O`zbekistan respublikasi xalq ta’lim vazirligi ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogik instituti


Opera Mini  – o`z bozorida absolyut lider .  Quyida brauzerlar haqida asosiy ma`lumotlar keltirilgan.  Nomi



Download 1.32 Mb.
Pdf ko'rish
bet6/6
Sana09.10.2019
Hajmi1.32 Mb.
1   2   3   4   5   6

Opera Mini

 – o`z bozorida absolyut lider . 

Quyida brauzerlar haqida asosiy ma`lumotlar keltirilgan. 



Nomi  

 

Ishlab 

chiqaruvchi  

 

Ommag



tarqatil

gan 

sana 

Oxirg



reliz  

 

 

Joriy 

yadro


  

 

Camino


 

Mozilla 

Foundation

 

Fevral`

 

2002

 

1.0.3   



Gecko

 

Dillo



 

Arellano 

Cid, 

Geerken, 



Rota, et al. 

Dekabr

`

 

1999

 

0.8.4   


gzilla

 

Elinks



 

Baudis,  Fonseca, 



et al. 

Dekabr

`

 

2001

 

0.10.4     ? 



Epiphany

 

GNOME

 

Dekabr



`

 

2002

 

1.6.0   


Gecko

 

Galeon



 

GNOME

 

Iyun`

 

2000

 

1.3.18   



Gecko

 

ICab



 

iCab Company

 

1998

 

2.9.8   


ICab

 

Internet 



Explorer

 

Microsoft

 

Spyglass, Inc.

 

Avgust

 

1995

 

7.0 


5.2.3 

(Mac) 


 

Trident

 

(Win) 



Tasman

 

(Mac) 



K-Meleon

 

Doozan,  Erikson, 



Noyabr

1.0 


 

Gecko

 


 

32 


Vallet, et al. 

`

 

2000

 

Konqueror



 

KDE

 

Oktyab



r`

 

2000

 

3.5.2   


KHTML

 

Links



 

(tekstovыy) 

Patocka, et al. 



Noyabr

`

 

1999

 

0.99 


   ? 

Mozilla


 

Mozilla 

Foundation

 

Dekabr



`

 

1998

 

1.7.13   



Gecko

 

Mozilla 



Firefox

 

Mozilla 

Foundation

 

Sentyab



r`

 

2002

 

2.0.0.4  



Gecko

 

Netscape



 

Netscape 

Communication

s



Mozilla 



Foundation

 

(s 



2000

), 


Mercurial 

Communication

s

 (s 


2004



Oktyab



r`

 

1994

 

8.1 


 

Gecko

 

OmniWeb



 

Omni Group

 

Mart

 

1995

 

5.1 



 

WebCore

 

(Modif. 



KHTML

Opera



 

Opera Software

 

Sentyab



r`

 

1996

 

9.20 


 

Presto

 

Safari



 

Apple Computer

 

Iyun`

 

2003

 

2.0.4   



WebCore

 

(Modif. 



KHTML

WorldWideW



eb

 

Tim 

Berners-

Lee

 

Avgust

 

1991

 

0.17 



 

NeXTST

EP

 

ga 



biriktirilga

Amaliyot tizimlarining qo`llanilishi. 



Brauzerlar emulyatsiyasiz ishlaydigan amaliyot tizimlar. 

 

Windows


 

Mac OS X


 

Linux


 

BSD


 

Unix


 

Amaya


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

Camino


 

Yo`q 


Ha 

Yo`q  Yo`q Yo`q 

Dillo

 

Yo`q 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

ELinks


 

Da 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

Epiphany


 

Yo`q 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

Galeon


 

Yo`q 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

ICab


 

Yo`q 


Ha 

Yo`q  Yo`q Yo`q 

Internet Explorer

 

Ha 


Tugatilgan Yo`q  Yo`q Tugatilgan 

Links


 (matnli) 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

Lynx


 (matnli) 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

K-Meleon


 

Ha 


Yo`q 

Yo`q  Yo`q Yo`q 

Konqueror

 

Yo`q 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

Mosaic


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

Mozilla


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

 

33 


Mozilla Firefox

 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

Netscape


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

OmniWeb


 

Yo`q 


Ha 

Yo`q  Yo`q Yo`q 

Opera

 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha  Ha 

Safari


 

Ha 


Ha 

Yo`q  Yo`q Yo`q 

WorldWideWeb

 

(faqat 

NeXTSTEP


 da) 

Yo`q 


Yo`q 

Yo`q  Yo`q Yo`q 



 

Windows


 

Mac OS X


 

Linux


 

BSD


 

Unix


 

 

 

Функционаллик 

Quyida  brauzerlarning  keng  tarqalgan  funktsional  imkoniyatlari  haqida  ma`lumotlar 

keltirilgan.  

 

Vklad


ki

 

Menedje


zakache


k

 

Qidiruv 

panel


i  

 

orfografi



xatolarni 

tekshirish 

 

bannerla


r

 

blokirov



kasi 

Camino


 

Ha 


Ha 

Ha 


Yo`q 

Yo`q 


Dillo

 

Yo`q  Yo`q 

Qisman  Yo`q 

Yo`q 


Internet 

Explorer


 

2

 

Ha 

Ha 


Ha 

Yo`q 


Yo`q 

Konqueror



  Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Links


 

(matnli) 

Yo`q 


Yo`q 

Yo`q 


Yo`q 

Yo`q 


Lynx

 

(matnli) 

Yo`q 


Yo`q 

Yo`q 


Yo`q 

Yo`q 


Maxthon

 

3

 (  Ha 

Ha 

Ha 


Yo`q 

Ha 


Mosaic

 

Yo`q   ? 

Yo`q 

 ? 


Yo`q 

Mozilla


 

Ha 


Ha 

Ha 


Yo`q 

Yo`q 


Mozilla 

Firefox


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Plagin 


Netscape

 

Ha 


Ha 

Ha 


Yo`q 

Yo`q 


OmniWeb

  Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Da 

Opera


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Chastich


no 

Safari


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Yo`q 


[1]

 

WorldWide



Web

 

Yo`q   ? 

