O'zbеkistоn rеspublikаsi оliy vа o`rtа mахsus tа’lim vаzirligi аndijоn mаshinаsоzlik instituti



Download 488.2 Kb.
Pdf ko'rish
Sana06.01.2020
Hajmi488.2 Kb.

O'ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKАSI  

ОLIY VА O`RTА MАХSUS TА’LIM VАZIRLIGI 

АNDIJОN MАSHINАSОZLIK  INSTITUTI 

 

“АVTОMАTIKА VА ELЕKTRОTЕХNОLОGIYA” 

 FАKULTЕTI 

 

«INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI»  



FАNIDАN  

 

Delphi dasturlash tili yordamida sodda o’yin 

dasturi yaratish

”  

mavzusidagi 

 

KURS ISHI 

Bajardi: 

 

“Avtomatika va elektrotexnika” fakultеti  

“TJICHAB”  yo`nalishi  1- kurs  179-15 gurux  

talabasi   Soliyev B.

 

 



 

 

 



 

 

Tekshirdi: 

 

Holdarboyev R 

 

 

АNDIJОN– 2016 

 

Delphi dasturlash tili yordamida sodda o’yin dasturi yaratish



 

REJA 

 

KIRISH ..................................................................................................................... 3 

I. NAZARIY QISM ................................................................................................. 6 

1.1.


 

Z

AMONAVIY DASTURLASH TILLARI



. ................................................................. 6 

1.2.


 

D

ELPHI DASTURLASH TILI VA UNING TARIXI



. .................................................... 9 

1.3.


 

D

ELPHI DASTURLASH MUHITINING ISHCHI INTERFEYSI



. .................................. 11 

II. ASOSIY QISM ................................................................................................. 15 

2.1.


 

K

O



P ISHLATILADIGAN KOMPONENTLAR BILAN TANISHISH

. ........................... 15 

2.2.


 

K

OMPONENTLAR XUSUSIYATLARI VA HODISALARI BILAN TANISHISH



............. 18 

III. AMALIY QISM .............................................................................................. 25 

XULOSA ................................................................................................................ 28 

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 29 

ILOVA .................................................................................................................... 30 

 

 

KIRISH 

Mamlakatimizda ta’limga e’tibor yildan – yilga ortmoqda. Keyingi yillarda 

ko`plab yangi, zamonaviy kasb – hunar kollejlari, akademik litseylar qurilib ishga 

tushirildi,  eskilari  esa  rekonstruktsiya  qilindi.    Ularning  moddiy  –  texnika  bazasi 

zamonaviy  qurilma  va  asbob  –  uskunalar,  axborot  vositalari  bilan  jihozlandi. 

Prezidentimiz  I.A.Karimov  so’zlari  bilan  aytganda,  “hozirgi  axborot, 

kommunikatsiya,  kompyuter  texnologiyalari  asrida,  internet  kundan-kunga 

hayotimizning    barcha  jabhalariga  tobora  chuqur  va  keng  kirib  borayotgan  bir 

paytda,  odamlarning  ongi  va  tafakkuri  uchun  kurash  hal  qiluvchi  ahamiyat  kasb 

etayotgan  bir  vaziyatda  bu  masalalarning  jamiyatimiz  uchun  naqadar  dolzarb  va 

ustuvor bo’lib borayotgani haqida gapirib o’tirishga hojat yo’q”. 

 

Davlat  ta’lim  standartlari  talabalariga  javob  beradigan  kadrlar  tayyorlash 



uchun  yangi  texnika  vositalaridan  foydalanish  lozim  bo`ladi.  O`qitiladigan  fanlar 

saviyasi  kadrlar  saviyasiga  juda  kata  ta’sir  etadi.  Darhaqiqat,  Respublikamiz 

prezidenti  I.A.Karimov  ta’kidlaganlaridek,  “fanning  vazifasi  kelajagimizning 

shakl-shamoyilini  yaratib  berish,  ertangi  kunimizning  yo’nalishlarini,  tabiiy 

qonuniyatlarini,  uning  qanlay  bo’lishini  ko’rsatib  berishdan  iborat…  Odamlarga 

mustaqillikning  afzalligini,  mustaqil  bo’lmagan  millatning  kelajagi  yo’qligini,  bu 

tabiiy  bir  qonuniyat  ekanligini  isbotlab,  tushuntirib  berish  kerak.  Fan  jamiyat 

taraqqiyotini olg’a siljituvchi kuch, vosita bo’lmog’i lozim. 

 

Yangi axborot texnologiyalaridan foydalanib, ma’ruza tayyorlash va o`qitish 



uslubi,  o`kuv  jarayoniga  kompyuterli  o`qitish  va  nazorat  qilish  texnologiyalarini 

ishlab chiqish va qo`llashning tarkibiy qismi hisoblanadi. 

 

O`qitish  va  nazorat qilish dasturi  tarkibi quyidagicha bo`ladi: ishchi  dastur, 



elektron  o`kuv  qo`llanmasi,  labaratoriya  va  amaliy  mashg`ulotlar  uchun  metodik 

materiallar va topshiriqlar, animatsiyali ma’ruzalar, videoslaydlar, test materiallari: 

 

Birinchi  kirish  ma’ruzasida  o`qitish  va  nazorat  qilish  dasturi  mazmuni, 



strukturasi, elementlari va u  bilan  ishlash uslubi bayon qilinadi. Talabalar  tavsiya 

qilinayotgan  adabiyotlar  ro`yxati,  ishchi  dasturi  va  baholash  mezoni  bilan 

tanishadi. O`qitish – nazorat qilish dasturi namoyish kilinadi. 


 

 



Fanning  aniq  bir  mavzusi  bo`yicha  ma’ruza  o`qishning  umumiy  sxemasi 

quyidagicha: 

  Mavzu nomi va savollar bir paytning o`zida ushbu mavzu bo`yicha elektron 

ishchi dastur fragmentlari ko`rsatilib yetkaziladi;

 

 

  Ushbu mavzu bo`yicha elektron ma’lumotnomasi materiallari ko`rsatiladi; 



  Alohida mavzular bo`yicha videoma’ruzalar ko`rsatib – eshittiriladi;   

  Ma’ruza  materiallari  videoslaydlar  yoki  boshqa  videomateriallar  bilan 

birgalikda bayon qilinadi;  

  Talabalarga zarur bo`lganda slaydlar qayta namoyish qilinadi va ma’ruzani 

alohida fragmentlari  yana tushuntiriladi. 

  Bitta yoki bir nechta mavzu o`tib bo`lingach, ochiq ko`rgazmali xolatda test 

sinovlari o`tkaziladi. 

Ma’ruzaning  asosiy  qismi  –  bu  materiallarni  savol  bo`yicha  videotasvir 

materiallari bilan birgalikda tushuntirishdan iborat. Bu o`rinda ma’ruzachini o`quv 

materialini tushuntirishda videomateriallarni tasvirlashni optimal uyg`unlikda olib 

borishi muhimdir. 

 

Foydalanilayotgan videomateriallar turlicha bo`lishi mumkin: videoslaydlar, 



universal 

ofisli 


dasturlar 

elementlari 

va 

vositalari. 



