabiiy fanlar