Yo`q 

 ? 


Yo`q 

2

  —  Internet  Explorer  - 



COM

  ( 


ActiveX

  kabi  mashhur)  qo`llovchi  yagona  brauzerdir. 

Kengaytirilgan  funktsionallikdan  tashqari  ActiveX  ni  Internet  Explorer  ga  qo`llash  turli 

viruslardan, ayg`oqchi modullaridan kuchli zaiflikni keltirib chiqardi 



3

 — Maxthon  faqat COM orqali Internet Explorer asosini ishlatgani sababli, ular orasidagi farq  

Maxthon dagi kengaytirilgan funktsionallikdadir. 

4

 — Matnli brauzerlarda umuman olganda «pop-apov» tasvirlash ko`zda tutilmagan. 

 Veb-texnologiyalari va qaydnomalarning qo`llanilishi. 


 

34 


Quyida  brauzerlarda  ishlatiladigan  veb-standartlar,  texnologiyalar  va  qaydnomalar  haqida 

ma`lumotlar keltirilgan.  



Veb-standart va texnologiyalar 

 

CSS2


 

4

 

Frey



 



Java

 

Javascri


pt

 

XHTM


L

 

5

 

RSS

 

Atom


 

Camino


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Yo`q  Yo`q 

Dillo


 

Yo`q  Yo`q Yo`q Da 

Yo`q 

Yo`q  Yo`q 



Epiphany

 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Qisma

Qisma



Internet 

Explorer

 

Qism


an 

6

 

Ha 



Ha 

Ha 


Yo`q 

Ha 


Ha 

Links


 

(tekstovыy) 

Yo`q  Ha 

Yo`q Qisman 

Yo`q 


Yo`q  Yo`q 

Lynx


 

(tekstovыy) 

Yo`q  Yo`q Yo`q Yo`q 

Yo`q 

Yo`q  Yo`q 



Maxthon

 

3

  

Qism

an 


6

 

Ha 



Ha 

Ha 


Yo`q 

Ha 


Ha 

Mosaic


 

Yo`q  Yo`q Yo`q Yo`q 

Yo`q 

Yo`q  Yo`q 



Mozilla

 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Mozilla 

Firefox


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Netscape

 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Yo`q  Yo`q 

OmniWeb


 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Yo`q 


Ha 

Ha 


Opera

 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Safari

 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


Ha 

Ha 


WorldWideW

eb

 

Yo`q  Yo`q Yo`q Yo`q 

Yo`q 


Yo`q  Yo`q 

 

CSS2


 

4

 

Frey



 



Java

 

Javascri


pt

 

XHTM


L

 

5

 

RSS

 

Atom


 

4

 — CSS2 -  CSS ning keng qo`llaniladigan laxjasidir. 



5

  — 


XHTML

     


HTML

  ga  asoslangandir,  lekin 



XML

    bilan  qo`shiladigan  til  bo`lgani  uchun 

HTML kodining qoidalarini mukammallashtiradi. 

6

  —  Internet  Explorer  6  da  CSS2  ning  ko`pgina  xususiyatlari  mujassamlashgan  bo`lishiga 

qaramasdan, uni boshqa brauzerlardan ko`p miqdordagi xatolari ajratib turadi. Bu xatolardan eng 

kattasi  boks  modeldaga  xatolikdir.  Bu  xatolik    Windows  ning  6-laxjasigacha  biriktirilgan 

Internet Explorer ning barcha laxjalari uchun xosdir. 

7

  —  Konqueror  veb-sahifa  kodida 



RSS

-lentalariga  murojaatni  topadi  va  ularni   



Akregator

-

standart RSS( 



KDE

 mijozi) ga qo`shishni taklif qiladi. 

 Tasvir formatlarining yordami. 

Quyida  biron-bir  brauzerni  qo`llovchi  tasvirlarning  barcha  formatlari  haqidagi 

ma`lumotlar keltirilgan.  

 

JPEG


 

GIF


 

PNG


 

MNG


 

SVG


 

Camino


 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


Yo`q 

 

35 


Dillo

 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


Yo`q 

Epiphany


 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


Yo`q 

Galeon


 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


Yo`q 

Internet Explorer



 

Ha 


Ha  Qisman 

7

 Yo`q 


Yo`q 

K-Meleon


 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


Yo`q 

Konqueror



 

Ha 


Ha  Ha 

Ha 


Plagin 

[2]

 

Links



 (tekstovыy) 

Yo`q  Yo`q Yo`q 

Yo`q 

Yo`q 


Lynx

 (tekstovыy) 

Yo`q  Yo`q Yo`q 

Yo`q 

Yo`q 


Mosaic

 

Ha 


Ha   ? 

Yo`q 


Yo`q 

Mozilla


 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


[3]

 Yo`q 


Mozilla Firefox

 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


Ha 

[4]

 

Netscape



 

Ha 


Ha  Ha 

Ha 


Yo`q 

OmniWeb


 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


Yo`q 

Opera


 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


Ha 

Safari


 

Ha 


Ha  Ha 

Yo`q 


Yo`q 

WorldWideWeb



 

Ha 


Ha   ? 

Yo`q 


Yo`q 

 

JPEG


 

GIF


 

PNG


 

MNG


 

SVG


 

Windows uchun 



7

 Internet Explorer  PNG da ishlaydi, faqat  



al`fa-tiniqlikdagi

 tasvirlarni yaxshi 

aks  ettirmaydi  —  qisman  tiniq  soxalar  butunlay  tiniqligini  yo`qotadi.  Bu  muammo 

DirectX

-

drayverlar to`plamidagi al`fa-tiniqlikdagi fil`trning ulanishi orqali hal qilinishi mumkin(masalan, 



skripta  pngfix.js

).    PNG  ning  to`liq  yordami  7.0  laxjada  va`da  qilingan.  Macintosh  uchun 

Internet Explorer al`fa-tiniqlikdagi PNG da to`liq ishlaydi. 