Videoslaydlar 

– 

tushuntirilayotgan  mavzuni  ma’ruzachi  tomonidan  jadval,  sxema,  diagramma, 



grafik,  matematik  ifoda  va  modellar  shaklida  tayyorlanadigan  asosiy  nazariy 

holatlari fragmentlaridan tashkil topadi. Ofis dasturlarining vosita va elementlari – 

bu  turlicha  matematik  masalalarni  yechishga  mo`ljallangan  protsedura,  funktsiya 

va boshqalardan iborat.  

 

Raqamli  videomateriallardan  foydalanib  ma’ruza  tayyorlash  va  o`qish, 



o`qituvchi  –  ma’ruzachini  malaka  darajasiga  yuqori  talablar  qo`yadi  va  uning 

ishini  jadallashtiradi.  Ma’ruzachi  raqamli  videoslaydlardan  foydalanib  ma’ruza 

o`qishida  videoslaydlarga  material  yig`ishi,  uni  ekranda  namoyish  qilish  shaklini 

aniqlashi,  rangli,  ovozli  va  boshqa  turdagi  samarali  multimedialarni  kiritishi, 

tushuntirilayotgan  material  matnini  videoslayd  materiallari  bilan  optimal 

uzviyligini ta’minlashi asosiy elementlarning bir qismi hisoblanadi. 



 

 



Bu  o`rinda  yaxlit  uslubiy  yondashuv  mavjud  emas,  ma’ruzani  samarali 

o`tishi,  o`qitilayotgan  fanning  o`ziga  xos  xususiyatlari  va  o`qituvchining  malaka 

darajasiga  bog`liq.  Raqamli  videotasvir  texnika  vositalaridan  foydalanib  ma’ruza 

o`tishni  o`ziga  xos  filmga  qiyoslasak,  ma’ruzachi  –  o`qituvchi  film  rejissyori 

vazifasini bajaradi. O`qituvchining ishlash sifati oshadi va ishi jadallashadi. 

 

Odatda  qo`llanilayotgan  doskaga  yozish,  plakatlar,  diaproektor  uchun 



slaydlar va boshqa ko`rgazmali vositalardan farqli ravishda, raqamli videoslaydlar 

na  faqat  ma’ruza  o`qish  paytida  foydalaniladi,  shuningdek  talabalarga  elektron 

variantlarda berilishi, ta’lim dargohining namunaviy serveriga kiritilib masofadan 

o`rganilishi, ya’ni ular saqlanishi, to`ldirilishi, ko`paytirilishi ham mumkin bo`ladi. 

 

Ba’zi  mavzu  va  bo`limlarni  tushuntirishda  nafaqat  kompyuterlashtirilgan, 



shuningdek  ma’ruzachi  nutqi  ham  kiritilgan  videoma’ruzalardan  foydalanish 

mashg`ulot sifatini oshiradi. Shuni ham e’tiborga olish lozimki, videoma’ruzalarni 

tayyorlash  katta  mehnat  talab  qiladi  va  kompyuter  resurslariga  yuqori  talablar 

qo`yadi. Bundan tashqari biror bir video nutq ma’ruzachini jonli nutqi o`rnini bosa 

olmaydi.  Shu  sababli  bunday  ma’ruzalardan  doimiy  foydalanish  ham  maqsadga 

muvofiq  emas.  Murakkab  mavzularni  tushuntirishda,  yoki  mavzuni  ba’zi 

qismlarini tushuntirishda videoma’ruzalardan foydalanish yaxshi samara beradi.  


 

I. NAZARIY QISM 



1.1. Zamonaviy dasturlash tillari. 

Hozirgi  kunda respublikamizdagi texnika oliy o‘quv yurtlarida “Informatika 

va  axborot  texnologiyalari”  yo‘nalishi  va  mutaxassisliklariga  turli  xil  dasturlash 

tillarini  o‘rgatish  mo‘ljallangan.  Bizga  ma’lumki,  dasturlash  tillarining  yuzdan 

ortiq  ko‘rinishlari  mavjud,  lekin  qo‘llanilishi  ko‘lamiga  qarab  Delphi,  Java,  C++ 

va C# dasturlash tillari yuqori dasturlash sinfiga mansubdir.  

Mutaxassislarning  fikriga  ko‘ra  C++  dasturlash  tili  Assembler  dasturlash 

tiliga eng yaqin bo‘lib, tezlik jihatidan 10 % ortda qolar ekan.  

Keyingi  yillarda  amaliy  dasturchilarga  juda  ko‘p  integratsion  dastur  tuzish 

muhitlari  taklif  etilmoqda.  Bu  muhitlar  u  yoki  bu  imkoniyatlari  bilan  bir–biridan 

farq  qiladi.  Aksariyat  dasturlashtirish  muhitlarining  fundamental  asosi  C++  tiliga 

borib taqaladi.  

Ushbu  kurs  ishida  hozirgi  kunda  kompyuterda  berilgan  funksiyalarni 

grafigini va har xil ko‘rinishdagi shakllarni chizish va ularni aniq koordinatalarini 

aniqlash, ekranni grafik rejimga o‘tkazish va undagi mavjud piksel va ranglardan 

foydalanish kabi vazifalarni o‘rganishga olib keladi.  

Hozirgi  vaqtda  dasturlashga  bo‘lgan  qarash  birmuncha  o‘zgargan,  ya’ni 

dasturlar  yozilishidan  tashqari  ilovalar  loyihalanadi  ham.  Visual  Basic  yuqori 

darajadagi  ilovalar  yaratish  vositasi  bo‘lib  odatdagi  Basic  dan  keskin  farq  qiladi. 

Faqatgina  odatdagi  Basic  ning  operatorlari  va  dasturlash  sintaksisiga  tayanadi. 

Visual  Basic  o‘rganish  uchun  nisbatan  sodda  bo‘lishiga  qaramasdan  uning 

yordamida murakkab komppyuter dasturlarini yaratish mumkin. 

Basic  so‘zi  Beginner’s  (boshlang’ich)  All-purpose  (universal)  Symbolic 

(belgili)  Instruction  Code  (buyruqlar  tizimi)  dan  hosil  bo‘lgan.    Vizual  so‘zi  bu 

tilning mazkur dastur versiyasidagi dastur tuzish jarayonida ko‘plab operatsiyalar 

vositalar  yordamida,  ya’ni  bevosita  kodlarni  yozmasdan  bajarilishini  anglatadi. 

Dasturlar  tuzish  sermashaqqat  jarayondir,  lekin  Visual  Basic  bu  ishni  sezilarli 

darajada soddalashtiradi. Visual Basicning yana bir yutug‘i shundaki, u Microsoft 



 

Office paketi dasturi   va  Internet resurslari bilan ishlaydi. Visual Basic bir necha 



versiyada ishlab chiqariladi.  

1.  Learning  Edition  (O‘quv  taxriri).  Bu  versiya  tajribasi  kam  (boshlovchi) 

dasturchilar  uchun  mo‘ljallangan  bo‘lib,  Windows  da  ishlovchi  dasturlar  tuzish 

uchun zarur bo‘lgan faqat asosiy imkoniyatlar va elementlarni o‘zida jamlagan. 

2.   Professional  Edition  –  (Professional  kasbiy  tahriri).  Kompilyator 

dasturlari  ishini  tezlashtiruvchi  -  ActiveX  qo‘shimcha  komponentlarini  va 

ma’lumotlar bazalarini boshqarishning kengaytirilgan vositalarini o‘z ichiga oladi. 

Bu versiya jiddiy ilovalarni ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan  

3.  Enterprise Edition (Korxonalar uchun tahriri) ko‘pchilik foydalanuvchili 

ma’lumotlar bazalariga ega ilovalarni ishlab chiqishga imkon beradi va ilovalarni 

dasturchilar guruhlari hamkorlikda ishlab chiqish vositalarini o‘z ichiga oladi.  

4.   Visual  Basic  for  Applications  (Ilovalar  uchun  Visual  Basic).  Visual 

Basic  ning  mazkur versiyasi  Microsoft  Office dasturi tarkibiga  kiradi. Agar  sizda 

Office ning to‘liq versiyasi yoki bu paketning istalgan komponenti bo‘lsa, u holda 

sizda Visual Basic ning ilovalar uchun versiyasi ham bor bo‘ladi. 

Java  dasturlash  tili  birinchi  bo‘lib  1991  yili  Sun  Microsystems  tomonidan 

ishlab  tadqiq  etilgan.  O‘sha  yillarda  Java  faqat  elektron  qurilmalar  –  televizor, 

video  magnitafon,  non  isitish  qurilmasi  va  shu  kabilarga  dasturlar  yozish  uchun 

foydalanilgan.  O‘sha  vaqtlarda  Java  ning  maqsadlari  uning  ixcham,  tezkor, 

samarali,  oson  va  keng  miqyosdagi  elektron  qurilmalarga  moslashuvchan 

dasturlash tili etib yaratish bo‘lgan. Xuddi shu maqsadlar Javani World Wide Web 

da  ishlay  oladigan,  umumiy  maqsadlarga  yo‘naltirilgan  xamda  barcha 

platformalarda  ishlay  oladigan  ideal  dasturlash  tili  bo‘lib  shakllanishiga  asos 

bo‘lgan. 

Java tilidan Sun (Oak nomi ostida) tomonidan ko‘pgina loyixalar yaratishda 

foydalanilgan,  lekin  u  ko‘pchilikning  nazariga  1994  yilda  Hot-Java  bilan 

birlashmaguniga qadar  tushmadi. Oradan bir qancha  vaqt o‘tib  Netscape  o‘zining 

brauzeriga  Hot-Java ning  barcha  imkoniyatlarini  qo‘shib  olganidan so‘ng  Java  ga 

bo‘lgan qiziqish anchagina ortdi.  


 

Java  Applet  larini  ishlatish  va  ularni  ko‘rish  uchun  sizga  biror  bir  Java-



enabled  brauzer  kerak  bo‘ladi.  Shuni  xam  aytish  joizki  Netscape  2.0    va  undan 

yuqori  versiyalari  Internet  Explorer  3.0  yoki  undan  yuqori  versiyalari  orqali  siz 

bemalol  Java  Applet  larni  ishlatib  ko‘rishingiz  mumkin.  Siz  yana  Sun  ning  o‘zi 

tomonidan  ishlab  chiqilgan  Hot-Java  brauzerini  xam  Appletlarni  ko‘rishda 

ishlatishingiz  mumkin.  Lekin  Java  ning  yuqoriroq  versiyalarida  yozilgan  Applet 

larni  o‘zidan  oldingi  versiyadagi  Hot-Java  brauzerlar  orqali  ko‘rish  imkoniyati 

mavjud emas. 

 

 



 

1.2. Delphi dasturlash tili va uning tarixi. 

Delphi  tili  1969  yili  N.Virt  tomonidan  yaratilib  mashhur  olim  Blez  Delphi 

nomi  bilan  ataldi.  Bu  til  N.Virtning  o’ylashi  bo’yicha  programmalashning 

zamonaviy  texnologiyasiga  va  uslubiga,  strukturali  programmalash  nazariyasiga 

asoslangan  va  boshqa  programmalash  tillaridan  muayyan  yutuqqa  ega  til  bo’lishi 

lozim edi. Mazkur til: 

  Programmalashtirish  konstepstiyasini  va  strukturasini  sistemali  va  aniq 

ifodalaydi; 

  Programma tuzishni sistemali olib borish imkonini beradi; 

  Programma tuzish uchun boy termin va struktura sxemalariga ega; 

  Yo’l  qo’yilgan  xatoliklarni  tahlil  qilishning  yuqori  darajadagi  sistemasiga 

ega. 

1981  yili  Delphi  tilining  halqaro  standarti  taklif  etildi  va  IBM  PC  tipidagi 



shaxsiy kompyuterlarda Delphi tilining Borland firmasi tomonidan ishlab chiqilgan 

Turbo-Delphi  oiladosh  tili  keng  qo’llanila  boshlandi.  Hozirda  Turbo-Delphining 

bir  qancha  versiyalari  yaratilib,  yuqori  darajadagi  programmalar  yaratish 

imkoniyatlari borgan sari kengaytirilib borilmoqda: 

  4.0  versiyasidan  boshlab  programma  yozishni,  taxrirlashni  va  natijalar 

olishni osonlashtirish uchun yangi integrallashgan muhit hosil qilindi; 

  5.5  versiyasining  paydo  bo’lishi  bilan  Turbo-Delphida  ob’ektli 

programmalash imkoniyati paydo bo’ldi; 

  6.0  versiyasidan  boshlab  esa  Delphi  programmasi  ichiga  quyi 

programmalash  tili  bo’lmish  Assembler  tilida  yozilgan  programmalarni  qo’shish 

holati  hosil  qilindi.  Shu  bilan  bir  qatorda  tilning  integrallashgan  muhiti  ham  bir 

qator o’zgarishlarga ega bo’ldi; 

  7.0  versiyasidan  boshlab  esa  Delphi  dasturlash  tili  VCL  ilovalari  bilan 

ishlash  imkoniyati  paydo  bo’ldi  hamda  ilovalarga  ob’ektga  yo’naltirilgan 

dasturlash tili deb tan olindi; 

Delphi  dasturlash  tili  Borland  firmasidan  Embaracadero  Rad  Studio 

loyihasiga aylantirilganidan so’ng, yangi FireMonkey texnologiyasi yaratildi. Shu 


10 

 

kunga qadar Embaracadero Rad Studio ning XE-XE8 versiyalari ishlab chiqarildi. 



Bu  versiyalarning  ishlab  chiqarilishi  bilan  dasturlashda  Delphining  mavqei  ancha 

ko’tarildi. Hozirda Delphi dasturlash tili yordamida Windows x32, Windows x64, 

iOS,  iOSX,  Android  platformalari  uchun  hamda  Windows  8  interfeysiga  ega 

bo’lgan murakkab darajali dasturiy mahsulotlar yaratilmoqda. 