           Brauzerni  qanday  tanlash  kerak?  Bunda  asosiy  kriteriya  bo`lib  ishlatish  qulayligi  va 

funktsionalligi  xizmat  qiladi.  Narxidan  muammo  kelib  chiqmayda,  sababi  ularning  aksariyati 

tekindir.  O`zbekistonda  brauzerlarning  qay  darajada  tarqalganliklarini  quyidagi  jadval  orqali 

ko`rish mumkin: 

Brauzer  Ommabopligi

Explorer 6  71.7% 

Explorer 5  16.0% 

Opera 7 


 5.1% 

Firefox 1   3.4% 

Mozilla 1   1.2% 

O`zbekistonda  ayniqsa  Microsoft  tashkilotining  Internet  Explorer  bruzeri  mashxurdir, 

sababi  bizda  Windows  amaliyot  tizimi  ommabop  hisoblanadi(Internet  Explorer  brauzeri  

Windows  asosiga  kiritilgan).  Qolgan  brauzerlarni  yomon  deb  bo`lmaydi,  shunchaki 

foydalanuvchilar boshqa ishlab chiqaruvchilarning brauzerlari bilan yaxshi tanish emaslar . 

Brauzerlarning  har  xil  turlarini  ishlatish  veb  ustalari  uchun  muhim  hisoblanadi.  Agar 

faqat  bitta  brauzer  ishlatilganda,    boshqa  dastur-sharxlovchilarida  sahifaning  o`ylangan 

ko`rinishda  aks  etishiga  kafolat  bo`lmas  edi.    Sahifani  aks  ettirishdagi  tafovutlar  shunchalik 

yaqqol  bo`ladiki(jadvallar  surilishi,  noto`g`ri  tekislanish,  sahifa  yuklanmasligi),  bu  tashrif 

qiluvchining sahifadan tezda chiqib ketishiga olib keladi. 

 

        Takrorlash savollari: 



1.

 

Brauzer nima? 



2.

 

Qanday brauzerlarni bilasiz? 



3.

 

Brazerlarning xarakteristikalari 



4.

 

Boauzerlarda ishlatiladigan veb-standartlar, qaydnomalar, texnologiyalar. 



5.

 

Brauzerni qanday tanlash kerak? 



 

36 


Ma’ruza-9 

Mavzu: Explorer, Opera va boshqa brauzerlar bilan tanishish 

 

Reja: 

4.

 

Internet brouzerlari 



5.

 

Opera brouzeridan foydalanish

 

6.

 

Internet Explorer brouzeridan foydalanish



 

 

   



Internetda  ishlash  va  undagi  ma`lumotlar  ustida  turli  amallar  bajarish  uchun  maxsus 

dasturiy ta`minot zarur. Bunday dasturiy ta`minotlarni brouzerlar deyiladi.  

Bugungi  kunda  ko`plab  Internet  brouzerlari  mavjuddir.  Ularning  ichida  mashhur  va  keng 

tarqalganlari  Chrome, Internet Explorer va  Opera brouzerlaridir. 

   

Ushbu amaliy ish davomida Internet Explorer va  Opera brouzerlarida 



ww.ref.uz

 saytidan 

ma`lumot qidirish va komp`yuterga yuklab olishni o`rganamiz. Ushbu olingan bilimlar kelajakda 

Internetdan ma`lumot qidirish, topilgan ma`lumotlarni saralab keraklilarini komp`yuterga saqlab 

olib foydalanishingizga asos vazifasini o`taydi. 

 

Opera brouzeridan foydalanish 



 

   


Opera  brouzeri  Internet  sahifalarini  tezkor  ochilishini    ta`minlaydi  va  dizayn  jihatdan 

qulayligi bilan boshqa brouzerlardan farqlanadi. Opera brouzerida 



www.ref.uz

 saytida ma`lumot 

qirish  qanday  bo`lishligini  ko`rib  chiqaylik.  Dasturni  ishga  tushuramiz  va  ochilgan  oynada 

manzil  maydoniga 



www.ref.uz

  so`zini  yozib  enter  tugmasini  bosamiz  va  natijada   



www.ref.uz

 

sayti bosh sahifasi ochiladi. 



 

 

 



    

Saytdan  ma`lumot  topish  uchun  “qidirish”  maydoniga  qidirishimiz  kerak  bo`lgan 

ma`lumot kalit so`zini yozamiz. Misol uchun bizga informatika fanidan testlar to`plami kerak, u 

holda “qidirish” maydoniga “informatika” so`zini yozamiz qidirish tugmasini bosamiz. Natijada 

bizga kalit so`zi bo`yicha topilgan ma`lumotlar ko`rsatiladi.  


 

37 


 

 

 



   

Bizga  kerakli  ma`lumot  informatika  fanidan  testlar  to`plami  edi    ochilgan  oynada 

“informatika test savollari” ma`lumot mavjud ekan ma`lumot komp`yuterimizga ko`chirib olish 

uchun  skachat`  ni  bosamiz.  Natijada  malumotni  yuklash  oynasi  xosil  bo`ladi.  Soxranit` 

tugmasini bosamiz. 

 

 



 

   


Bizdan qay tarzda va qaysi joyga saqlash kerakligi so`raladi. Ma`lumotga nom beramiz 

va so`ngra qaerga saqlash kerakligini ko`rsatamiz,misol uchun “informatika” degan nom bilan 



Moi dokumentы papkasiga .doc formatida saqlaylik. 

 

38 


 

 

Zagruzki oynasida ma`lumot ko`chirilib bo`lgan yoki bo`lmaganligi va ma`lumot nomi, hajmi, 

vaqti va ko`chirilgan vaqtdagi ko`chirish tezligi haqidagi  xabar beriladi. 

 

 



 

 

Internet Explorer brouzeridan foydalanish 

 

   



Internet Explorer dasturi Microsoft kompaniyasining maxsus Internet brouzeridir. Ushbu  

dastur  Windows    OT  ning  komponentasi  hisoblanadi.  Internet  Explorer  brouzeri  Opera 

brouzeridan  uskunalar  paneli  va  dizayn  jihatidan  farqlanadi.  Ushbu  brouzer  yordamida  ham 

www.ref.uz

 saytidan ma`lumot ko`chirib olish jarayonini ko`rib chiqamiz. Buning uchun manzil 



 

39 


maydoniga 

www.ref.uz

  so`zini  yozamiz  va  enter  tugmasini  bosamiz. 



www.ref.uz

  sayti  bosh 

sahifasi ochiladi. 

 

 

   



Opera  brouzerida  qidirgandek  bunda  o`sha  so`zni  yozamiz  va  topilgan  natijalar  ichidan 

keraklisini  tanlab  skachat  tugmasini  bosamiz.  So`ng  ma`lumotni  yuklab  olish  oynasi  ochiladi. 

e`tibor bersangiz Internet Explorer brouzerining ko`chirib olish oynasi Opera brouzeri ko`chirib 

olish oynasiga o`xshash. Ma`lumotga nom va joy ko`rsatib saqlaymiz. 

 

 

 

Malumot ko`chirib olingandan so`ng yuklash oynasini yopiladi. 

Shu tarzda boshqa Internet saytlaridan ma`lumot qidirish va foydalilarini saqlab olish mumkin. 

 

 



Mustaqil o’rganish uchun t

opshiriqlar: 

 

1.WWW haqida ma`lumot bering. 

2.Gipermatn deganda nimani ekanligi misollar orqali tushuntiring.  

3.Gipermedia haqida ma`lumot bering. 

4.WWWda ma`lumotlarni qidirish va ko`rib chiqish vositalari haqida so`zlang. 


 

40 


5.Internetning 

www.google.com

    saytidan  o`zbekcha-ruscha  so`zlashgich  toping  va 

komp`yuterga yuklab oling. 

 

 

Ma`ruza-10 

Mavzu: Internet tizimida axborotlarni himoyalash 

 

Reja 

1. Intеrnetda pyxcamciz kirish usullarining tasnifi; 

2. Ruxsat etilgan manzillarning ruxsat etilmagan vaktda ulanishi; 



3. Tarmoqlararo ekran va uning vazifalari; 

4. Tarmoqlararo ekranning asosiy komponеntlari. 

 

Tayanch ma’lumotlar: tarmoqlararo ekran, brandmauyer,FTP, Gophes. 



 

Intеrnetda pyxcamciz kirish usullarining tasnifi 

Global  tarmoqlarning  rivojlanishi  va  axborotlarni  olish,  kayta  ishlash  va  uzatishning 

yangi  tеxnologiyalari  paydo  bo‘lishi  bilan  Internet  tarmogiga  har  xil  shaxs  va  tashkilotlarning 

e’tibori  karatildi.  Ko‘plab  tashkilotlar  uz  lokal  tarmoqlarini  global  tarmoqlarga  ulashga  karor 

qilishgan  va  hozirgi  paytda  WWW,  FTP,  Gophes  va  boshqa  sеrvеrlardan  foydalanishmokda. 

Tijorat maqsadida ishlatiluvchi yoki davlat siri bo‘lgan axborotlarning global tarmoqlar buyicha 

joylarga  uzatish  imkoni  paydo  buldi  va  uz

 

navbatida,  shu  axborotlarni  himoyalash  tizimida 



malakali mutaxassislarga extiyoj tugilmokda. 

Global tarmoqlardan foydalanish bu faqatgina «kizikarli» axborotlarni izlash emas, balki 

tijorat  maqsadida  va  boshqa  ahamiyatga  molik  ishlarni  bajarishdan  iborat.  Bunday  faoliyat 

vaktida  axborotlarni  himoyalash  vositalarining  yukligi  tufayli  ko‘plab  talofotlarga  duch  kеlish 

mumkin. 

Har qanday tashkilot Intenetga ulanganidan sung, xosil buladigan quyidagi muammolarni 

xal etishlari shart: 

• tashkilotning kompyutеr tizimini xakеrlar tomonidan buzilishi: 

•  Internet  orqali  junatilgan  ma’lumotlarning  yovuz  niyatli  shaxslar  tomonidan  o‘qib 

olinishi; 

• tashkilot faoliyatiga zarar еtkazilishi.  

Internet  loyixalash  davrida  bеvosita  himoyalangan  tarmoq  sifatida  ishlab  chikilmagan. 

Bu soxada hozirgi kunda mavjud bo‘lgan quyidagi muammolarni kеltirish mumkin: 

• ma’lumotlarni еngillik bilan kulga kiritish; 

• tarmoqdagi kompyutеrlar manzilini soxtalashtirish; 

•  TCP/IP vositalarining zaifligi; 

•  ko‘pchilik saytlarning notugri konfiguratsiyalanishi; 

•  konfiguratsiyalashning murakkabligi. 

 


 

41 


 

Global tarmoqlarning chеgarasiz kеng rivojlanishi undan foydalanuvchilar sonining oshib 

borishiga  sabab  bulmokda,  bu  esa  uz  navbatida  axborotlar  xavfsizligiga  taxdid  solish 

extimolining  oshishiga  olib  kеlmokda.  Uzok,  masofalar  bilan  axborot  almashish  zaruriyati 

axborotlarni  olishning  kat’iy  chеgaralanishini  talab  etadi.  SHu  maqsadda  tarmoqlarning 

sеgmеntlarini xap xil darajadagi himoyalash usullari taklif etilgan: 

• erkin kirish (masalan: WWW-sеrvеr); 

•  chеgaralangan  kirishlar  sеgmеnti  (uzok  masofada  joylashgan  ish  joyiga 

xizmatchilarning kirishi); 

• ixtiyoriy kirishlarni man etish (masalan, tashkilotlarning moliyaviy lokal tarmoqlari). 