 


11 

 

1.3. Delphi dasturlash muhitining ishchi interfeysi. 

Delphi dasturlash muhitining tashqi ko’rinishi Windowsda ko’rish mumkin 

bo’lgan  boshqa  dasturlash  muhitlari  ko’rinishidan  farq  qiladi.  Masalan,  Borland 

Pascal for Windows 7.0, Borland C++ 4.0, Word for Windows, Program Manager 

– bularning barchasi MDI dasturlari hisoblanadi va  Delphiga o’xshamaydi. MDI 

(Multiple  Document  Interface)  –  bitta  asosiy  oynaning  ichida  bir  nechta  quyi 

tipdagi  oynalarni  boshqarishni  bildiradi.  Delphi  muhiti  esa,  Single  Document 

Interface  (SDI)  deb  nomlanuvchi  boshqa  xususiyatga  amal  qiladi  va  alohida 

joylashgan  bir  nechta  oynadan  iborat.  Agar  siz  Delphiga  o’xshash  SDI 

dasturlardan  foydalansangaz,  boshqa  dasturlar  oynalari  uni  yopib  qo’ymasligi 

uchun ularni pastga tushirib qo’yish kerak. Agar boshqa dasturga o’tish zaruriyati 

tug’ilib  qoladigan  bo’lsa,  Delphi  dasturi  bosh  oynasidagi  kichraytirish  tugmasini 

bosish kifoya.  

Delphi dasturlash muhiti oddiy usul bilan ishga tushiriladi, ya’ni, Windows 

da Пуск menyusidan Программы bo’limidagi Borland Delphi7 satridan Delphi 7 

buyrug’i tanlanadi. 

 

1-rasm. Delphi ni ishga tushirish. 

Delphining ishchi muhiti beshta oynadan iborat: 

 

Bosh oyna — Delphi 7; 



 

Formalar dizayneri (Form Designer); 

 

Dastur matni muharriri (Editor Window); 



12 

 

 



Komponentlar to’plami (Component Palette);  

 

Ob’ektlar inspektori (Object Inspector); 



 

Ob’ektlar ro’yxatini ko’rish oynas (Object TreeView); 

 

Yordam tizimi (On-line help).  



Delphining  bulardan  tashqari  sizga  dasturlash  muhiti  va  dasturni  sozlash 

uchun  xizmat  qiluvchi  tizim  menyusi,  uskunalar  chizgichi  kabi  boshqa  vositalari 

ham bor. 

Delphida  dasturchilar  ko’p  vaqtlarini  Formalar  dizayneri  va  Dastur  matni 

muharriri orasida o’tish bilan o’tkazadilar. Siz dasturlashni boshlashdan oldin shu 

ikki muhim elementni ajrata olishingizga ishonch hosil qiling.  Formalar dizayneri 

1-rasmda, Dastur matni muharriri 2-rasmda keltirilgan. 

 

2-rasm. Formalar dizayneri. 

 

 

3-rasm. Dastur matni muharriri 



13 

 

Delphidagi  Formalar  dizaynerining  tuzilishi  shu  qadar  oddiyki,  dasturning 



tashqi  ko’rinishini  yaratish  bolalar  o’yiniga  o’xshab  ketadi.  Formalar  dizayneri 

dastlab  oddiy  bo’sh  oynadan  iborat  bo’ladi  va  siz  uni  keyinchalik  komponetlar 

to’plamidan olingan ob’ektlar bilan to’ldirishingiz mumkin. 

Formalar  dizaynerining  muhimligiga  qaramasdan,  dasturchiliarning  ko’p 

vaqtlari  Dastur  matni  muharririda  kechadi.  CHunki  bu  yerda  dasturning  asosiy 

kodi (ish bajaruvchi qismi) yoziladi. 

 

4-rasm. Delphi ishchi muhiti. 

Bosh oynada  buyruqlar menyusi, uskunalar paneli va komponentlar palitrasi 

joylashgan. 

Bosh ishchi forma yaratiluvchi ilovaning bosh oynasi hisoblanadi.  

Dasturiy  ta’minotning  dasturlash  texnologiyasining  uslubiy  ta’minoti 

qisqacha ilova deb ataladi. 

 

5-rasm. Bosh oyna 

Object  Inspector  oynasi  -  ob’yektlarning  xususiyatlarining  qiymatlarini 

taxrirlash uchun mo’ljallangan.  

Vizual loyihalash atamalarida ob’yektlar - bu muloqot oynalari va boshqaruv 

elementlaridir (kiritish va chiqarish maydonlari, buyruq tugmalari va boshqalar). 



14 

 

Ob’yekt  xususiyati  -  ob’yektning  ko’rinishi  va  joylashishini  aniqlovchi 



tavsiflardir.  Masalan,  Width  va  Height  xususiyatlari  formaning  o’lchamlari 

(balandligi va kengligi)ni, Top va Left xususiyatlari formaning ekranda joylashgan 

o’rnini, caption esa sarlavha matnini beradi. 

 

6-rasm. Object Inspector oynasi 

 

 

7-rasm. Kodlarni taxrirlash oynasi 



15 

 

II. ASOSIY QISM 



2.1. Ko’p ishlatiladigan komponentlar bilan tanishish. 

 

Quyida ko’rib chiqiladigan  komponentlar  orqali  umumiy  holatda  Windows 



va  OSX  operatsion tizimlari  hamda  iOS va  Android  Paltformalari  uchun dasturiy 

mahsulotlar yaratish uchun ishlatiladi.  

 

–  TrackBar  komponenti  yordamida  butun  tipli  o’zgaruvchilar 



qiymatlarini  asta-sekinlik  bilan  surish  orqali  o’zgartirish  mumkin.  Bu  turdagi 

elementdan  asosan  multimedia  mahsulotlarida  ko’p  foydalaniladi.  Jumladan, 

AudioPlayerlarda  ovozni  ko’tarish  va  pasaytirish  hamda  yangrayotgan  kuyni 

orqaga qaytarish va oldinga siljitish va boshqalar.  

   –  ProgressBar  komponenti  vaqtga  bo’glangan  holda  jarayonlarni 

bajarilishini  tasvirlovchi  element  hisoblanadi.  ProgressBar  va  TrackBar 

komponentlarini  qysidir  ma’noda  bir  xil  vazifada  ishlatsa  bo’ladi,  faqatgina 

TrackBar komponentining Slider (Surgich)ini o’chirib qo’yish kerak bo’ladi. 

 

–  UpDown  komponenti  yordamida  o’zgaruvchilar  va  ayrim 



komponentlar qiymatlarini ortirish va kamaytirish mumkin. Bu component asosan 

butun  tipli  qiymatlar  bilan  ishlaydi  lekin,  haqiqiy  sonli,  sana  va  vaqt  tipidagi 

ma’lumotlar bilan ishlashga qobiliyati mavjud. 

 

–  RichEdit  komponenti  ishlash  prinsipi  va  foydalanilishi  bo’yicha 



Standart  komponentlar  palitrasidagi    Memo  komponentiga  teng  kuchli  element 

hisoblanadi.  Biroq,  uning  yordamida  bajariladigan  vazifalar  va  imkoniyatlar 

bo’yicha esa RichEdit komponentining afzalliklari ko’proqdir. 

  –  ImageList  komponenti  rasmlar  ro’yxati  hisoblanadi.  Undan  asosan 

ilova  menyulari  uchun  bir  xil  hajmdagi  rasmlarni  yuklash  va  saqlash  uchun 

foydalaniladi. 