Intеrnеt  global  axborot  tarmogi  uzida  nixoyatda  katta  xajmga  ega  bo‘lgan  axborot 

rеsurslaridan  milliy  iktisodning  turli  tarmoqlarida  samarali  foydanishga  imkoniyat  tugdirishiga 

karamasdan  axborotlarga  bo‘lgan  xavfsizlik  darajasini  oshirmokda.  SHuning  uchun  ham 

Intеrnеtga  ulangan  har  bir  korxona  uzining  axborot  xavfsizligini  ta’minlash  masalalariga  katta 

e’tibor  bеrishi  kеrak.  Ushbu  tarmoqda  axborotlar  xavfsizligining  yulga  kuyilishi  yondashuvi 

kuyida kеltirilgan: 

 

 

Lokal  tarmoqlarning  global  tarmoqarga  kushilishi  uchun  tarmoqlar  himoyasi 



administratori quyidagi masalalarni xal qilishi

 

lozim: 



—  lokal  tarmoqlarga  global  tarmoq,  tomonidan  mavjud  xavflarga  nisbatan  himoyaning 

yaratilishi; 

—  global  tarmoq  fondalanuvchisi  uchun  axborotlarni  yashirish  imkoniyatining 

yaratilishi; 

Bunda quyidagi usullar mavjud: 

— kirish mumkin bulmagan tarmoq manzili orqali; 

— Ping dasturi yordamida tarmoq pakеtlarini tuldirish; 

— ruxsat etilgan tarmoq manzili bilan takiklangan tarmoq manzili buyicha birlashtirish; 

— ta’kiklangan tarmoq protakoli buyicha birlashtirish; 

— tarmoq buyicha foydalanuvchiga parol tanlash; 

— REDIREST turidagi ICMP pakеti yordamida marshrutlar jadvalini modifikatsiyalash; 

— RIR standart bulmagan pakеti yordamida marshrutlar jadvalini uzgartirish; 

—  DNS spoofingdan foydalangan holda ulanish. 

Ruxsat etilgan manzillarning ruxsat etilmagan vaktda ulanishi 

Ushbu xavf global tarmoqlarning bir kancha soxalarini kamrab oladi, jumladan: 

• lokal soha; 

• lokal-global tarmoqlarning birlashuvi; 

• muhim axborotlarni global tarmoqlarda junatish; 


 

42 


• global tarmoqning boshqarilmaydigan qismi. 

Ixtiyoriy axborot tarmoqlarining asosiy komponеntlari bu sеrvеrlar va ishchi stantsiyalar 

hisoblanadi.  Sеrvеrda  axborotlar  yoki  hisoblash  rеsurslari  va  ishchi  stantsiyalarda  xizmatchilar 

ishlaydi. Umuman ixtiyoriy kompyutеr ham, sеrvеr ham ishchi stantsiya bo‘lishi mumkin — bu 

holda ularga nisbatan xavfli hujumlar bo‘lishi extimoli bor. 

Global tarmoq maydonlaridagi taxdid 

Taxdid 


Lokal 

maydon 


LT/GT 

birla-shuvi 

GT 

admin-


strator 

maydoni 


GT 

boshqa-


rilmay-

digan 


maydoni 

Tarmoqlarning 

notugri 

manzili 


 

 



Pakеtlar bilan tuldirish 

 

 



Mumkin bulmagan ulanish 

 



 



Mumkin bo‘lgan ulanish 



 



Parolni tanlash 



 



ICMP hujumi 





 

RIP hujumi 

 





 

Ruxsatsiz uzokdan boshqarish 

 





Parolni uzgartirish 

 

 



DNS hujumi 

 





 

Mumkin bulmagan vaktda 





 

Sеrvеrlarning asosiy vazifasi axorotlarni saqlash va takdim qilishdan iborat. 



YOvuz niyatli shaxslarni quyidagicha tasniflash mumkin: 

• axborot olishga imkoniyat olish; 

• xizmatlarga ruxsat etilmagan imkoniyat olish; 

• ma’lum sinfdagi xizmatlarning ish rеjimini ishdan chikarishga urinish; 

• axborotlarni uzgartirishga harakat yoki boshqa turdagi hujumlar. 

Uz navbatida, hozirgi zamonaviy rivojlanish davomida sеrvis xizmatini izdan chikarishga 

qarshi kurash muammosi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu xildagi hujumlar «sеrvisdagi buzilish» 

nomini olgan. 

Ishchi  stantsiyalarga  hujumning  asosiy  maqsadi,  asosan,  kayta  ishlanayotgan 

ma’lumotlarni  yoki  lokal  saklanayotgan  axborotlarni  olishdir.  Bunday  hujumlarnint  asosiy 

vositasi «Troyan» dasturlar sanaladi. Bu dastur uz

 

tuzilishi buyicha kompyutеr viruslaridan fark 



kilmaydi  va  kompyutеrga  tushishi  bilan  uzini  bilintirmasdan  turadi.  Boshqacha  aytganda,  bu 

dasturning asosiy maqsadi — tarmoq, stantsiyasidagi himoya tizimini ichki tomondan buzishdan 

iborat. 

Bu  holatda  masalani  xal  qilish  ma’lum  qiyinchilikka  olib  kеladi,  ya’ni  maxsus 

tayyorlangan mutaxassis lozim yoki boshqa choralar kabul qilish kеrak buladi. Boshqa bir oddiy 

himoya  usullaridan  biri  har  kaysi  ishchi  stantsiyadagi  tizimli  fayllar  va  xizmat  soxasidagi 

ma’lumotlarning  uzgarishini  tеkshirib  turuvchi  rеvizor  (ingl.  advizer—  kiruvchi)  urnatish 

sanaladi. 



 

Tarmoqlararo ekran va uning vazifalari 

Tarmoqlararo  ekran  —  himoyalash  vositasi  bo‘lib,  ishonchli  tarmoq,  va  ishonchsiz 

tarmoq orasida ma’lumotlarga kirishni boshqarishda kullaniladi. 



Tarmoqlararo  ekran  ko‘p  komponеntli  bo‘lib,  u  Internetdan  tashkilotning  axborot 

zaxiralarini  himoyalash  stratеgiyasi  sanaladi.  YA’ni  tashkilot  tarmogi  va  Internet  orasida 

kuriklash vazifasini bajaradi. 


 

43 


Tarmoqlararo  ekranning  asosiy  funktsiyasi  —  ma’lumotlarga  egalik  qilishni 

markazlashtirilgan boshqaruvini ta’minlashdan iborat. 

Tarmoqlararo ekran quyidagi himoyalarni amalga oshiradi: 

• urinsiz trafiklar, ya’ni tarmoqda uzatiladigan xabarlar okimini takiklash; 

• kabul kilingan trafikni ichki tizimlarga yunaltirish; 

•  ichki  tizimning  zaif  qismlarini  yashirish  bilan  Internet  tomonidan  uyushtiriladigan 

hujumlardan himoyalash; 

• barcha trafiklarni bayonlashtirish; 

•  ichki  ma’lumotlarni,    masalan  tarmoq  topologiyasini,  tizim  nomlarini,  tarmoq 

uskunalarini va foydalanuvchilarning idеntifikatorlarini Internetdan yashirish; 

• ishonchli autеntifikatsiyani ta’minlash. 

Ko‘pgina adabiyotlarda  tarmoqlararo  ekran tushunchasi brandmauer  yoki Fire  Wall 

dеb yuritilgan. Umuman bularning hammasi yagona tushunchadir. 

Tarmoqlararo  ekran  —  bu  tizim,  umumiy  tarmoqni  ikki  qismga  ajratib,  tarmoqlararo 

himoya  vazifasini  utaydi  va  ma’lumotlar  pakеtining  chеgaradan  utish  shartlarini  amalga 

oshiradigan koidalar tuplami hisoblanadi. 

 

Odatda  tarmoqlararo  ekran  ichki  tarmoqlarni  global  tarmoqlardan,  ya’ni  Internetdan 



himoya  kiladi.  SHuni  aytish  kеrakki,  tarmoqlararo  ekran  nafaqat  Internetdan,  balki  korporativ 

tarmoqlardan  ham  himoya  qilish  kobiliyatiga  egadir.  Har  qanday  tarmoqlararo  ekran  ichki 

tarmoqlarni tulik himoya kila oladi dеb bulmaydi. 

Internet  xizmati  va  hamma  protokollarning  amaliy  jixatdan  axborotlarga  nisbatan 

himoyasining  tulik  bulmaganligi  muammosi  bor.  Bu  muammolar  kеlib  chikishining  asosiy 

sababi Internetning UNIX opеratsion tizim bilan borlikligida. 

TCR/IR (Transtnission Control Protokol/lnternet Protocol) Internetning global tarmogida 

kommunikatsiyani  ta’minlaydi  va  tarmoqlarda  ommaviy  ravishda  kullaniladi,  lеkin  ular  ham 

himoyani  еtarlicha  ta’minlay  olmaydi,  chunki  TCP/IP  pakеtining  boshida  xakеr  hujumi  uchun 

kulay ma’lumot kursatiladi. 

Internetda  elеktron  pochtani  junatishni  oddiy  protokol  pochta  transport  xizmati  amalga 

oshiradi  (SMTP  -  Simple  Mail  Transfer  Protocol).  Bu  protokolda  mavjud  bo‘lgan 

himoyalashning  muhim  muammolaridan  biri  -  foydalanuvchi  junatuvchining  maizilini  kura 

olmasligidir.  Bundan  foydalanib  xakеr  katta  mikdorda  pochta  xabarlarini  junatishi  mumkin,  bu 

esa ishchi pochta sеrvеrni xaddan tashkari band bo‘lishiga olib kеladi. 

Intеrnetda  ommaviy  tus  olgan  dastur  bu  Sendmail  elеktron  pochtasidir.  Sendmail 

tomonidan junatilgan xabarlar boskinchi xakеr axborot shaklida foydalanishi mumkin. 

Tarmoq  nomlari  xizmati  (Domain  Name  System  —  DNS)  foydalanuvchilar  nomi  va 

xost-kompyutеrini  -  manzilini  kursatadi.  DNS  kompaniyaning  tarmoq  tuzilishi  haqida 

ma’lumotlarni saklaydi.  DNSning muammolaridan biri shundaki, bundagi ma’lumotlar bazasini 

mualliflashtirilmagan  foylalanuvchilardan  yashirish  ancha  qiyin.  Buning  natijasida,  xakеrlar 

DNS  ni  ko‘pincha  xost-kompyutеrlarning  ishonchli  nomlari  haqida  ma’lumotlar  manbasidan 

foydalanish uchun ishlatishi mumkin. 

Uzok,  tеrminallar  emulyatsiyasi  ximati  uzok,  tizimlarni  bir-biriga  ulash  uchun  xizmat 

kiladi.  Bu  sеrvеrdan  foydalanuvchilar  TELNET  sеrvеridan  ruyxatdan  utish  va  uz  nomi  va 

parolini  olishi  lozim.  TELNET  sеrvеriga  ulangan  xakеr  dasturni  shunday  urnatishi  mumkinki, 

buning natijasida u foydalanuvchining nomi va parolini yozib olish imkoniga ega buladi. 

World  Wide  Web  —  WWW  bu  tizim  Internet  yoki  intratarmoqlardagi  har  xil  sеrvеrlar 

ichidagi  ma’lumotlarni  kurish  uchun  xizmat  kiladi.  WWW  ning  acosiy  xossalaridan  biri  — 

Tarmoqlararo  ekran  orqali  anik  protokol  va  manzillarni  fil’trlash  zarurligini  tarmoqning 

himoyalash siyosati karori bilan xal etilishidir. 

Har qanday tashkilotning tarmoq  xavsizligi  siyosati ikki qismdan iborat buladi: tarmoq 

sеrvislaridan foydalanish; tarmoqlararo ekranni qo‘llash. 


 

44 


Tarmoq  sеrvislaridan  foydalanish  siyosatiga  mos  ravishda  Internetda  sеrvislar  ruyxati 

aniklanadi. Bu sеrvislapga foydalanuvchilar chеklangan kirish bilan ta’minlanadi. 

Kirish usullarining chеklanilishi — foydalanuvchilar tomonidan Internet sеrvislariga chеt 

yullar orqali ruxsatsiz kirishni takiklash ma’nosini bildiradi. 