  –  DateTimePicker  komponenti  ilovalarga  turli  formatdagi  sana  va 

vaqtlarni visual rejimda kiritish imkoniyati yaratadi. 

 

–  MonthCalendar  komponenti  esa  kalendar  bilan  bog’liq  har  qanday 



operatsiyalarni bajarish uchun xizmat qiluvchi element hisoblanadi. 

16 

 

  –  StatusBar  komponenti  yordamida  har  qanday  dastur  uchun  holat 



satrini  yaratish  mumkin.  Odatda,  holat  satri  ilova  oynasining  quyi  qismiga 

o’rnashadi. 

  –  ToolBar  komponenti  yordamida  piktogrammali  uskunalar  panelini 

yaratish mumkin. Uskunalar paneli elementlarini yaratish uchun odatda ActionList 

komponentidan foydalaniladi. 

  – CoolBar komponenti yordamida turli uskunalar panellari yaratish va 

uning elementlarini boshqarish mumkin bo’lgan imkoniyat yaratiladi. 

  –  MainMenu  o’z  dasturingizga  bosh  menyu  qo’shish  imkonini  beradi. 

TmainMenuni formaga qo’ygan vaqtda u kichkina belgi ko’rinishini oladi. Bunday 

belgilarni  "ko’rinmas  komponent"  deb  atash  qabul  qilingan.  Chunki,  dastur 

bajarilash  vaqtida  ular  ekranda  ko’rinmaydi.  Menyuni  yaratish  uch  qadamdan 

iborat:  1-TMainMenuni  formaga  o’rnatish,  2-ob’ektlar  inspektorining  Items 

xususiyati  yordamida  Menyu  dizaynerini  chaqirish,  3-Menyu  Dizaynerida  menyu 

qismlarini kiritish. 

    PopupMenu  –  asosiy  menyuga  analog  holdagi  menyu  bo’lib,  u 

bog’langan sohalar uchun ishlaydi. Mazkur menyu bir ustunda joylashgan bo’ladi 

hamda faqat kontekst menyu ko’rinishidagina ishlaydi. 

  Label  matnlarni  ekranda  namoyish  qilish  uchun  qo’llanadi.  Agar 

ob’ektlar  inspektorining  Font  xususiyatiga  sichqonchaning  chap  tugmasini  ikki 

marta bosilsa Labelning shrifti, rangi, harflar rangi va o’lchamlarini o’zgartishingiz 

mumkin. 

  Edit  –  Satr  tipidagi  ma’lumotlarni  kiritish  imkonini  beruvchi  maydon 

bo’lib,  har  qanday  interaktiv  ilovalarni  yaratish  juda  foydali  komponent 

hisoblanadi. 

 

  Button  –  dastur  bajarilash  vaqtida  tugma  bosilishi  bilan  biror  amal 



bajarilishini ko’zda tutadi. Delphida hamma narsa oddiy. Buttonni formga ko’yib, 

17 

 

unga  ikki  marta  sichqoncha  tugmasini  bosilsa,  dastur  matni  muharririda  tugma 



bosilish holatiga dastur tuzish mumkin bo’lgan oyna ochiladi. 

  ComboBox  –  Ushbu  component  ListBox  bilan  bir  hil  ishlaydi.  Lekin, 

uning  farqi  shundaki,  bu  component  sichqoncha  bilan  bosilganda  buyruqlar 

ro’yhati keyin oqib tushuvchi menyu ko’rinishida tasvirlanadi. 

Panel  –  formani  turli  maqsadlarda  bo’lish  va  dizayn  berish  imkonini 

beruvchi component hisoblanadi. 

 

 

 



18 

 

2.2. Komponentlar xususiyatlari va hodisalari bilan tanishish. 

 

 

–  TrackBar  komponentidan  yuqorida  aytganimizdek,  multimediali  dasturiy 



mahsulotlar uchun ishlatiladi. TrackBar quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: 

1.  Max – TrackBar ning maksimal qabul qiluvchi qiymati; 

2.  Min – TrackBar ning minimal qabul qiluvchi qiymati; 

3.  Position  – TrackBarning mazkur vaqtdagi qiymati

4.  Orientation  –  xususiyati  orqali  TrackBar  qanday  holatda  aks  etilishini 

belgilanadi. trHorizontal va trVertical. 



5.  ThumbLength  –  xususiyatiga  sonli  qiymat  berish  orqali  TrackBarning 

sliderini eni o’zgartirish mumkin. 



6.  TickMarks  –  xususiyati  TrackBar  qiymatlarini  ko’rsatish  uchun  xizmat 

qiladi  va  u  quyidagi  qiymatlarga  ega:  tmBoth,  tmBootomRight  va 



tmTopLeft. 

7.  TickStyle  –  xususiyati  orqali  esa  TrackBarda  aks  etuvchi  belgilarni  aks 

etishida  foydalaniladigan  tsNone,  tsAuto  va  tsManual  usullaridan 

foydalaniladi. 

8.  PositionToolTip – sichqancha bilan harakatlantirilganda faol qiymati qalqib 

chiquvchi  pozitsiya  tanlanadi  va  ular  quyidagicha:  ptNone,    ptLeft, 



ptRight, ptTop va ptBottom. 

Mazkur  komponentdan  foydalanishda  onChange  va  onContextPopup  ko’p 

qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi. 

   –  ProgressBar  jarayonni  bajarilishini  ko’rsatib  turuvchi  bo’lganligi  uchun 

ham  uning  holatini  to’g’ridan-to’g’ri  o’zgartirib  bo’lmaydi.  ProgressBar 

komponentining o’ziga xos xususiyatlar quyidagicha: 



1.  Max – ProgressBar ning maksimal qabul qiluvchi qiymati; 

2.  Min – ProgressBar ning minimal qabul qiluvchi qiymati; 

3.  Position  – ProgressBar mazkur vaqtdagi qiymati; 

4.  Orientation  –  xususiyati  orqali  ProgressBar  qanday  holatda  aks  etilishini 

belgilanadi. pbHorizontal va pbVertical. 



19 

 

5.  Step – xususiyati qadamlar soni bo’lib,  



6.  State  –  xususiyati  ProgressBarning  usuli  bo’lib,  u  normal  holatda,  xatoik 

yuz  berganda  va  jarayon  to’xtatilganda  jarayonning  holati  haqida  habar 

beradi. 

7.  Style  –  xususiyatidan  agar  pbstMarquee  qiymati  tanlansa,  ProgressBar 

animatsion usulda namoyon bo’ladi. 

Mazkur  komponentdan  foydalanishda  onChange  va  onContextPopup  ko’p 

qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi. 



 

–  UpDown  sonli  qiymatlarni  o’zgartirish  maqsadida  qo’llaniladi.  Mazkur 

UpDown komponentini quyidagicha xususiyatlari mavjud: 

1.  Max – UpDown ning maksimal qabul qiluvchi qiymati; 

2.  Min – UpDown ning minimal qabul qiluvchi qiymati; 

3.  Position  – UpDownning mazkur vaqtdagi qiymati; 

4.  Orientation  –  xususiyati  orqali  UpDown  qanday  holatda  aks  etilishini 

belgilanadi. trHorizontal va trVertical. 



5.  Increment  –  xususiyatiga  qadamlar  soni  beriladi,  bu  esa  ortirish  va 

kamaytirish davomida zarur qiymat hisoblanadi. 

Mazkur komponentdan foydalanishda onChanging, onChangingEx, onClick 

va onContextPopup ko’p qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi. 

 

–  RichEdit  komponentida  ham  Memo  komponentida  mavjud  barcha 



xususiyatlar mavjud bo’lib, ular quyidagilarni tashkil etadi: 

1.  Lines  

– RichEdit maydonida aks etadigan satrlar; 



2.  WordWrap –  agar  bu  xususiyat  false  gat  eng  bo’lsa  ilovaning  ioyna 

hajmidan qat’iy nazar Enter tugmasi bosilmaguncha satr yakunlanmaydi. 



3.  WantTabs  –  agar bu  maydon true gat  eng bo’lsa, Tab  tugmasi  bosilganda 

abzas ajratiladi. Aks holda esa, keyingi component aktivlashadi. 



4.  ScrollBars  – xususiyati orqali sbNone, sbBoth, sbHorizontal va sbVertical 

qiymatlaridan biri tanlanadi. Bu esa surgichni paydo bo’lish xususiyatlaridir. 



20 

 

5.  ReadOnly  –  agar  ushbu  maydon  truega  teng  bo’lsa,  RichEdit  maydoniga 

xech  qanday  ma’lumot  kiritib  bo’lmaydi.  Chunki,  u  faqat  o’qish  rejumiga 

o’tkazilgan. 

Mazkur  komponentdan  foydalanishda  onChange,  onKeyPress,  onClick  va 

onContextPopup ko’p qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi. 

  –  ImageList komponenti  kichik piktogrammali  rasmlar  ro’yxatini  saqlovchi 

component hisoblanadi. Mazkur komponentning asosiy xususiyatlari quyidagucha: 



1.  Width 

– rasmning eni (pikselda); 



2.  Height 

– rasmning bo’yi (pikselda); 



3.  Count 

– rasmlar soni; 



4.  AllocBy 

– Kattayuvchi rasmlar soni. 

  –  DateTimePicker  komponentiga  tahldor  bo’lgan  eng  asosiy  xususiyatlar 

quyidagilardan iborat: 



1.  Date   

 

–  xususiyati  orqali  joriy  sana  qabul  qilish  va  o’rnatish 



mumkin; 

2.  DateFormat 

–  Sanani  qisqa  va  to’liq  shakllaridan  birini  tanlash 

xususiyati; 

3.  DateMode   

–  Sanani  kirituvchi  maydoni  shaklini  tanlash  xuusiyati. 

Bu maydonning ikki qiymati mavjud dmComboBox va dmUpDown. 

4.  Format 

 

– sana va vaqtning Formati yoziladi. Odatda, bu maydon 



bo’sh bo’ladi. 

5.  Kind  

 

–  Maydonni  sana  yoki  vaqtni  ko’rsatishga  o’tkazuvchi 



xususiyat; 

6.  MaxDate   

– Ifodalanuvchi eng maksimal sana;  



7.  MinDate 

 

– Ifodalanuvchi eng minimal sana; 



8.  ShowCheckbox  – Checkbox maydonini ko’rsatish; 

9.  Time  

 

–  xususiyati  orqali  joriy  vaqtni  qabul  qilish  va  o’rnatish 



mumkin; 

Mazkur  komponentdan  foydalanishda  onChange,  onKeyPress,  onClick  va 

onContextPopup ko’p qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi. 


21 

 

 



– MonthCalendar komponentiga tegishli xususiyatlar quyidagilardan iborat: 

1.  MaxDate   

– Ifodalanuvchi eng maksimal sana;  



2.  MinDate 

 

– Ifodalanuvchi eng minimal sana; 



3.  Date   

 

–  xususiyati  orqali  joriy  sana  qabul  qilish  va  o’rnatish 



mumkin; 

4.  ShowToday 

 

– Joriy kunni ko’rsatish; 



5.  ShowTodayCircle– Joriy kunni belgilab ko’rsatish; 

6.  WeekNumbers 

– Haftalar tartib raqamini ko’rsatish; 

  – StatusBar komponenti faol ilova haqida har qanday ma’lumotlarni aks etib 

turuvchi  panel  hisoblanadi.  Mazkur  komponent  quyidagi  alohida  xususiyatlarga 

ega: 

1.  Panels 

 

–  Holat  satrini  tashkil  etuvchi  panellar  kirituvchi  va 



tahrirlovchi muharrir; 

2.  SimplePanel 

– Agar bu xususiyat True qiymatiga teng bo’lsa, yagona 

panel mavjudligini bildiradi; 

3.  SimpleText –  Holat  satrida  xech  qanday  panel  bo’lmasa,  kerak  xabar 

mazkur xususiyat orqali yetkiziladi; 



4.  UseSystemFont  –  Mazkur  xususiyat  True  qiymatiga  teng  bo’lsa, 

StatusBar uchun asosiy shrift turi bu tizimda tanlangan shriftga teng bo’ladi. 

Mazkur  komponentdan  foydalanishda  onChange,  onKeyPress,  onClick, 

onDbClick, va onContextPopup ko’p qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi. 

Delphining  standart  komponentlarining  asosiy  hodisa  va  xususiyatlari 

haqidagi ma’lumotlar quyida keltirilgan. Bu komponentlarni o’rganayotgan vaqtda 

qo’l ostingizda komp’yuter bo’lgani ma’qul, chunki birvarakayiga ularning ishlash 

printsipi bilan ham tanishishingiz mumkin. 

 

  –  MainMenu  komponentining  asosiy  xususiyatlariga  quyidagilarni 



kiritish mumkin: 

1.  Images  – mazkur menu uchun biriktirilgan rasmlar kolleksiyasi; 



22 

 

2.  Items 



–  mazkur  menyuning  tarkibiy  qismlari.  Ularni  ichma-ich  yoki 

bir satrda joylashtirish mumkin

3.  AutoHotKeys  –  agar  bu  xususiyat  Automatic  qiymatiga  teng  bo’lsa, 

ilova  uchun  tizim  uchun  standart  qaynoq  tugmachalar  aktiv  holatda  qoladi,  aks 

holda ilova uchun ularni belgilash kerak bo’ladi. 

  –  Yordamchi  PopupMenu  menyunining  deyarli  barcha  xususiyatlari 

MainMenu bir xil bo’lib, ular quyidagilardan iborat: 

1.  Images  – mazkur menu uchun biriktirilgan rasmlar kolleksiyasi; 

2.  Items 

– mazkur menyuning tarkibiy qismlari. Ularni faqat bir ustunda 

joylashtirish mumkin; 

3.  AutoHotKeys  –  agar  bu  xususiyat  Automatic  qiymatiga  teng  bo’lsa, 

ilova  uchun  tizim  uchun  standart  qaynoq  tugmachalar  aktiv  holatda 

qoladi, aks holda ilova uchun ularni belgilash kerak bo’ladi. 