Tarmoq sеrvislariga kirish siyosati, odatda, quyidagi printsiplarga moyil buladi: 

Internetdan ichki tarmoqka kirishni takiklash, lеkin ichki tarmoqdan Inlernеtga kirishga 

ruxsat bеrish; 

-  vakolatlangan  tizimlarga  Internetdan  ichki  tarmoqka  chеklanilgan  kirishga  ruxsat 

bеrish. 


Tarmoqlararo ekranlarga kuyiladigan vazifaviy talablar quyidagilardan iborat. 

• tarmoq darajasida fil’trlashga talab; 

• amaliy darajada fil’trlashga talab; 

• administratsiyalash va fil’trlash koidalarini urnatish buyicha talab; 

• tarmoqli autеntifikatsiyalash vositalariga talab; 

• ishlarni kayd qilish va hisobni olib borish buyicha talab. 



 

Tarmoqlararo ekranning asosiy komponеntlari 

Tarmoqlararo  ekranlarning  komponеntlari  sifatida  quyidagilarni  kеltirish  mumkin: 

fil’trlovchi -yullovchi; tarmoq, darajasidagi shlyuzlar; amaliy darajadagi shlyuzlar. 

Fil’trlovchi-yullovchi — yullovchi, ya’ni kompyutеr tarmogida ma’lumotlarni manzilga 

еtkazuvchi  dasturlar  pakеti  yoki  sеrvеrdagi  dastur  bo‘lib,  u  kiradigan  va  chikadigan  pakеtlarni 

fil’trlaydi.  Pakеtlarni  fil’trlash,  ya’ni  ularni  anik  tuplamga  tеgishliligini  tеkshirish,  TCP/IP 

sarlavxasidagi ma’lumotlar buyicha amalga oshiriladi. 

Fil’trlashni  anik  xost-kompyutеr,  ya’ni  tarmoqdagi  fayl  va  kompyutеr  zaxiralariga 

kirishni  amalga  oshiruvchi  kompyutеr  yoki  port,  ya’ni  xabarlarni  junatish  yoki  kabul  qilish 

maqsadida  mijoz  va  sеrvеr  tomonidan  ishlatiladigan  va  odatda  16  bitli  son  bilan  nomlanadigan 

dastur  bilan  ulanishda  amalga  oshirish  mumkin.  Masalan,  foydalanuvchiga  kеraksiz  yoki 

ishonchsiz xost-kompyutеr va tarmoqlar bilan ulanishda takiklash. 

Fil’trlash  koidalarini  ifodalash  qiyin  jarayon  bo‘lib,  ularni  tеstlash  vositalari  mavjud 

emas. 

Birinchi koida buyicha, Internetdan kеladigan TCP pakеti junatuvchining porti 1023 dan 



katta  bulsa,  123.4.5.6  manzilli  kabul  qiluvchiga  23-portga  utkaziladi  (23-port  TELNET  sеrvеri 

bilan boglangan). 

Ikkinchi koida ham xuddi shunday bo‘lib, faqatgina 25-port SMTP bilan boglangan. 

Tarmoq  darajasidagi  shlyuzlar  ishonchli  mijozlardan  anik  xizmatlarga  surovnomasini 

kabul kiladi va ushbu aloqaning qonuniyligini tеkshirgandan sung ularni  tashki xost-kompyutеr 

bilan ulaydi. SHundan sung shlyuz ikkala tomonga ham pakеtlarni fil’trlamay junatadi. 

Bundan tashkari, tarmoq darajasida shlyuzlar bеvosiga sеrvеr-dallol vazifasini bajaradi. 

YA’ni, ichki tarmoqdan kеladigan  IP manzillar uzgartirilib, tashkiriga faqatgina bitta  IP manzil 

uzatiladi.  Natijada,  ichki  tarmoqdan  tashki  tarmoq  bilan  tugridan-tugri  boglamaydi  va  shu  yul 

bilan ichki tarmoqni himoyalash vazifasini utaydi. 



Amaliy darajadagi shlyuzlar fil’trlovchi-yullovchilarga mansub bo‘lgan kamchiliklarni 

bartaraf  etish  maqsadida  ishlab  chikilgan.  Ushbu  dasturiy  vosita  vakolatlangan  sеrvеr,  dеb 

nomlanadi va u bajarilayotgan xost-kompyutеr esa amaliy darajadagi shlyuz dеb ataladi. 

Amaliy  darajadagi  shlyuzlar  mijoz  va  tashki  xost-kompyutеr  bilan  tugridan-tugri  aloqa 

urnatishga  yul  kuymaydi.  SHlyuz  kеladigan  va  junatiladigan  pakеtlarni  amaliy  darajada 

fil’trlaydi.  Sеrvеr-dallollap  shlyuz  orqali  anik  sеrvеr  tomonidan  ishlab  chikilgan  ma’lumotlarni 

kaytadan yunaltiradi. 

Amaliy darajadagi shlyuzlar nafaqat pakеtlarni fil’trlash, balki sеrvеrning barcha ishlarini 

kayd qilish va tarmoq adminstratorini noxush ishlardan xabar qilish imkoniyatiga ham ega. 

Amaliy darajadagi shlyuzlarning afzalliklari quyidagilardan iborat: 

• global tarmoq tomonidan ichki tarmoq tarkibi kurinmaydi; 


 

45 


• ishonchli autеntifikatsiya va kayd qilish; 

• fil’trlash koidalarining еngilligi; 

• ko‘p tamoyilli nazoratlarni amalga oshirish mumkinligi. 

Fil’trlovchi-yullovchilarga  nisbatan  amaliy  darajadagi  shlyuzlarning  kamchiliklari 

quyidagilardan iborat samaradorligining pastligi; narxining kimmat bo‘lishi. 

Amaliy darajadagi shlyuzlar sifatida quyidagilarni misol kilib kеltirish mumkin: 

•  Border  Ware  Fire  Wall  Server  —  junatuvchining  va  kabul  qiluvchining  manzillarini, 

vaktini va foydalanilgan protokollarni kayd kiladi; 

•  Black  Hole  —  sеrvеrning  barcha  ishlarini  kayd  kiladi  va  tarmoq  administratoriga 

kutilayotgan buzilish haqida xabar junatadi. 