4.  MenuAnimation  –  ushbu  maydondan  tanlangan  parametrlar  bo’yicha 

menyudan foydalanilgan animatsiya shaklida namoyon bo’ladi; 

5.  Aligment  –  menyudan  foydalanilganda  joylashuvini  anglatadi,  u  uch 

holatda bo’lichi mumkin: Left, Center va Right. 

  –  Label komponentining  asosiy  xususiyatlari  quyidagilarni o’z  ichiga 

olad: 


1.  Caption – Label komponentining ma’lumoti ushbu xususiyatda satrli tip 

shaklida saqlanadi; 

2.  AutoSize – Ushbu xususiyat True qiymatiga teng bo’lsa, uning uzunligi 

Caption  qiymatining  uzunligiga  teng  bo’ladi,  aks  holda  foydalanuvchi 

belgilagan parametrda bo’ladi; 

3.  GlowSize – mazkur xususiyat orqali satrning atrofida belgilangan qiymat 

miqdorida soya hosil qilish mumkin; 

4.  WordWrap  –  agar  bu  xususiyat  True  qiymatiga  teng  bo’lsa,  ilovaning 

o’lchami o’zgartirilganda Label komponenti ham mos ravishda o’zgaradi. 


23 

 

  TEdit  –  Windowsdagi  standart  ma’lumot  kiritish  oynasi  bo’lib,  u 



quyidagilar xususiyatlarni o’z ichiga oladi: 

1.  CharCase  –  ushbu  maydondagi  qiymatlar  kiritilayotgan  belgilarning 

registerini  belgilaydi.  Ular  quyidagi  qiymatlarda  bo’lishi  mumkin: 

ecNormal, ecUpper va ecLower; 

2.  Color – ushbu xususiyatdan Editning foni uchun rang tanlanadi; 

3.  MaxLength  –  Kiritilgan  matnning  maksimal  uzunligini  belgilab 

qo’yiladi; 

4.  NumbersOnly  –  bu  xususiyat  True  qiymatiga  teng  bo’lsa,  maydonga 

faqatgina 0-9 oralig’idagi raqamlarni kiritish mumkin bo’ladi; 

5.  PasswordChar  –  bu  maydon  odatiy  holatda  #0  qiymatiga  teng  bo’ladi, 

agar  kiritilayotgan  ma’lumot  parol  ko’rinishida  bo’lishi  talab  etilsa, 

mazkur maydonga * ni kiritish kerak; 

 – ComboBox komponenti quyidagi asosiy xususiyatlarga ega:  

1.  Items 

–  mazkur  ro’yxat  elementlarini  kiritish,  o’chirish  va  taxrirlash 

bo’limi; 

2.  Style 

 

–  mazkur  maydonni  uslubini  belgilovchi  xususiyat. 



Odatda, 

csExDropDownList, 

csExDropDown 

va 


csExSimple 

qiymatlaridan biri tanlanadi. 

3.  Text 

– ComboBox kompoonentida nofaol holatda aks etuvchi matn. 

4.  Columns  Elementlar nechta usutun shaklida namoyon etishi belgilaydi; 

5.  DrawCount – ComboBox elementlarini umumiy soni. 

Mazkur  komponentdan  foydalanishda  onChange,  onKeyPress,  onClick, 

onDbClick, va onContextPopup ko’p qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi. 

 – Button komponenti quyidagi xususiyatlarga ega: 

1.  Caption  –  Button  komponentining  ma’lumoti  ushbu  xususiyatda  satrli  tip 

shaklida saqlanadi; 


24 

 

2.  Style  –  xususiyatidagi  qiymatlar  orqali  Button  komponentini  ko’rinishini 



o’zgartirish  mumkin.  U  quyidagi  qiymatlarning  birida  bo’lishi  mumkin: 

bsPushButton, bsCommandLink va bsSplitButton; 

3.  ModalResult  –  xususiyati  qiymatlari  orqali  Modal  holatda  ishlatilgandagi 

natijani olish mumkin. 

  Panel  komponentlarining  har  ikkisi  ham  deyarli  bir  maqsadda 

ishlatilgani  uchun  ularning  Enabled,  Visible,  Width,  Height,  Align,  va  Caption 

asosiy xususiyatlarga ega. 

 

 



 

 


25 

 

III. AMALIY QISM 

Mazkur kurs ishini bajarishdan asosiy maqsad shuki, Informatika va axborot 

texnologiyalari  fanidan  olingan  bilimlarga  tayangan  holda  ikki  sonni 

ko’paytmasini aniqlovchi intelektual o’yin dasturini yaratishdir. Mazkur intelektual 

o’yinning  qoidasi  –  kompyuter  to’qqizgacha    bo’lgan  ikki  sonni  o’ylaydi, 

foydalanuvchi  esa  ularning  ko’paytmasi  topadi.  Foydalanuvchi  topgan  va 

topolmagan  ko’paytmalar  hisoblanib  boriladi.  Agar  foydalanuvchi  yakunlash 

tugmasini  bossa  foydalanuvchining  o’zlashtirish  ko’rsatkichi    ko’rsatib  dastur 

ishini yakunlaydi.  

Mazkur 

dasturni 



yaratishda 

Edit, 


Label, 

BitBtn 


va 

StatusBar 

komponentlaridan  foydalanildi.  Komponentlarning  tartibli  joylashuvi  quyidagi 

rasmda ko’rsatilgan. 

 

Dasturning ko’rinishi quyidagicha: 



 

Dasturning kodi quyidagi listingda keltirilgan: 

var 

  Form1: TForm1; 



26 

 

i,j,n,s,m,p:Integer; 



procedure TForm1.Button1Click(Sender: TObject); 

begin 


if StrToInt(Edit1.Text) =i*j then 

    begin 

          p:=StrToInt(Label8.Caption); 

          Randomize; 

          i:=Random(n); 

          Randomize; 

          j:=Random(n); 

          Label1.Caption:=IntToStr(i); 

          Label2.Caption:=IntToStr(j); 

          Edit1.Text:='0'; 

          p:=p+1; 

          Label8.Caption:=IntToStr(p); 

    end 

else 


    begin 

          Edit1.Text:='0'; 

          m:=StrToInt(Label9.Caption); 

          m:=m+1; 

          Label9.Caption:=IntToStr(m); 

    end; 

end; 

procedure TForm1.Button2Click(Sender: TObject); 

var a,b,c:Integer; 

    f:Real; 

begin 


a:=StrToInt(Label8.Caption); 

b:=StrToInt(Label9.Caption); 



27 

 

c:=a+b; 



if c<>0 then 

begin 


f:=a*100 div c; 

ShowMessage(IntToStr(c) + '  ta savoldan ' + IntToStr(a)+' tasiga to`gri javob 

berildi.'+#13+'O`zlashtirish '+ FloatToStr(f) 

+' %ni tashkil etadi.'); 

end; 

Close(); 



end; 

procedure TForm1.FormCloseQuery(Sender: TObject; var CanClose: Boolean); 

begin 


Button2Click(Sender); 

end; 


procedure TForm1.FormCreate(Sender: TObject); 

begin 


n:=10; 

Randomize; 

i:=Random(n); 

Randomize; 

j:=Random(n); 

Label1.Caption:=IntToStr(i); 

Label2.Caption:=IntToStr(j); 

Label8.Caption:=IntToStr(0); 

Label9.Caption:=IntToStr(0); 

end; 


end. 

28 

 

XULOSA 

Hozirgi  zamonaviy  axborot  kommunikatsion  texnologiyalari  behad 

rivojlangan  davrga  kelib,  jamiyat  ahlining  deyarli  barcha  qatlami  axborot 

kommunikatsion  texnologiyalaridan  keng  foydalanmoqda.  Shunday  yo’nalishlar 

qatoriga muhandisslik, iqtisodiyot, statistika kabi yo’nalishlarni kiritish mumkin. 

Mazkur  kurs  ishida  berilgan  nazariy  va  amaliy  topshiriqlar  bilan  ishlash 

natijasida  Delphi  dasturlash  tilida  foydalaniladigan  Edit,  Label,  StatusBar,  va 

BitBtn  komponentlari  taxlil  etildi.  Natijada  esa,  to’qqizgacha  bo’lgan  sonlarning 

ko’paytmasini topuvchi intelektual o’yin dasturi yaratildi. 

Mazkur  dasturni  yaratishda  mantiqiy  amallar  va  dasturlash  texnologiyasi 

bo’yicha bilimlarim yanada rivojlandi. 



29 

 

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 

1.  Informatika  va  axborot  texnologiyalari:  Oliy  ta`lim  muassasalari  talabalari 

uchun  darslik    S.S.  G`ulomov,  B.A.  Begalov;  O`z.R  Oliy  va  o`rta  maxsus  ta’lim 

vazirligi, Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti.-T.: Fan,2010.-704 bet    

2.  Informatika.  Akademik  S.S.G’ulomov  umumiy  tahriri  ostida.  Darslik. 

Toshkent. – TDIU, 2007.   

3.  Alimov  R,  Hodiyev  B.  “Milliy  iqtisodda  axborot  tizimlari  va 

texnologiyalari”, Т.: “Sharq”-2004. 

4.  Фленов М. Е. Библия Delphi. — 2-е изд. БХВ-Петербург – 2008. 

5. 

http://www.ziyonet.uz



 – Ziyonet axborot resurs portali. 

6. 


http://moodle.andmiedu.uz

 – AndMI masofaviy ta’lim tizimi. 



30 

 

ILOVA 

object Form1: TForm1 

  Left = 0 

  Top = 0 

  BorderIcons = [biSystemMenu, biMinimize] 

  BorderStyle = bsSingle 

  Caption = 'Topgan topaloq...' 

  ClientHeight = 271 

  ClientWidth = 245 

  Color = clBtnFace 

  Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 

  Font.Color = clWindowText 

  Font.Height = -11 

  Font.Name = 'Tahoma' 

  Font.Style = [] 

  OldCreateOrder = False 

  Position = poDesktopCenter 

  OnCreate = FormCreate 

  PixelsPerInch = 96 

  TextHeight = 13 

  object Label1: TLabel 

    Left = 144 

    Top = 8 

    Width = 93 

    Height = 19 

    AutoSize = False 

    Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 

    Font.Color = clWindowText 

    Font.Height = -16 

    Font.Name = 'Tahoma' 


31 

 

    Font.Style = [] 



    ParentFont = False 

  end 


  object Label2: TLabel 

    Left = 144 

    Top = 48 

    Width = 93 

    Height = 19 

    AutoSize = False 

    Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 

    Font.Color = clWindowText 

    Font.Height = -16 

    Font.Name = 'Tahoma' 

    Font.Style = [] 

    ParentFont = False 

  end 

  object Label3: TLabel 



    Left = 8 

    Top = 8 

    Width = 88 

    Height = 19 

    Caption = 'Birinchi son:' 

    Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 

    Font.Color = clWindowText 

    Font.Height = -16 

    Font.Name = 'Tahoma' 

    Font.Style = [] 

    ParentFont = False 

  end 


  object Label4: TLabel 

32 

 

    Left = 8 



    Top = 48 

    Width = 91 

    Height = 19 

    Caption = 'Ikkinchi son:' 

    Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 

    Font.Color = clWindowText 

    Font.Height = -16 

    Font.Name = 'Tahoma' 

    Font.Style = [] 

    ParentFont = False 

  end 

  object Label6: TLabel 



    Left = 8 

    Top = 143 

    Width = 50 

    Height = 19 

    Caption = 'To'#39'g'#39'ri:' 

    Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 

    Font.Color = clWindowText 

    Font.Height = -16 

    Font.Name = 'Tahoma' 

    Font.Style = [] 

    ParentFont = False 

  end 


  object Label7: TLabel 

    Left = 8 

    Top = 179 

    Width = 65 

    Height = 19 


33 

 

    Caption = 'Noto'#39'g'#39'ri:' 



    Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 

    Font.Color = clWindowText 

    Font.Height = -16 

    Font.Name = 'Tahoma' 

    Font.Style = [] 

    ParentFont = False 

  end 

  object Label8: TLabel 



    Left = 144 

    Top = 143 

    Width = 93 

    Height = 19 

    Alignment = taCenter 

    AutoSize = False 

    Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 

    Font.Color = clWindowText 

    Font.Height = -16 

    Font.Name = 'Tahoma' 

    Font.Style = [] 

    ParentFont = False 

  end 

  object Label9: TLabel 



    Left = 144 

    Top = 179 

    Width = 93 

    Height = 19 

    Alignment = taCenter 

    AutoSize = False 

    BiDiMode = bdLeftToRight 


34 

 

    Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 



    Font.Color = clWindowText 

    Font.Height = -16 

    Font.Name = 'Tahoma' 

    Font.Style = [] 

    ParentBiDiMode = False 

    ParentFont = False 

  end 

  object Label10: TLabel 



    Left = 8 

    Top = 247 

    Width = 229 

    Height = 24 

    Alignment = taCenter 

    AutoSize = False 

    Caption = 'AndMI, MYaMT 131_14 - 2015 yil' 

    Font.Charset = DEFAULT_CHARSET 

    Font.Color = clWindowText 

    Font.Height = -13 

    Font.Name = 'Tahoma' 

    Font.Style = [] 

    ParentFont = False 

  end 


  object Edit1: TEdit 

    Left = 8 

    Top = 79 

    Width = 229 

    Height = 21 

    Alignment = taRightJustify 

    TabOrder = 0 


35 

 

    Text = '0' 



    OnKeyPress = Edit1KeyPress 

  end 


  object Button1: TButton 

    Left = 8 

    Top = 106 

    Width = 229 

    Height = 25 

    Caption = 'OK' 

    TabOrder = 1 

    OnClick = Button1Click 

  end 

  object Button2: TButton 



    Left = 8 

    Top = 216 

    Width = 229 

    Height = 25 

    Caption = 'Yakunlash' 

    TabOrder = 2 

    OnClick = Button2Click 

  end 


end. 

 

Download 488.2 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
ta’limi vazirligi
toshkent axborot
nomidagi samarqand
guruh talabasi
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika universiteti
matematika fakulteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
махсус таълим
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
fanining predmeti
Buxoro davlat
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
tabiiy fanlar