Bulardan tashkari quyidagi shlyuzlar ham kullaniladi: 

Gauntlet Internel FirewaU, Alta Visla FireWali, ANS Interlock va boshqalar. 

 

Nazorat uchun savollar: 

1. Intеrnetda pyxcamciz kirish usullarining tasnifi. 

2. Ruxsat etilgan manzillarning ruxsat etilmagan vaktda ulanishi. 



3. Tarmoqlararo ekran va uning vazifalari. 

4. Tarmoqlararo ekranning asosiy komponеntlari. 

 

 

Ma`ruza-12 

Mavzu: Kompyuter tarmoqlariga ma’lumotlar joylashtirish vositalari 

 

Reja: 

1.

 



WYSIWYG tеxnologiyasi 

2.

 



Fayllarni joylashtirish usullari

 

3.



 

Fayllarni nomlash

 

 

Windows  muhitidagi  matn  muharrirlari:  Notepad,  TextPad,  UltraEdit,  EdutPlus. 



Ko’rsatilgan hamma matn muharrirlari yordamida HTML kodlarni yozishda qo’llash mumkin.  

Ko’pgina  matn  muharrirlarida  HTML  kodlarni  hatto  dasturlashtirish  tillarida  kodlarni 

yozish juda qulay. Ba'zilari avtomatik ravishda opеratorlar, funktsiyalarni tanish va ularni har xil 

ranglarda tasvirlash imkoniyatiga ega. Ba'zi matn muharrirlarida HTML hujjatni wеb brauzеrda 

sinab ko’rish tugmasi mavjud.  

HTML  hujjatni  yaratishga  mo’ljallangan  maxsus  dasturlar  (HTML  muharrirlar)  ham 

mavjud:  FrontPage,  Adobe  GoLive,  Macromedia  Dreamweaver,  Nestcape  Composer. 

Muharrirlar 2 turga bo’linadi: 

-

 

kod muharrirlari;  



-

 

WYSIWYG  tеxnologiyasi  (What  You  See  Is  What  You  Get  –  nimani  ko’rsang 



o’shani  olasan)  asosida  ishlaydigan  muharrirlar.  Bu  muharrirlar  yordamida 

foydalanuvchi  HTML  komandasi  va  elеmеntlarini  yozmaydi,  oddiy  matn 

muharrirlaridеk  matn  yozadi,  tasvirlarni  kеrakli  joyga  joylashtiradi,  formatini 

o’zgartiradi  va h.k. xolos.  

 

Fayllarni joylashtirish usullari. Fayllarni qanday nomlash kеrak? 

 

Wеb sahifalar yaratishda fayllarni joylashtirishning quyidagi usullari mavjud: 



 

Hamma fayllar bitta papkada. Bir nеchta HTML sahifali va bir nеchta tasvirlarga ega 

kichik  saytlarni  yaratishda  hamma  fayllarni  bitta  papkada  joylashtirish  mumkin.  Bu 

usulning  qulayligi  shundaki,  o’zaro  murojaatlarda  hеch  qanaqa    yo’l  ko’rsatish  shart 



 

46 


emas.  Yomon  tomoni  esa,  sayt  rivojlanib,  kеngayib  borsa,  fayllar  ko’payib,  hammasi 

aralashib kеtadi.  

 

Funktsional  papkalar.  Murakkab  saytlarni  yaratishning  bir  usulidir.  Har  bir  papkada 



tizimning  bitta  funktsiyali  qismi  joylashtiriladi.  Eng  yuqorida  boshlangich  fayl  – 

index.htm,  va  unga  tеgishli  tasvirlar  bo’ladi.  Papkalar  nomlari  taxminan  quyidagicha 

bo’lishi  mumkin:  “Firma_haqida”,  “Aloqalar”,  “Mahsulotlar”.  Har  bir  papkada  tеgishli 

HTML fayllari va tasvirlar saqlanadi. 

 

Fayl  turlari  bo’yicha  papkalar.  Bu  usulda  har  bir  papkada  bir  xil  turdagi  fayllar 



saqlanadi.  Bu  yеrdagi  fayllar  qaysi  funktsiyani  bajarishi  muhim  emas.  Yuqori  papkada 

faqat  index.htm  fayli  joylashadi.  Papkalar  nomlari  taxminan  quyidagicha  bo’lishi 

mumkin: “Images”, “Products”, “Downloads”,… 

Ixtiyoriy  faylning  kеngaytmasi  uning  muhim  qismidir.  Chunki  brauzеr  fayllarni  uning 

kеngaytmasiga qarab “taniydi”.  

Odatda  birinchi  sahifa  har  doim  index.htm,  index.html  kabi  saqlanadi.  Ko’pchilik 

brauzеrlar  agar  URL  aniq  ko’rsatilmasa  bu  fayllarni  avtomatik  yuklashga  harakat  qiladi. 

Masalan, 

brauzеrning 

adrеslar 

panеliga 

http://www.microsoft.com

 

 



dеb 

yozilsa 


http://www.microsoft.com/index.htm

 faylini yuklaydi.  

Faylni  saqlashga  unga  mantiqiy  nom  tanlash  kеrak  bo’ladi.  Fayl  nomidan  uni  boshqa 

fayllardan oson ajrata olish kеrak. Masalan, about_univer.htm, fiz_mat.htm, rector.jpg kabi nom 

qo’yish maqsadga muvofiq. 

 

HTML shablonni yaratish. 

 

Notepad ni ochamiz. HTML faylni yaratishni boshlaymiz.  



Sarlavha yozish uchun:  

 

 

tеglari yoziladi. 

Brauzеr  bu  tеglar  o’rtasidagi  matnni  sarlavha  dеb  tushunadi  va  Brauzеrning  eng  tеpa 

qismiga shu matnni yozadi. Endi sahifaning tanasini hosil qilamiz: 



 
Download 1.32 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent axborot
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
umumiy o’rta
haqida umumiy
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
universiteti fizika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
davlat sharqshunoslik
jizzax davlat